حَریزبن عبداللّه سجستانى ، فقیه و محدّث امامى قرن دوم. باتوجه به شهرت وى به كوفى و روایت او از مشایخ كوفه، احتمالا در كوفه به‌دنیا آمده است. كنیه او را ابومحمد (نجاشى، ص ١٤٤) و ابوعبداللّه (كشى، ص ٣٨٥؛ نیز رجوع کنید به شوشترى، ج ٣، ص ١٦٤) ذكر كرده‌اند. هرچند حریز به سجستانى شهرت داشته، ولى از موالى اَزْد، از قبایل ساكن در كوفه، بوده است. عقیلى (سفر٢، ص ٢٤٠) از یكى از محدّثان بصرى به نام ابوحریز عبداللّه‌بن حسین ازدى كوفى، كه قاضى سجستان/ سیستان بوده، یاد كرده است كه به نظر می‌رسد، با توجه به گرایشهاى شیعى این محدّث و كنیه‌اش، پدر حریز باشد (رجوع کنید به مدرسى طباطبائى، ج ١، ص ٢٤٤)؛ البته ابن‌ماكولا (ج ٢، ص ٨٦) و ابن‌حجر عسقلانى (ج ٣، ص ١٤) وى را قطعاً پدر حریز دانسته‌اند. نجاشى (همانجا) سبب شهرت حریز به سجستانى را اشتغال وى به تجارت روغن در سجستان دانسته، اما برقى (ص ٤١)، كشى (همانجا) و شیخ طوسى (ص ١٦٢)، بدون اشاره به كار حریز، تنها از انتقال او از كوفه و سكونتش در سجستان سخن گفته‌اند. حریز در سجستان در درگیرى با خوارج كشته شد. امام صادق علیه‌السلام حریز را به‌سبب رفتارش در درگیرى با خوارج سجستان، سرزنش كرده است (كشى، ص ٣٣٦؛ نجاشى، ص ١٤٤ـ١٤٥؛ براى گزارشى از جزئیات كشته شدن حریز رجوع کنید به الاختصاص، ص ٢٠٧).

حریز از فقیهان برجسته عصر خود بوده و یونس‌بن عبدالرحمان قمى وى را به‌اعتبار دانش گسترده‌اش در فقه ستوده (رجوع کنید به كشى، ص ٣٨٥) و در منابع رجالى اهل سنّت نیز از او به عنوان یكى از مشایخ شیعه یاد شده است (براى نمونه رجوع کنید به دارقطنى، ج ١، ص ٣٥٦؛
ابن‌ماكولا، همانجا). كشى (ص ٣٨٤ـ٣٨٥) از گفتگوى میان حریز و ابوحنیفه، درباره برخى مسائل فقهى، گزارشى آورده است. عموم روایات حریز به نقل از دو فقیه برجسته شیعه در كوفه، یعنى زرارةبن اعین* و محمدبن مسلم طحان*، است (رجوع کنید به دارقطنى؛
ابن‌ماكولا، همانجاها) و در مواردى به نظر می‌رسد حریز از آثار مكتوب این عالمان، به طریق اجازه، نقل قول كرده است، چنان‌كه این نكته از نقل‌قولهاى حریز از كتاب الأربعمائة مسألة فى أبواب الحلال و الحرام یا براساس نسخه‌اى كه در اختیار قاضى نعمان بوده و از آن با عنوان المسائل محمدبن‌مسلم (رجوع کنید به عمادی‌حائرى، ص١٤١) یاد كرده است، شناخته می‌شود (رجوع کنید به كلینى، ج ٣، ص ١٩، ٣٨، ٤٠، ٥٧، ٥٩ـ٦٠؛
براى متون مسائل نگارى در میان امامیه رجوع کنید به سرخه‌اى، ص ٣٢ـ٤٧). شاهد دیگر، وجود نام حریزبن عبداللّه در طریق روایت كتاب زرارةبن اعین است (رجوع کنید به ابن‌بابویه، ج ٤، ص ٤٢٥). ابن‌ماكولا (همانجا) قاسم‌بن یحیی‌بن حسن‌بن راشد را، كه مؤلف كتابى درباره آداب امیرالمؤمنین است (رجوع کنید به طوسى، ص ٣٧١)، یكى از مشایخ حریز معرفى كرده است.

