خبرگزارى ، خبرگزارى، نهادى براى تأمين خبر رسانه هاى عمومى اعم از نشريات و راديو و تلويزيون. قديمترين خبرگزاريهاى جهان اسلام آذرتاج (در جمهورى آذربايجان كنونى) و آناطولى (در تركيه كنونى) بودند كه هر دو به فاصله يك ماه در ١٣٣٨/١٩٢٠ فعاليت خود را آغاز كردند. با تأسيس خبرگزارى در كشورهاى اسلامى ــكه غالبآ پس از استقلال اين كشورها بودــ وابستگى آنها به خبرگزاري هاى بزرگ جهان، كه فعاليتهاى خبرى را در انحصار خود داشتند، كاهش يافت و آنها با حفظ استقلال خبرى خود، اخبار منطقه را دقيقتر و موثقتر تنظيم و ارسال كردند. اگرچه خبرگزاري هاى معتبر جهان از اخبار اين خبرگزاري ها كمتر استفاده مىكنند، در برخى موارد خبرگزاريهاى جهاناسلام با تهيه خبرهاى اختصاصى منبع اصلى خبرگزاري هاى مهم جهاناند.

اين مقاله شامل اين بخشهاست :

١) ايران

٢) آسياى مركزى و قفقاز

٣) تركيه

٤) شبه قاره هند و جنوب شرق آسيا

٥) جهان عرب

٦) افريقاى مسلمان غيرعرب

١) ايران

انديشه تأسيس مركزى براى تهيه و ارسال خبر در ايران، نخستين بار در ١٣٠٢ش شكل گرفت. اين مركز به همت عباس مسعودى* (مدير مؤسسه اطلاعات*) و سه تن از همكارانش (على اكبر سليمى، جهانگير مصور رحمانى و صادقزاده)، با نام مركز اطلاعات داير گرديد. پيش از آن، خبرنگاران و نويسندگان نشريات، اطلاعيابى و گردآورى و تنظيم خبر را خود انجام مىدادند، ولى پس از تأسيس اين مركز، نشرياتى چون ايران، شفق سرخ، گلشن و كوشش به تدريج مشترك آن شدند. با افزايش مشتركان مركز، مسعودى براى جلب توجه آنها، مضمون خبرها را تغيير مىداد و هر خبرى را به شكلهاى گوناگون تنظيم مىكرد (اطلاعات، سال ١، ش ١، ١٩ تير ١٣٠٥، ص ١؛ مسعودى، ص ٢٣ـ٢٤). مركز اطلاعات پس از آغاز همكارى با خبرگزاريهاى خارجى (چون هاواس، رويتر و تاس)، افزون بر خبرهاى داخلى، خبرهاى دريافتى خارجى را نيز پس از ترجمه در اختيار نشريات مى گذاشت. مترجمان همكار اين مركز عبدالحسين ميكده (مترجم زبان فرانسه)، حمزه سردادور (مترجم روسى) و فريبرزخان (مترجم انگليسى) بودند (مسعودى، ص ٢٥).

در ١٣١٣ش، رضاشاه، پس از ديدار از خبرگزارى آناطولى در تركيه، تصميم گرفت يك خبرگزارى ملى در ايران تأسيس كند. به خواست وى اداره اطلاعات و مطبوعات در وزارت امورخارجه با نام آژانس پارس، به رياست عبداللّه انتظام، در مرداد همان سال تأسيس شد. آژانس پارس نخستين خبرگزارى رسمى دولتى بود كه هدف از تشكيل آن، جلوگيرى از نشر اخبار كذب درباره ايران در نشريات خارجى بود؛ آنها خبرهاى راجع به ايران را از آژانسهاى خارجى دريافتمىكردند. از همين روى، آژانس پارس براى توسعه ارتباط خبرى ايران با كشورهاى ديگر و نيز تمركز اخبار آژانسهاى خارجى براى ارسال به جرايد، فعاليت خود را آغاز كرد (اطلاعات، سال ٩، ش ٢٢٥٨، ٢٠ مرداد ١٣١٣، ص ١؛ مسعودى، ص١١٠؛ سازمان خبرگزارى جمهورى اسلامى، ١٣٧٧ش، ص ١٢).

