تقی الدین فارسی ، ابوالخیر محمدبن محمد ، ریاضیدان ، منجم ، پزشک ، ادیب و شاعر ایرانی قرن دهم و صاحب آثاری در علوم مختلف . نام او را محمدتقی نیز آورده اند (بروکلمان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ١٠٢٤)، اما در منابع بسیاری نامش تقی الدین ابوالخیرمحمد ذکر شده است (امین ، ج ٩، ص ٤٠٦؛
مدرس تبریزی ، ج ٧، ص ٩٤؛
آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ٤، ص ٥٠٨). از تاریخ دقیق تولد وی اطلاعی در دست نیست . مدتی در شیراز زیست (نفیسی ، ج ١، ص ٣٨٦)، ازینرو او را

فارسی شیرازی و طبیب شیرازی و تقی الدین شیرازی نیز نامیده اند (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ١٩٧؛
مدرس تبریزی ، ج ١، ص ٣٤٤؛
حائری ، ج ١٩، ص ٢٨٦). بنا به اشارات خود وی در آثارش ، نجوم را نزد غیاث الدین منصور دشتکی (متوفی ٩٤٨؛
حل التقویم ، ص ٣١؛
همو، طالع نامه ، گ ٢ پ ؛
نیز رجوع کنید به مدرس تبریزی ، همانجا) و حکمت را نزد میرصدرالدین محمد دشتکی (متوفی ٩٠٣)، پدر غیاث الدین منصور، آموخت (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ٢، ص ٩ـ١٠؛
همو، ١٣٦٦ ش ، ص ٨١ ـ ٨٢؛
حائری ، ج ١٩، ص ٣٨٦، پانویس ). تنها تاریخ ذکر شده برای فوت تقی الدین ٩٤٨ است (امین ، همانجا؛
کحّاله ، ج ١١، ص ٢٥٨)، اما باتوجه به اینکه کتاب اسامی العلوم ( رجوع کنید به ادامة مقاله ) را پس از ٩٥٧ نوشته است (حائری ، ج ٤، ص ٤١٧)، این تاریخ درست نیست . وی در بسیاری از آثار خود، از ائمة اطهار علیهم السلام با احترام و عنایتی خاص یاد کرده است و فهرست نویسان کتب شیعیان ، او را شیعه دانسته اند ( رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣؛
امین ، همانجاها).

از تقی الدین ٢٢ کتاب به فارسی و عربی در علوم مختلف باقی مانده است . بسیاری از این آثار، با نامهای مختلف از یک اثر واحد، در کتابخانه های ایران و سایر نقاط جهان وجود دارند. مهمترین ویژگی کار تقی الدین که او را از نویسندگان همعصرش متمایز می کند، علاقة او به تهیة متنهای خلاصه شده از نوشته های خود یا دیگران است . از جمله ، او کتاب فارسی خود، حل التقویم ، را خلاصه کرد و انتخاب حل التقویم نامید (منزوی ، ج ٤، ص ٢٨٢١ـ ٢٨٢٢). تقی الدین شعر نیز می سرود و «فهمی » تخلص می کرد (تقی الدین فارسی ، رساله در معرفت اسطرلاب ، ص ٤)؛
نمونه هایی از اشعار او در برخی کتابهایش وجود دارد (حائری ، ج ١٩، ص ٣٨٦).

بیشترین و مهمترین نوشته های فارسی تقی الدین در ریاضی و ستاره شناسی است که در آنها به نقد آرای چند دانشمند پیش از خود پرداخته ، از جمله رسالة هیئت قوشچی * را شرح کرده و در آن از برخی آرای قوشچی و عبدالعلی بیرجندی * انتقاد کرده است (تقی الدین فارسی ، شرح رسالة هیئت ، ص ٢، ٥ ؛
حائری ، ج ١٩، ص ٢٨٦ـ٢٨٧). از میان دوازده اثر ریاضی و نجومی تقی الدین به فارسی (برای آشنایی با آنها و نامهای مختلف برخی

از آنها رجوع کنید به منزوی ، ج ٤، ص ٣١٦٧ـ ٣١٦٨)، یکی به نام حل التقویم در فرهنگ ایران زمین (ج ١٧، ص ٣٠ـ٨٠) به چاپ رسیده است . از دیگر آثار فارسی اوست : انیس الاطباء در طب عملی و نظری (عبدالمقتدر، ج ١١، ص ٢٠ـ٢١؛
استوری ، ج ٢، بخش ٢، ص ٢٤٤) و رساله ای در چشم پزشکی (تریتون ، ص ١٨٨؛
استوری ، همانجا؛
برای آشنایی با آثار پزشکی او رجوع کنید به منزوی ، ج ٥، ص ٤٠٥٨). رساله ای به فارسی در آداب سلطنت و وزارت به نام آداب السلطنة نیز به وی منسوب است که به چاپ رسیده است ( رجوع کنید به نشریة دانشکدة ادبیات اصفهان ، ص ٤١ـ ٤٨؛
در زمینة ایران شناسی ، ص ٣٠٧ـ٣٢٥).