از حریزبن عبداللّه، حمادبن عیسى جهنى*، علی‌بن رباط، محمدبن ابی‌عمیر (قس شوشترى، ج ٣، ص ١٦٨، كه از احتمال وجود واسطه‌اى بین ابن ابی‌عمیر* و حریز سخن گفته است) و عبداللّه‌بن عبدالرحمان اصم و كسانى دیگر، حدیث نقل كرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌ماكولا، همانجا). یونس‌بن عبدالرحمان قمى اشاره كرده كه حریز، شخصآ، به جز یك یا دو حدیث از امام صادق علیه‌السلام روایت نكرده (رجوع کنید به كشى، ص ٣٨٢ـ٣٨٣) كه این مطلب با توجه به اقامت حریز در كوفه و اقامت امام صادق علیه‌السلام در مدینه،پذیرفتنى است (قس كلینى، ج ١، ص ٢٨٣، ج ٢، ص ٢٢٠، ٦٠٩، ٦٦٤، ج ٣، ص ٢٢، كه بیش از دو روایت از حریز به نقل امام صادق علیه‌السلام را آورده است؛
نیز رجوع کنید به شوشترى، ج ٣، ص ١٦٤ـ١٦٧، كه فهرست چهارده روایت حریز از امام صادق علیه‌السلام را گردآورده و براى گفته یونس توجیهاتى مطرح كرده است). از دیگر مشایخ حریز، بُرَیدبن معاویه عجلى* (كلینى، ج ١، ص ٤٠، ٤٠٤)، معلّی‌بن خُنَیس (همان، ج ٢، ص ٢٢٣) و فُضَیل‌بن یسار (همان، ج ٢، ص ١٢٥، ١٥١، ٢٦٩) بوده‌اند.

برقى (همانجا) اشاره كرده كه حریز چندین كتاب داشته، اما از جزئیات یا محتواى این كتابها سخن نگفته است. ابن‌ندیم (ص ٢٧٧)، نجاشى (ص ١٤٥) و طوسى (ص ١٦٢) نام برخى از این آثار را ذكر كرده‌اند. شیخ طوسى (همانجا) اشاره كرده است كه تمام آثار حریز از جمله كتب اصول (درباره این اصطلاح رجوع کنید به اصل*) شمرده می‌شوند. اغلب روایات حریز در كتابهاى حدیثى شیعه (حدود هزار حدیث) به روایت حمادبن عیسى جهنى است (رجوع کنید به ابن‌بابویه، ج ٤، ص ٤٢٥، ٤٤٣ـ٤٤٤؛
طوسى، همانجا؛
رجوع کنید به خوئى، ج ٤، ص ٤٦٧ـ٤٩٦). به‌نظر می‌رسد حریز نخست تمام روایات خود را در كتاب یا اصلى گرد آورده است (رجوع کنید به ابن‌ندیم، ص ٢٧٥؛
كولبرگ، ص ٢٢٣)، كه از آن به عنوان یكى از منابع اصلى حدیث و فقه شیعه یاد كرده‌اند، و بعد دیگر آثارش را براساس این كتاب تألیف كرده است (رجوع کنید به ابن‌بابویه، ج ١، ص ٣، ابن‌ندیم، همانجا). احتمالاً زرارى (ص ١٧٠) نسخه‌اى از همین اثر را، كه حُمَید بن زیاد دهقان (متوفى ٣١٠) كتابت كرده، در اختیار داشته است. ابن‌ادریس حلّى بخشى از این كتاب را، كه ظاهراً تا قرن ششم موجود بوده، در بخش مستطرفات كتاب خود (ج ٣، ص ٥٨٥ـ٥٨٨) آورده و از معتمد بودن كتاب او در میان امامیه سخن گفته است (ج ١، ص ٢١٩، ج ٣، ص ٥٨٩). اغلب این روایات، راجع به نماز است (رجوع کنید به مدرسى طباطبائى، ج ١، ص ٢٤٥). اثر مشهور حریز، كتاب الصلاة، دو تحریر (مفصّل و مختصر) دارد (رجوع کنید به نجاشى، همانجا) كه تقریبآ تمام متن آن در باب الصلاةِ كتب اربعه باقی‌مانده است (رجوع کنید به خوئى، همانجا؛
مدرسى طباطبائى، ج ١، ص ٢٤٥ـ٢٤٦). این اثر دست كم تا قرن پنجم موجود بوده و نجاشى (همانجا) و طوسى (همانجا) طرق خود را به این كتاب ذكر كرده‌اند. قاضى نعمان (متوفى ٣٦٣)، فقیه اسماعیلى، نیز در تألیف كتاب الایضاح (ص ٢٣، ٢٦ـ٢٨) از كتاب الصلاة حریز به روایت حمادبن عیسى بهره برده است (رجوع کنید به عمادى حائرى، ص ١٤٤ـ١٤٥).