وزارت امورخارجه، مطابق تصويب نامه هيئت وزيران (مرداد ١٣١٣)، با ارسال بخشنامه به وزارتخانه ها و مجلس و شهردارى و اداره ها، مقرر كرد از آن پس آژانس پارس متصدى تمركز و ارسال خبر به جرايد باشد و نشريات، بدون دريافت و تأييد خبر از آژانس، حق انتشار خبر را نداشته باشند (مركز اسناد وزارت امورخارجه، آرشيو، «تأسيس آژانس در ايران (آژانس پارس)»، سال ١٣١٣ش، كارتن ٢٥، پرونده ١٩؛ همو، «آژانس پارس و روابط آن با آژانسهاى دول خارجه»، سال١٣١٤ش، كارتن ٢٥، پرونده ١). بر اين اساس، خبرهاى وزارتخانه ها نيز از طريق آژانس پارس در اختيار جرايد گذاشته مىشد. مدتى بعد به دستور محمودجم، نخست وزير وقت، مقرر گرديد اخبار وزارتخانه ها پس از ارسال به نخست وزيرى و بنابه تشخيص دفتر نخست وزيرى، در اختيار آژانس پارس گذاشته شود (سازمان اسناد ملى ايران، آرشيو، «نظام نامه تمركز اخبار و نشر آن در داخل و خارج كشور»، ص ١٢، سند ش ٢٤٠٠١٦١٥٢، مورخ ١٣١٥ش).

آژانس پارس، افزون بر قراردادهايى كه با آژانسهاى خارجى (هاواس و آناطولى) داشت، اخبار و اطلاعات خود را از آژانسهاى ديگرى چون رويتر، رنكو، تاس، استيفانى و مولتى هاواس مى گرفت (مركز اسناد وزارت امور خارجه، آرشيو، «آژانس پارس و روابط آن با آژانسهاى دول خارجه»، سال ١٣١٤ش، كارتن ٢٥، پرونده ١). آژانس پارس نشريهاى به دو زبان فارسى و فرانسه منتشر مىكرد كه براى شخصيتهاى سياسى، خبرگزاريهاى خارجى و روزنامه ها ارسال مىشد. در ١٣١٩ش، پس از شش سال كه آژانس پارس تابع وزارت امور خارجه بود، زيرنظر اداره كل انتشارات و تبليغات قرار گرفت. آژانس پارس در آغاز، خبرها را از طريق تلگراف خانه يا از راديوهاى خارجى كسب مىكرد، ولى در ١٣٢٢ش براى نخستين بار دستگاههاى مخابراتى جديد را به كار گرفت (صديق، ج ٣، ص ١ـ٢؛ سازمان خبرگزارى جمهورى اسلامى، همانجا).

در ١٣٤٢ش، نام آژانس پارس به خبرگزارى پارس تغيير يافت و زيرنظر وزارت اطلاعات قرار گرفت (همو، ١٣٦١ش، ص ٥). خبرگزارى پارس در ١٣٤٦ش به صورت اداره كل با دو معاونت داخلى و خارجى درآمد كه دو اداره جمعآورى و بهره بردارى، زير مجموعه معاونت داخلى، وظيفه گردآورى و بخش خبر را برعهده داشتند. از ١٣٤٧ش دو «بولتن» اخبار خارجه و اخبار داخله به فارسى منتشر شد. «بولتن» محرمانهاى نيز در پنج نسخه (ويژه شاه، نخستوزير، وزير دربار، وزير امورخارجه و ساواك) تهيه و ارسال مىشد. بولتن انگليسى ديلى نيوز نيز از ١٣٥٤ش انتشار يافت (دژم، مصاحبه مورخ ١٠ تير ١٣٨٧).

سازمان راديو و تلويزيون در ١٣٥٠ش، خبرگزارى مستقلى تأسيس كرد كه بعدها «واحدمركزى خبر» نام گرفت. اين خبرگزارى به موازات خبرگزارى پارس به فعاليت پرداخت، ولى خبرهاى رسمى دولتى را فقط خبرگزارى پارس پخش مىكرد (همان مصاحبه).

در ١٣٥٤ش، اساسنامه ٢٣ مادّهاى خبرگزارى پارس تدوين شد و از آن پس با نام «سازمان خبرگزارى پارس»، به صورت شركت سهامى وابسته به وزارت اطلاعات و جهانگردى، به فعاليت خود ادامه داد.

