چُوار ، بخش و شهرى در شهرستان ایلام از استان ایلام.

١) بخش چوار. در مغرب و شمال‌غربى شهرستان ایلام واقع و مشتمل است بر دو دهستان به نامهاى اَرْكَوازى و بولى و یك شهر به نام چوار (مركز بخش). آبادیهاى آن عمدتآ در دشت واقع‌اند. رشته‌كوه زاگرس در قسمتهاى شمال، شمال‌شرقى و شمال‌غربى آن امتداد دارد، از جمله رشته كوه نسبتآ طولانى شَرَه‌زول (بلندترین قله ح ٠٥٠، ٢ متر) به‌طول حدود ٤١كیلومتر از شمال‌غربى به جنوب‌شرقىِ بخش، كوههاى نیمه‌جنگلىِ اللّه‌خدا (بلندترین قله ح ٦٩٠، ١ متر)، گِنو (بلندترین قله ح ٦٩٢ ، ١ متر)، تُواشیرخانى (بلندترین قله ح ٥٠٥ ، ١ متر) و چَكبورَه (بلندترین قله ح ٣٠٢ ، ١ متر؛ جعفرى، ج١، ص٧٦، ١٦٧، ١٩٤، ٣٦٠، ٤٨١). تپه وَركبود (رجوع کنید به ادامه مقاله) در مغرب آبادى آوِه‌زا (حدود چهار كیلومترى شمال‌غربى شهر چوار)، تنگ گورى در جنوب‌غربى آبادى بانْاَمرود (حدود پانزده كیلومترى شمال‌غربى شهر چوار) و تنگِ حوزه قالب در جنوب‌غربى آبادى پَلگانه (حدود چهارده كیلومترى شمال‌غربى شهر چوار) قرار دارد.

رودهاى بخش عبارت‌اند از: رود فصلى تَلخاب، به‌طول حدود ٤٣ كیلومتر، با جهت جنوب‌غربى، كه پس از عبور از چمنزار بولى وارد عراق می‌گردد؛ كَلال رود، به طول حدود بیست‌وپنج كیلومتر، كه از دامنه كوههاى شره زول و اللّه‌خدا سرچشمه می‌گیرد و با جهت جنوبى از دهستان اَركوازى می‌گذرد و به رود خوش می‌ریزد؛ رود چوار، به طول حدود بیست‌وپنج كیلومتر، كه سرچشمه آن ارتفاعات واقع در حدود هفت كیلومترى شمال‌غربى شهر ایلام و جهت آن جنوب‌غربى است به رود چم آب می‌پیوندد و پس از طى حدود دو كیلومتر به رود خوش می‌ریزد (همان، ج ٢، ص ١٥٠، ١٩٤، ٣٩٩ـ ٤٠٠). در این بخش چشمه‌هاى بسیارى وجود دارد و اهالى آن عمدتآ به كشاورزى، باغدارى، دامدارى، مرغدارى، زنبوردارى و از صنایع‌دستى به فرش‌بافى اشتغال دارند. گندم، جو و دام زنده آن صادر می‌شود. بخش چوار داراى معادن شن و ماسه، سنگ ساختمانى، گچ، زغال‌سنگ و نفت است. اهالى آن شیعه‌اند و به زبان فارسى با گویشهاى كردى و لرى و در قسمتهاى غربى، به سبب مجاورت با مرز عراق، به زبان عربى تكلم می‌كنند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٥، ص ١، ٢٣، ٣٨، ٤٠، ٤٨، ٥٦). طوایفى از ایلات اركوازى، از جمله مَلْكِشْوَنْدى و قَرِه‌شْوَندى، و نیز طوایفى از ایل بولى در آن ییلاق و قشلاق می‌كنند (همان، ج ٥٦، ص ٣٨؛ نیز رجوع کنید به مركز آمار ایران، ١٣٧٨ش، ص ٣٥). در ١٣٧٥ش، جمعیت بخش ١٩٥،٨ تن بوده است كه ٧١٣،٢ تن (ح ٣٣%) آنها روستانشین بوده‌اند (همو، ١٣٧٦ش الف، ص ٢). راه اصلى ایلام ـ ایوان ـ گیلان غرب از این بخش می‌گذرد.

چوار در ١٣١٦ش یكى از بخشهاى شهرستان ایلام از استان پنجم (كردستان) بود (ایران. قانون تقسیمات كشورى آبان ١٣١٦، ص ٩). در ١٣٥٥ش، بخش چوار به مركزیت شهر چوار، از تقسیمات استان ایلام شد (ایران. قوانین و احكام، ص ٧٠٠).

برخى از آثار تاریخى چوار عبارت‌اند از: تپه وركبود، با گورهایى متعلق به اواخر سده هشتم پیش از میلاد و چند گور با اشیایى متعلق به ١٢٠٠ق م، بقعه سیدمحمد در چمن‌بولى، بقعه حاجی‌بختیار در روستایى به همین نام در نوزده كیلومترى شمال‌غربى شهر چوار، و بقعه سیدعیسى در آبادى بانْسَرو (سَروْصول)، در ٢٣ كیلومترى شمال‌غربى شهر چوار (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٥٦، ص ٣٩، ٤٢؛ علیزاده و ابراهیم‌زاده، ص٧٨). آبادیهاى بخش چوار، مانند دیگر شهرها و آبادیهاى غرب كشور، در جنگِعراق با ایران* آسیب دید (رجوع کنید به ارتش جمهورى اسلامى ایران در هشت سال دفاع مقدس، ج٥، ص١٨٢).