از دیگر آثار حریز، كتاب الصوم و كتاب النوادر بوده (ابن‌ندیم، ص ٢٧٧؛
نجاشى، همانجا) كه مدرسى طباطبائى (ج١، ص ٢٤٧) مواردى را كه احتمال می‌داده نقلهاى برجا مانده از این كتابها باشند، شناسایى كرده است. نجاشى (ص١٤٢) از اثرى به نام كتاب الزكاة به عنوان تألیف حمادبن عیسى یاد كرده، اما گفته است بیشتر روایات این كتاب به نقل از حریز و بقیه به نقل از دیگر مشایخ شیعه بوده است. این گفته نجاشى احتمالاً بدان معناست كه حمادبن عیسى كتابى از حریز را در باب زكات اقتباس كرده و مطالبى نیز بر آن افزوده است. بخش عمده‌اى از این كتاب، همانند كتاب الصلاة حریز، روایاتى به نقل از دو فقیه برجسته امامى كوفه، زرارةبن اعین و محمدبن مسلم، است (رجوع کنید به حمادبن عیسى*؛
براى بخشهایى از این كتاب رجوع کنید به مدرسى طباطبائى، ج ١، ص ٢٤٦ـ ٢٤٧). ابن‌بابویه (ج ٤، ص ٤٤٣) نسخه‌اى از این كتاب را، به شیوه اجازه، به دو طریق روایت كرده و در تألیف كتاب مَن لایحضُرُه الفقیه از آن بهره برده است.

منابع :
(١) ابن‌ادریس حلّى، كتاب‌السرائر الحاوى لتحریرالفتاوى، قم ١٤١٠ـ١٤١١؛
(٢) ابن‌بابویه، كتاب مَن لایحضُرُه‌الفقیه، چاپ علی‌اكبر غفارى، قم ١٤١٤؛
(٣) ابن‌حجر عسقلانى، لسان‌المیزان، چاپ عبدالفتاح ابوغده، بیروت ١٤٢٣/٢٠٠٢؛
(٤) ابن‌ماكولا، الاكمال فى رفع‌الارتیاب عن المؤتلف و المختلف من الأسماء والكنى و الأنساب، چاپ عبدالرحمان‌بن یحیى معلمى یمانى، حیدرآباد، دكن ١٣٨١ـ١٤٠٦/ ١٩٦٢ـ ١٩٨٦؛
(٥) ابن‌ندیم (تهران)؛
(٦) الاختصاص، (منسوب به) محمدبن محمد مفید، چاپ علی‌اكبر غفارى، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، (بی‌تا.)؛
(٧) احمدبن محمد برقى، كتاب‌الرجال، چاپ جلال‌الدین محدث ارموى، تهران ١٣٤٢ش؛
(٨) خوئى؛
(٩) علی‌بن عمر دارقطنى، المؤتلف و المختلف، چاپ موفق‌بن عبداللّه‌بن عبدالقادر، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(١٠) احمدبن محمد زرارى، رسالة ابی‌غالب الزرارى الى ابن‌ابنه فى ذكر آل اعین، چاپ محمدرضا حسینى، قم ١٤١١؛
(١١) احسان سرخه‌اى، «كتب مسائل در نگارش‌هاى حدیثى با تأكید بر مسائل علی‌بن جعفر»، علوم حدیث، سال ١٠، ش ٣ و ٤ (پاییز و زمستان ١٣٨٤)؛
(١٢) شوشترى؛
(١٣) محمدبن حسن طوسى، فهرست كتب الشیعة و اصولهم و اسماء المصنفین و اصحاب الاصول، چاپ عبدالعزیز طباطبائى، قم ١٤٢٠؛
(١٤) محمدبن عمرو عقیلى، كتاب‌الضعفاءالكبیر، چاپ عبدالمعطى امین قلعجى، بیروت ١٤١٨/١٩٩٨؛
(١٥) محمد عمادى حائرى، «درنگى در منابع مكتوب الایضاح»، علوم حدیث، سال ١١، ش ١ (بهار ١٣٨٥)؛
(١٦) نعمان‌بن محمد قاضى نعمان، الایضاح، چاپ محمدكاظم رحمتى، بیروت ١٤٢٨/٢٠٠٧؛
(١٧) محمدبن عمركشى، اختیار معرفةالرجال، (تلخیص) محمدبن حسن طوسى، چاپ حسن مصطفوى، مشهد ١٣٤٨ش؛
(١٨) كلینى؛
(١٩) احمدبن على نجاشى، فهرست اسماء مصنّفى الشیعة المشتهر ب رجال‌النجاشى، چاپ موسى شبیرى زنجانى، قم ١٤٠٧؛

(٢٠) Etan Kohlberg, A medieval Muslim scholar at work: Ibn Tawus and his library, Leiden ١٩٩٢;
(٢١) Hossein Modarressi Tabataba'i, Tradition and survival: a bibliographical survey of early Shiite literature, vol.١, Oxford ٢٠٠٣.

/ محمدكاظم رحمتى /