نمايندگيهاى سازمان خبرگزارى پارس در ١٣٥٤ش در استانها داير شد و فعاليت برون مرزى آن از اواخر ١٣٥٥ش، با تأسيس دفترهايى در كشورهاى همسايه، آغاز گرديد كه در ١٣٧٢ش به ٣٥ نمايندگى در كشورهاى ديگر افزايش يافت. از ١٣٥٤ش بهبعد، تشكيلات سازمان خبرگزارى پارس گسترش يافت و بخشهاى متعدد فرهنگى واجتماعى و امورمجلس و اقتصادى و شهرستانها و خدمات خارجى به آن اضافه شدند (دژم، همان مصاحبه؛ سازمان خبرگزارى جمهورى اسلامى، ١٣٧٧ش، ص ١٨).

پس از پيروزى انقلاب اسلامى، در دى ١٣٦٠ نام خبرگزارى پارس به خبرگزارى جمهورى اسلامى (ايرنا) تغيير يافت (دژم، همان مصاحبه؛ سازمان خبرگزارى جمهورى اسلامى، ١٣٦١ش، ص ٨). ايرنا از اعضاى فعال ائتلافهاى بين المللى خبرى ــچون خبرگزارى كشورهاى عضواوپك(اوپكنا)،خبرگزارى بين المللى اسلامى (اينيا)، خبرگزارى كشورهاى غيرمتعهد (ناناپ) و خبرگزاريهاى آسيا ـ اقيانوسيه (اوانا)ــ محسوب مىشود.

همچنين عضو مؤسس خبرگزاريهاى سازمان كشورهاى همكارى اقتصادى اكو (اكونا) و اتحاديه خبرگزاريهاى درياى خزر (اكسنا) است (سازمان خبرگزارى جمهورى اسلامى، ١٣٧٧ش، ص٤٠ـ٤٦؛ مالك و محسنيان راد، ص ٩٢).

ايرنا با در اختيار داشتن نزديك به سه ميليون قطعه عكس، صاحب قديمترين و غنى ترين مجموعه عكس در ايران محسوب مىشود. مهمترين عكسهاى اين مجموعه مربوط به جنگ عراق با ايران و جنگهاى داخلى بوسنى و هرزگوين است. دانشكده خبر يكى از نهادهاى اين خبرگزارى است كه وظيفه تربيت خبرنگار را بر عهده دارد. ايرنا رسانهاى فعال در پوشش دادن به خبرهاى داخلى و خارجى است. از جمله خبرهاى آن، كه پيش از رسانه هاى جهان مخابره شد، دستگيرى صدام حسين، رئيس جمهورى عراق، بود. ايرنا در ١٣٧٦ش شبكه اينترنتى خود را راه اندازى كرد.

در ١٣٧٨ش، نخستين خبرگزارى غيردولتى ايران، با نام خبرگزارى دانشجويان ايران (ايسنا)، تأسيس شد. از آغاز دهه ١٣٨٠ش، روند تأسيس خبرگزاريهاى غيردولتى شتاب گرفت و خبرگزاري هاى بسيارى فعاليت خود را آغاز كردند، ولى فقط دوازده خبرگزارى غيردولتى ــمطابق «آيين نامه تأسيس و نحوه فعاليت خبرگزاري هاى غيردولتى»، مصوب هيئت وزيران در ارديبهشت ١٣٨٤ــ مجـوز فعـاليت دارند. ايـن خبـرگزاري هـا عبارت اند از: فارس، مهر، ايكنا (خبرگزارى قرآنى ايران)، موج (خبرگزارى اقتصادى)، ميراث (خبرگزارى ميراث فرهنگى)، رسا (كه به اخبار حوزه هاى علميه جهان تشيع و مراجع تقليد مى پردازد)، شبستان (خبرگزارى حوزه دين)، ايلنا (خبرگزارى كار ايران)، ايپنا (خبرگزارى ورزش ايران)، قدس/ قدسنا(خبرگزارى فلسطين)، آريا و ايسنا.