٢) شهر چوار، مركز بخش چوار. در ارتفاع حدود ٠١٠، ١ مترى، در حدود پنجاه كیلومترى شمال‌غربى شهر ایلام و در مسیر راه اصلى ایلام ـ كرمانشاه قرار دارد. شهر چوار با كوههاى گنو در حدود ٥ر٢ كیلومترى شمال‌غربى، كرمرور در حدود سه كیلومترى مشرق و پلل‌غاز در حدود ٥ر١ كیلومترى جنوب‌غربى احاطه شده است و رود چوار در جنوب غربى آن جریان دارد. آب و هواى آن معتدل و نیمه مرطوب است. بالاترین دماى سالیانه آن ْ٦ر٣٧ در مرداد و شهریور و كمترین آن ْ١٠- در اسفند و میانگین بارش سالانه آن حدود ٦٦٧ میلیمتر است (سازمان هواشناسى كشور، ص ٦٤). این شهر با راه اصلى به شهرهاى ایلام و ایوان (حدود هفده كیلومتر به سمت شمال) مرتبط است. راه اصلى ایلام ـ اسلام‌آباد غرب نیز از آن می‌گذرد. جمعیت شهر در ١٣٧٥ش،٤٨٢ ، ٥ تن ضبط شده است (مركز آمار ایران، ١٣٧٦ش ب، ص هفتاد و پنج). از آثار تاریخى این شهر، قلعه پشت قلعه/ پشت قلاع متعلق به دوره ساسانى است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٥٦، ص ٤٠).

چوار در حدود دویست سال پیش، با اسكان اجبارى یكى از تیره‌هاى مَلكشوَندى (از ایل اَركوازى) به نام چوار، شكل گرفته و به‌تدریج روستایى به نام چوار به وجود آمده است، با این حال آثار متعلق به دوره ساسانى در شمال آن مشاهده می‌شود (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا؛ رزم‌آرا، ج ٥، ص ١٣٤). در حدود ١٣٣١ش، حسینعلى رزم‌آرا (همانجا) نوشته كه جمعیت آبادى چوار چهارصد تن و محصولات آنجا گندم، جو، حبوبات و برنج است. وى نیز از بافت قالیچه و گلیم در آنجا سخن می‌گوید. آبادى چوار در ١٣٤٤ش به شهر تبدیل شد (ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى، ص ١٨).

منابع :
(١) اطلس راههاى ایران، تهران: گیتاشناسى، ١٣٦٩ش؛
(٢) ایران. قانون تقسیمات كشورى آبان ١٣١٦، قانون تقسیمات كشور و وظایف فرمانداران و بخشداران، مصوب ١٦ آبان ماه ١٣١٦، چاپ دوم، تهران (بی‌تا.)؛
(٣) ایران. قوانین و احكام، مجموعه قوانین و مقررات مربوط به وزارت كشور: از آغاز پیروزى انقلاب اسلامى تا پایان سال ١٣٦٩، تهران ١٣٧٠ش؛
(٤) ایران. وزارت كشور، تقسیمات كشور شاهنشاهى ایران، تهران ١٣٥٥ش؛
(٥) ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات كشورى، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران ١٣٨٠ش؛
(٦) عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٩ش؛
(٧) ارتش جمهورى اسلامى ایران در هشت سال دفاع مقدس، تألیف محمد جوادی‌پور و دیگران، تهران: سازمان عقیدتى سیاسى ارتش جمهورى اسلامى ایران، ١٣٧٣ـ١٣٧٦ش؛
(٨) رزم‌آرا؛
(٩) سازمان هواشناسى كشور، سالنامه آمارى هواشناسى: ٧٦ـ ١٣٧٥، تهران ١٣٧٨ش؛
(١٠) على علیزاده و حسن ابراهیم‌زاده، سیماى ایلام: سراى صداقت، قم ١٣٧٧ش؛
(١١) فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى كشور جمهورى اسلامى ایران، ج :٥٦ ایلام، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، ١٣٧٢ش؛
(١٢) مركز آمار ایران، سرشمارى اجتماعى ـ اقتصادى عشایر كوچنده :١٣٧٧ نتایج تفصیلى كل كشور، تهران ١٣٧٨ش؛
(١٣) همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٧٥ شناسنامه آبادیهاى كشور، استان ایلام، شهرستان ایلام، تهران ١٣٧٦ش الف؛
(١٤) همو، سرشمارى عمومى نفس و مسكن :١٣٧٥ نتایج تفصیلى كل كشور، تهران ١٣٧٦ش ب؛
(١٥) نقشه تقسیمات كشورى ایران، مقیاس ٠٠٠،٥٠٠ ،١:٢، تهران: گیتاشناسى، ١٣٧٧ش؛
(١٦) نقشه تقسیمات كشورى جمهورى اسلامى ایران، مقیاس ٠٠٠، ٥٠٠، ١:٢، تهران: سازمان نقشه‌بردارى كشور، ١٣٨٣ش.

/ معصومه بادنج /