تِمِشوار یا تیمیشوار ( ؟ ) ، صورت ترکی عثمانی تمسوارِ مجاری و تیمیشوارا ی رومانیایی ، شهر و مرکز ولایتی در مجارستان در دورة عثمانی ، که از ١٣٣٧ـ ١٣٣٨/١٩١٩ به رومانی تعلق دارد. ( جمعیت آن در ١٣٧٨ش /١٩٩٩ بالغ بر ٠٩٨ ، ٣٣٤ تن بوده است ( > کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ، ج ٢، ص ٢٩٤٦) ) .

نام تمسوار نخستین بار در منشور ٥٧٣/١١٧٧ ذکر شد و به عنوان مرکز ناحیه ، اهمیت منطقه ای یافت ، حتی بین سالهای ٧١٥ تا ٧٢٣/١٣١٥ـ١٣٢٣ دربار سلطنتی در آنجا فعالیت می کرد. این شهر، به علت واقع شدن در نزدیکی مرز مجارستان ـ عثمانی ، اهمیت سوق الجیشی یافت . در حدود ٨٨٥/١٤٨٠، در اطراف تمسوار ستاد فرماندهی تشکیل شد تا دفاع از مرزهای شرقی را سازماندهی کند. این استحکامات در ٩٥٨/١٥٥١، در مقابل حملة عثمانی مقاومت کردند.

منابع ترکی که در ٩٤٩/١٥٤٢ به سَنجَق تمسوار اشاره کرده اند، صرفاً هدف سیاسی داشته اند. هنگامی که نیروهای وزیر دوم سلیمان قانونی ، احمدپاشا، در شعبان ٩٥٩/٢٧ ژوئیه ١٥٥٢ شهر را تسخیر کردند، یک بیگلربیگی کم اهمیت و لِوایی به همین نام ایجاد شد. کرسی ولایت بین ٩٦٢ تا حدود ٩٦٤ـ٩٦٥/ ١٥٥٥ تا حدود ٩٦٤ـ ٩٦٥/١٥٥٧ـ ١٥٥٨ در لیپا/ لیپوا و از ١٠٦٨ تا ١١٠٥/ ١٦٥٨ـ١٦٩٣ در ینو یانووا (رومانیایی ، اینئو ) قرار داشت . قلمرو ولایت دائماً تغییر می کرد؛
در ٩٧٥ـ٩٧٦/١٥٦٨ به شش سنجق ، در حدود ١٠٤١ـ ١٠٤٢/ ١٦٣٢ به پنج سنجق ، و در ١٠٦٨ـ١٠٦٩/١٦٥٨ به هشت سنجق تقسیم شد. علاوه بر اینها، در قرن دهم / شانزدهم تیولدارانِ سه لوا در روم ایلی تابع تمسوار بودند. تعداد قضاها در ١٠٧٤ـ ١٠٧٥/١٦٦٤ به دوازده و پس از ١١١١/١٦٩٩ به دَه قضا رسید. طرح اداری اخیر، پس از ١١٢٨ـ ١١٢٩/ ١٧١٦ـ ١٧١٧، به دستور مقامات هایسبورگ اجرا شد، در حالی که شاهزاده اوژن دو ساووا ، عملیات جنگی موفقیت آمیز خود را بر ضد منطقه فرماندهی می کرد.

موازنة مالی خزانة ولایت تا ٩٧٤ـ٩٧٥/١٥٦٧ نشان دهندة کسری بزرگی است ، حال آنکه از ٩٧٦/١٥٦٩ به بعد مازاد چشمگیری را نشان می دهد، یعنی تا حدی با کسری خزانة بدا ( بدین ، بخشی از بوداپست کنونی ) جبران شده است .

در تمام مدت سلطة عثمانی چهار هزار سرباز مزدبگیر در قلعه ها و تقریباً سه هزار تیولدار همراه با جبه لو ( = سپاهیان تیولدار ) هایشان در ولایت وجود داشت .

اولین «طاپو دفتری »ها ( دفاتر ثبت املاک ) در ولایت در ٩٦١/١٥٥٤ به پایان رسیدند و در ٩٧٤ـ٩٧٧/١٥٦٧ـ١٥٦٩ و ٩٨٦ـ٩٨٧/ ١٥٧٨ـ١٥٧٩ تجدید شدند (تیبور هالاسی ـ کون چند اثر تحقیقی بر اساس دفاتر ثبتی تمسوار در ٩٨٧/١٥٧٩ منتشر کرده است . برای اطلاع از این کتابها رجوع کنید به شوتس ، ص ١٣ـ١٤). این مجلدات مهاجرت عظیم جمعیت را در تمسوار نشان می دهند. در حالی که در ٩٦١/١٥٥٤، مجارها دوسوم کل جمعیت مسیحیان را تشکیل می دادند، این نسبت تا ٩٨٦/١٥٧٨ به کمتر از نیم ، با نقصان عددی منظم ، کاهش یافت . مسلمانان مهاجر با هفت تا هشت هزار تن جای آنها را گرفته و شهر را به یکی از پرجمعیت ترین شهرهای مجارستان عثمانی تبدیل کردند. تا ٩٦١/١٥٥٤، بقیة آبادیهای این ولایت ، شاید بیشتر به سبب حملات اولیة دولت عثمانی ، تقریباً همة ساکنان مجارستانی خود را از دست دادند. با مقایسة «مفصّل دفتری »های ( دفاتر تفصیلی ثبت املاک ) قرن دهم / شانزدهم ، یک سیاهة جزیه از ١١٢٣/١٧١١، و دفتر ثبت هایسبورگ در ١١٢٩/١٧١٧، ثابت می شود که جمعیت بین قرون دهم و دوازدهم /شانزدهم و هجدهم افزایش چندانی نداشته است ، که رکودی به میزان ١٨٠ تا ٠٠٠ ، ٢٠٠ تن را در سالهای قبل از تسخیر مجدد تمسوار نشان می دهد.

منابع :

Sztefan Andreev, "Tخrخk iratok Temesvؤr XVII-XVIII . szؤzadi tخrtإnetإrخl a szئfiai Nemzeti Kخnyvtؤrban"

(اسناد ترکی مربوط به تاریخ تمسوار در قرون هفدهم و هجدهم موجود در کتابخانة ملی صوفیه )،

(١) in Levإltؤri Kخzlemإnyek, XLVIII-XLIX (١٩٧٨), ١٩٥-٢١٣;
Gإza Dؤvid,"Adalإkok a Temesvؤri ejؤlet ١٨. szؤzadi tخrtإnetإhez" (اطلاعاتی در بارة تاریخ ایالت تمسوار در قرن هجدهم ) , in Keletkutatؤs, ١٩٩٣ /٢, ٤٢-٥٥

(٢) (قرار است که به زبان انگلیسی نیز در ;
(٣) The Ottoman Empire in the eighteenth century منتشر شود)؛

(٤) [The Europa world yearbook ١٩٩٩ , London: Europa Publications, ١٩٩١];
(٥) Pؤl Fodor, "Finanz-und Militجrwesen an der osmanischen Grenze: die Temeschwarer wilayet im ١٦.-١٧. Jahrhundert", in Sدdost-Forschungen ;
(٦) E. Schutz, "In memorian Tibor Halasi-Kun: Jan. ١٩, ١٩٧٤-Oct.١٩, ١٩٩١", Acta Orientalia Academiae Scientarum Hungaricae, ٤٧(١٩٩٤).

/ گ . داوید ( د. اسلام ) /