منابع :
(١)علاوه بر اسناد موجود در آرشيو سازمان اسناد ملى ايران و مركز اسناد وزارت امور خارجه؛
(٢) عذرا دژم، كارشناس خبر و خبرنگار سياسى خبرگزارى پارس از ١٣٤٧ـ١٣٥٩ش، تهران، مصاحبه، ١٠ تير ١٣٨٧؛
(٣) سازمان خبرگزارى جمهورى اسلامى، خبرگزارى جمهورى اسلامى، تهران ١٣٦١ش (جزوه منتشر نشده)؛
(٤) همو، سازمان خبرگزارى جمهورى اسلامى از تأسيس تا سال ١٣٧٧، تهران ١٣٧٧ش (جزوه منتشر نشده)؛
(٥) عيسى صديق، يادگار عمر، تهران ١٣٣٨ـ١٣٥٦ش؛
(٦) فرهاد مسعودى، پيروزى لبخند، ]تهران[ ١٣٥٤ش؛
(٧) Abbas Malek and Mehdi Mohsenian Rad, "Iran", in Massmedia in theMiddle East: a comprehensive handbook, edYahya R. Kamalipour and Hamid Mowlana, Westport,Conn.: Greenwood Press, ١٩٩٤.
/ پروين قدسى زاد/

٢) آسياى مركزى و قفقاز

خبرگزاريهاى منطقه آسياى مركزى و قفقاز را بايد در دو دوره بررسى كرد: پيش از فروپاشى اتحاد جماهير شوروى و استقلال جمهوريهاى آن؛ و پس از آن. در دوره اول مطبوعات حزبى متعددى در اين جمهوري ها به وجود آمدند كه به حكمرانى ايدئولوژى كمونيستى كمك كردند و در چهارچوب مشى رسمى دولت قلم زدند. در اين دوره هرگونه تخلف از موضع رسمى و مركزى حكومت، مجازاتى سخت داشت. در دوره دوم، آزادى مطبوعات اندكى بيشتر و جريان خبرى از حالت فرمايشى خارج شد؛ البته اين جريان، روندى آزاد و طبيعى و بدون مانع نبود و به سبب نبود ساختارها و زيربناهاى قوى ارتباطى، اغلب اين جمهوري ها نتوانستند از نظر آزادى نشر اخبار، به وضع مطلوبى دست يابند. بيشتر خبرگزاريهاى اين كشورها به دولت وابستهاند و در برخى موارد مناسبات جدّى با روسيه دارند. خبرگزاريهاى مستقل و آزاد در اين كشورها بسيار كم و حاميان مالىِ خبرگزاريهاىِ به ظاهر مستقل نيز مراكز و مقاماتِ دولتىاند.

جمهورى آذربايجان. مهمترين خبرگزارى اين جمهورى و تنها منبع خبرى رسمى و دولتى، آذرتاج است كه دولت جمهورى دموكرات آذربايجان در ١٢ جمادى الآخره ١٣٣٨/ ٣ مارس ١٩٢٠ آن را تأسيس كرد. در دوره اتحاد جماهير شوروى، خبرگزارى آذرتاج با نامهايى چون آذرتا (١٣٠٠/ ١٩٢١)، ذاكتا (١٣٠١ش/١٩٢٢)، آذرتا (١٣١٥ش/ ١٩٣٦) و آذراينفورم (١٣٥١ش/١٩٧٢)، فعاليت مىكرد، ولى پس از استقلال جمهورى آذربايجان (١٣٧٠ش/ ١٩٩١)، با نام اصلى خود، آذرتاج، به فعاليت ادامه داد (اصلاناف و همكاران، ص ١٥ـ١٦). از ١٢ اسفند ١٣٧٣ تا ٢٧ دى ١٣٧٨/ ٣ مارس ١٩٩٥ ـ ١٧ ژانويه ٢٠٠٠، اين خبرگزارى با نام خبرگزارى دولتى زيرنظر هيئت دولت آذربايجان فعاليت كرد و از آن پس به خبرگزارى دولتى آذربايجان تغيير نام داد. درمجموع، آذرتاج تاكنون هفت بار تغيير نام داده است (همان، ص ١٥). اين خبرگزارى اخبار آذربايجان را در حوزههاى سياسى، اقتصادى، فرهنگى، ورزشى و بهداشت، به زبانهاى انگليسى، تركى آذربايجانى و روسى منتشر مىكند. آذرتاج در ١٣٨٣ش/ ٢٠٠٤ به سازمان خبرگزاريهاى آسيا پاسيفيك، و در ١٩ فروردين ١٣٨٧/ ٨ آوريل ٢٠٠٨ به خبرگزاريهاى اروپاى متحد پيوست. آذرتاج يكى از بنيانگذاران انجمن خبرگزاريهاى ملى كشورهاى مشترك المنافع مستقل است.اين خبرگزارى در ايالات متحده امريكا، روسيه، تركيه، فرانسه، آلمان، استراليا، ايران، اوكراين، گرجستان، قزاقستان و ديگر كشورهاى آسياى مركزى دفتر دارد (خبرگزارى آذرتاج، ٢٠٠٩). آذرتاج چند كتاب نيز منتشر كرده است : حيدرعلى افوآذرتاج (١٣٨٤ش/ ٢٠٠٥)؛ >دموكراسى در جوامع در حال گذار< (١٣٨٦ش/ ٢٠٠٧)، كه به روسى و انگليسى چاپ شده است؛ و >گفتگوى تمدنها و نقش احزاب سياسى< (١٣٨٧ش/ ٢٠٠٨؛ اصلاناف و همكاران، ص ٥٤).