مهمترین اثر عربی تقی الدین ، اسامی العلوم و اصطلاحاتها ، در فضیلت علم ، حکمت ، تعلیم و تربیت ، و اخلاق است (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ٢، ص ٩ـ١٠). خود وی آن را با نام طلیعة العلوم خلاصه کرده و از این خلاصه نیز خلاصه ای تهیه کرده که نسخه هایی از آن با نامهای خلاصة طلیعة العلوم (حائری ، ج ١٩، ص ٣٨٦ـ٣٨٧) و التقاط طلیعة العلوم (دانش پژوه ، ص ٤٣١) در دست است . دیگر آثار عربی او عبارت است از: بستان الادب در ادبیات عربی و تاریخ (حسینی اشکوری ، ج ٢، ص ٢٥٠ـ٢٥١) که خود، بخشهای صرف و اشتقاق آن را با عنوان زبدة الصرف (یا الزبدة فی الصرف ) بازنویسی کرده است (بهروزی و فقیری ، ج ١، ص ١٦١ـ١٦٢، ج ٢، ص ١٣٥ـ١٣٦)؛
مغنی صغیر ، که رساله ای است در نحو (عرفانیان ، ج ١٢، ص ٣٦٧ـ ٣٦٨)؛
سمت القبله (حائری ، ج ١٠، بخش ٤، ص ١٦٩٥ـ١٦٩٦)، که به معرفة القبله (گلچین معانی ، ص ٤٠٣ـ ٤٠٤) و دائرة الهندیة (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣،

ج ٨، ص ١٩؛
حائری ، ج ٢٣، ص ٥٥) نیز معروف است . کتاب المناظر نیز منسوب به اوست (ماتویفسکایا و روزنفلد ،

ج ٢، ص ٥٥٤؛
برای اطلاع از نام آثار مفقود شدة تقی الدین

رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٤٠٣؛
آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ٢، ص ١٠، ج ٣، ص ٣٧٧، ٣٨١ـ٣٨٢، ج ٤، ص ١٦٧، ج ١٥، ص ٢٤؛
همو، ١٣٦٦ ش ، ص ٨١؛
حائری ، ج ١٩، ص ٢٨٦). منزوی (ج ٤، ص ٢٦٣٣) کتابی در پزشکی به نام میزان الطبایع

را اثر تقی الدین فارسی دانسته ، اما استوری (ج ٢، بخش ٢، ص ٢٥٣) آن را به تقی الدین محمدبن صدرالدین علی ( ؟ )

نسبت داده است .

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی التصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلام الشیعة : احیاء الداثر من القرن العاشر ، چاپ علی نقی منزوی ، تهران ١٣٦٦ش ؛
(٣) امین ؛
علی نقی بهروزی و محمدصادق فقیری ،

(٤) فهرست کتب خطی کتابخانة ملی فارس ، شیراز ١٣٥١ش ؛
(٥) محمدبن محمدتقی الدین فارسی ، حل التقویم ، چاپ تقی بینش ، در فرهنگ ایران زمین ، ج ١٧ (١٣٤٩ش )؛
(٦) همو، رساله در معرفت اسطرلاب ، نسخة خطی کتابخانة (شمارة ١) مجلس شورای اسلامی ، ش ٤٣٤٢؛
(٧) همو، شرح رسالة هیئت ، نسخة خطی کتابخانة (شمارة ١) مجلس شورای اسلامی ، ش ٦٣٠٥؛
(٨) همو، طالع نامه ، نسخة خطی کتابخانة ملی ملک ، ش ٣٤٥٦؛
(٩) حاجی خلیفه ؛
(١٠) عبدالحسین حائری ، فهرست کتابخانة مجلس شورای ملّی ، تهران ، ج ٤، ١٣٣٥ش ، ج ١٠، بخش ٤، ١٣٥٢ش ، ج ١٩، ١٣٥٠ش ، ج ٢٣، ١٣٧٦ش ؛
(١١) احمد حسینی اشکوری ، فهرست نسخه های خطی کتابخانه عمومی حضرت آیة اللّه العظمی نجفی مرعشی ، ج ٢، قم ( بی تا. ) ؛
(١٢) محمدتقی دانش پژوه ، فهرست نسخه های خطی کتابخانه دانشکدة حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی دانشگاه تهران ، تهران ١٣٣٩ش ؛
(١٣) در زمینة ایران شناسی ، به کوشش چنگیز پهلوان ، تهران ١٣٦٨ش ؛
(١٤) غلامعلی عرفانیان ، فهرست کتب خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی ، ج ١٢، مشهد ١٣٧٠ش ؛
(١٥) کحّاله ؛
(١٦) احمد گلچین معانی ، فهرست کتب خطی کتابخانة آستان قدس رضوی ، ج ٨ ، مشهد ١٣٥٠ش ؛
(١٧) مدرس تبریزی ؛
(١٨) احمد منزوی ، فهرستوارة کتابهای فارسی ، تهران ١٣٧٤ش ـ ؛
(١٩) نشریة دانشکدة ادبیات اصفهان ، سال ٢، ش ٢ـ٣ (١٣٤٥ش )؛
(٢٠) سعید نفیسی ، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری ، تهران ١٣٦٣ش ؛

(٢١) ـ Abdul Muqtadir, Catalogue of the Arabic and Persianmanuscripts in the Oriental Public Library at Bankipore , vol. ١١, Patna ١٩٢٧;
(٢٢) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢;
(٢٣) G.P. Matvievskaya and B.A. Rozenfeld, Matematiki i astronomi musulmanskogo Srednevekovia i ik ¢ h ¢ trudi ) VIII th - XVII th cent. ), Moscow ١٩٨٣;
(٢٤) Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio- bibliographical survey , vol. ٢, pt. ٢, London ١٩٧١;
(٢٥) A.S. Tritton,"Catalogue of Oriental manuscripts in the Library of the Royal College of Physicians", JRAS (١٩٥١).

/ فرید قاسملو /