خبرگزارى ترند يكى از خبرگزاريهاى غيردولتى آذربايجان است كه در ١٣٧٤ش/١٩٩٥ تأسيس شد. ترند از خبرگزاريهاى بانفوذ و بزرگ آذربايجان و قفقاز و كشورهاى آسياى مركزى است، در سيزده كشور خبرنگار دارد و روزانه نزديك به پانصد خبر به پنج زبان آذربايجانى، انگليسى، روسى، فارسى و عربى منتشر مىسازد. اين خبرگزارى افزون بر انتشار اخبار منطقهاى و جهانى در امور تجارى و مالى، اطلاعات تحليلى در زمينه هاى مالى و بازار كالا در اختيار كارشناسان و متخصصان بخش بازار و تجارت قرار مىدهد. يكى از اولويتهاى اين خبرگزارى، به كارگيرى نظام چندرسانهاى و ارائه مطالب به صورت تصويرى با كيفيت عالى براى مشتريان است. ترند در ١٣٨٥ش/٢٠٠٦ و ١٣٨٦ش/ ٢٠٠٧ برنده جايزه بهترين خبرگزارى در آذربايجان شد (رجوع کنید به خبرگزارى ترند، ٢٠٠٩).

تاجيكستان. مهمترين خبرگزاريهاى تاجيكستان عبارت اند از: خبرگزارى ملى تاجيكستان يا خُوَر؛ آسياپلاس؛ و اوستا، كه غير دولتى است.

خور، ركن اصلى خبرى تاجيكستان است و در ميان جمهوري هاى اتحاد جماهير شوروى يكى از مشهورترين خبرگزاريها بوده است. خور در ١٣٠٤ش/ ١٩٢٥ در شهر دوشنبه تأسيس شد و پس از اينكه تاجيكستان در ٢١ فروردين ١٣٧١/ ١٠ آوريل ١٩٩٢ به استقلال رسيد، جانشين خبرگزارى تلگراف تاجيكستان شد، كه پيش از استقلال تاجيكستان فعاليت مىكرد. خور زير نظر دولت تاجيكستان به عنوان آژانس خبرى ملى سازماندهى شد و تنها خبرگزارى اين كشور است كه به صورت رسمى فعاليت مىكند و اخبار راجع به فعاليتهاى رئيس جمهورى، حكومت، مجلس تاجيكستان و همچنين تمامى دستگاههاى دولتى را پوشش مىدهد. خور اخبار را به شش زبان تاجيكى، روسى، فارسى، عربى، ازبكى و انگليسى منتشر مىكند (خبرگزارى خور، ٢٠١٠).

خبرگزارى آسياپلاساز ١٣٧٥ش/ ١٩٩٦ فعاليت مستقل خود را آغاز كرد. نخستين خبرنامه آن، به روسى و انگليسى، در ١٣٧٥ش/ ١٩٩٦ منتشر شد و در ماه نخست فعاليت آن، سفارتخانه ها و سازمانهاى بين المللى مستقر در تاجيكستان، مشترك اين خبرگزارى شدند. آسياپلاس شبكه ارتباطى خود را افزون بر دوشنبه در مناطق ديگر تاجيكستان،مانند خجند، كولاب، قرغان تپه و خاروغ، نيز گسترش داد. اين خبرگزارى از شروع فعاليت، بىطرفى و بى غرضى و دورى از تعصبات منطقهاى و جهت گيريهاى ديگر را اصول كار خود معرفى كرد. از ١٣٧٦ش/ ١٩٩٧ نسخه الكترونيك آسياپلاس در اينترنت راه اندازى شده است. مؤسسه خيريه بين المللى «حاميان قرن» در ٥ اسفند ١٣٨٣/ ٢٤ فوريه ٢٠٠٥، به اين خبرگزارى مدال طلاى افتخارى حمايت از نوع دوستى داد. در دى ١٣٧٨/ ژانويه ٢٠٠٠، آسياپلاس هفتهنامه آسياپلاسى را منتشر كرد كه در ١٣٨٠ش/٢٠٠١ برنده جايزه لاهوتى از اتحاديه روزنامهنگاران تاجيك شد. ايستگاه راديويى اين خبرگزارى در ١٨ شهريور ١٣٨١/ ٩ سپتامبر ٢٠٠٢ شروع به كار كرد. استوديوى تلويزيونى آن نيز در همان سال تأسيس شد. همچنين مدرسه مستقل روزنامه نگارى آسياپلاس، با نام تاجيكستان ـ قرن بيست ويكم، در ١٣٨٠ش/٢٠٠١ افتتاح شد. اين مدرسه به طور گسترده و نزديك با گروه روزنامهنگارى دانشگاه ملى مسكو و دانشگاه ملى تاجيكستان همكارى دارد (خبرگزارى آسيا ـ پلاس، ٢٠١٠).

خبرگزارى اوستا، يكى از گسترده ترين شبكههاى خبرى اينترنتى است كه در ١٣٨٣ش/٢٠٠٤ فعاليت خود را آغاز كرد. بنيانگذار آن سازمان رسانه هاى غيردولتى كوه نور است كه در ١٣٧٨ش/ ژوئيه ١٩٩٩ تأسيس شد. پايگاه اينترنتى خبرگزارى اوستا در ١٣٨٤ش/٢٠٠٥ بهترين منبع خبرى تاجيكستان شناخته شد. بايگانى اين خبرگزارى بيش از چهل هزار سند به زبانهاى روسى و انگليسى دارد (خبرگزارى اوستا، ٢٠٠٩).

ازبكستان. مهمترين خبرگزاريهاى اين جمهورى، خبرگزارى جهان (متعلق به وزارت خارجه)، تركستان پرس و خبرگزارى دولتى جمهورى ازبكستان است. خبرگزارى جهان در ١٣٧٤ش/ ١٩٩٥، با هدف انتشار اخبار اصلاحات اجتماعى، اقتصادى، سياسى و فرهنگى ازبكستان و توسعه روابط با خبرگزاريهاى دنيا و تشويق همگرايى با فضاى اطلاعاتى جهانى، تأسيس شد. برنامههاى اصلى اين خبرگزارى عبارتاند از عقد قراردادهاى مشاركتبا خبرگزاريهاى داخلى و خارجى،انتشار خبرنامه، كتاب، كتابهاى راهنما، كتابچه ها و محصولات تصويرى، كه ظرفيتهاى بالقوه اين خبرگزارى براى همكاريهاى بين المللى را نمايان مىسازد. اين خبرگزارى تنها رسانه جمعى در ازبكستان است كه شبكه گزارشگران خود را از طريق هيئتهاى سياسى ازبكستان در خارج از كشور استخدام مىكند و اين افراد در روسيه، آلمان، امريكا، بلژيك، مصر، هند، فرانسه، تركيه و ژاپن فعاليت مىكنند. خبرگزارى جهان اخبار خود را به چهار زبان روسى، ازبكى، انگليسى و عربى منتشر مىسازد (خبرگزارى جهان، ٢٠١٠).

قرقيزستان. از جمله خبرگزاريهاى اين جمهورى، آكى پرس، ٢٤ كىجى و خبرگزارى رسمى قرقيزستان با نام خبر است. آكىپرس ــكه در ١٣٨٠ش/ ٢٠٠١ تأسيس شدــ يكى از خبرگزاريهاى در حال توسعه در فضاى رسانههاى جمعى جمهورى قرقيزستان است. اداره مركزى اين خبرگزارى در بيشكِك است و در همه استانهاى قرقيزستان نيز دفتر نمايندگى دارد. آكى پرس به بخش خصوصى وابسته است و خبرهاى سياسى، اقتصادى، اجتماعى، علمى و فرهنگى قرقيزستان در اين خبرگزارى تهيه مىشود. خبرگزارى آسياى مركزى نيز ــكه از ١٣٨٦ش/٢٠٠٧ به فعاليت پرداخته ــ بخشى از خبرگزارى آكىپرس است (خبرگزارى آكى پرس، ٢٠١٠).

خبرگزارى ٢٤ كىجى يكى ديگر از خبرگزارى مهم قرقيزستان است. اين خبرگزارى در تاريخ ٣ اسفند ١٣٨٤/ ٢٢ فوريه ٢٠٠٦ در وزارت دادگسترى قرقيزستان به ثبت رسيد. هدف از تأسيس آن، تأمين نيازهاى اطلاعاتى براى كشور و همكارى با بخشهاى خصوصى است. اين خبرگزارى مى كوشد خبرهاى حوزه تخصصى خود (آسياى مركزى) را به طور گسترده پوشش دهد و براى اين امر، پايگاه اينترنتى راه اندازى كرده است (خبرگزارى ٢٤ كىجى، ٢٠١٠).

قزاقستان. مهمترين خبرگزارى اين جمهورى، خبرگزارى دولتى كازينفرماست كه در ١٣٣٨ (=١٢٩٩ش)/١٩٢٠، با نام اورنبورگ ـ تورگاى روس، تأسيس شد. در ١٣٠٤ش/ ١٩٢٥ به كازتاج تغيير نام داد و در نهايت نام كازين فرم را برگزيد. اين خبرگزارى عضو اتحاديه بين المللى خبرگزاريهاى سازمان خبرگزاريهاى آسيا ـ اقيانوسيه و عضو اتحاديه خبرگزاريهاى ملى كشورهاى مشترك المنافع و همچنين عضو سازمان خبرگزاريهاى كشورهاى تركزبان است. كازين فرم آخرين اخبار و اطلاعات را به زبانهاى قزاقى، روسى و انگليسى منتشر مىكند و اداره مركزى آن در شهر آستانه است (خبرگزارى كازين فرم، ٢٠١٠).

منابع :
(١) AKI Press, ٢٠١٠. Retrieved Feb.٢٢, ٢٠١٠, from http:// www.akipress.com.
(٢) Asia-plus News, ٢٠١٠. Retrieved Feb.٢٢, ٢٠١٠, from http://www.asiaplus.tj/en/area/ ١٧.html.
(٣) Aslan Aslanov, Vaqif Musayev, and Dagbyi I‌smayilov, Az r TAc-dan Azr TAc-a:murkkb v S r fli yol, Baku ٢٠٠٨.
(٤) Avesta News Agency, ٢٠٠٩. Retrieved Jul.١١, ٢٠٠٩, from http://www.avesta.tj.
(٥) Azr TAc (The Azerbaijan State Telegraph Agency), ٢٠٠٩. Retrieved Sep.١, ٢٠٠٩, from http://www.azertag.com/index-en.html.
(٦) Jahon News Agency, ٢٠١٠. Retrieved Feb. ٢٤ ٢٠١٠, from http://www.jahonnews.uz/eng/about-us.mgr.
(٧) Kazinform News Agency, ٢٠١٠. Retrieved Feb. ٢٤, ٢٠١٠, from:// www.inform kz. Khovar News Agency, ٢٠١٠. Retrieved Feb. ٢٢, ٢٠١٠, from http:// www. khovar. tj.
(٨) Trend News Agency, ٢٠٠٩. Retrieved Sept.l, ٢٠٠٩, from http:// www.en.trend.az/about.shtml.
(٩) ٢٤.KG News Agency, ٢٠١٠. Retrieved Feb.٢٣, ٢٠١٠. from http://eng.٢٤.kg/about.
/ ناصر پورابراهيم /

٣) تركيه

مصطفى آتاتورك در ١٧ فروردين ١٢٩٩/ ٦ آوريل ١٩٢٠ خبرگزارى آناطولى را تأسيس كرد (خبرگزارى آناطولى، ٢٠٠٩). خبرگزارى آناطولى در ٢٢ كشور نمايندگى دارد و اخبار تركيه را به تركى استانبولى و انگليسى منتشر مىكند. اين خبرگزارى از فنّ اوريهاى ماهواره اى براى تبادل اخبار و تصاوير بهطور گسترده بهره مىبرد و اخبار سياسى، امور مجلس، اقتصادى، فعاليتهاى تجارى، فرهنگى، هنرى، ورزشى و پزشكى را پوشش مىدهد و با بيش از هشتصد آژانس خبرى داخلى و بين المللى تبادل اخبار و اطلاعات دارد. دفتر مركزى اين خبرگزارى در آنكاراست (همانجا).

در ١٣٥١ش/١٩٧٢، خبرگزارى آنكا با هدف تهيه گزارشها و اخبار گوناگون به طور مستقل و آزاد و بدون هيچگونه محدوديتى تأسيس شد. بنيانگذار اين خبرگزارى آلتان اويمن، روزنامه نگار ترك، بود كه در ١٣٥٦ش/ ١٩٧٧ از اين خبرگزارى كناره گرفت و مُشرف حكيم اوغلى جانشين او شد. او اين خبرگزارى را به صورت شركت سهامى درآورد. اين خبرگزارى بودجه مستقل دارد و از حمايت مالى مشتركان خود بهره مى گيرد. بسيارى از مشتركان اين خبرگزارى، داخلى و برخى ديگر نيز رسانه هاى جمعى بين المللى، از قبيل شبكه هاى تلويزيونى، ايستگاههاى راديويى و وبسايت هاى گوناگون هستند (خبرگزارى آنكا، ٢٠٠٩).

در ١٣٥٢ش/١٩٧٣، خبرگزارى طوبى به عنوان مؤسسه نشر كتاب و مقاله در حوزه ارتباطات، در آنكارا تأسيس شد. خبرگزارى طوبى تاكنون سيصد جلد كتاب و چهارصد هزار برگ سند را براى كاربران اينترنتى، گردآورى كرده است و از ١٣٥٤ش/ ١٩٧٥ خبرنامه كار و كارگر را به صورت هفتگى منتشر مىكند. اين خبرگزارى از ١٣٥٧ش/ ١٩٧٨ خبرنامه مناظرات گروهى را منتشر مىكند (>«خبرگزارى طوبى»<، ٢٠٠٧).

در ١٣٦٠ش/١٩٨١، خبرگزارى اقتصادى تركيه (تبا)تأسيس شد. اخبار آن در اينترنت، مجلات و رسانه ها منتشر مىشود و حوزه فعاليت آن، مسائل و موضوعات اقتصادى، شامل اطلاعرسانى درباره بازارهاى سرمايه و تجارت، قوانين پارلمان درخصوص بودجه، آمارهاى اقتصادى و گزارش فعاليتهاى اقتصادى بخش خصوصى است (تبا، ٢٠٠٩).

در ١٣٧٨ش/١٩٩٩، خبرگزارى دوغان از ادغام خبرگزارى حريّت و ملّيت، به وجود آمد و انتشار اخبار بين المللى را در دستور كار قرار داد. اين خبرگزارى به گروه رسانهاى دوغانترك، بزرگترين سازمان رسانهاى تركيه، متعلق است (خبرگزارى دوغان، ٢٠٠٩).

خبرگزارى ديگرى كه در تركيه فعاليت مىكند، خبرگزارى اخلاص است. اين سازمان با برخوردارى از بزرگترين گروه تصويرى در تركيه، در شهرهاى مهم جهان، ١٤٥ دفتر دارد و از جامعترين خبرگزاريهاى تركيه به شمار مىرود (خبرگزارى اخلاص، ٢٠٠٩).

بهطور كلى در تركيه، مؤسسات خبرى، مستقيمآ به دريافت و انتشار اخبار مىپردازند و افزون بر آن، اخبار ديگر رسانه هاى جمعى داخلى و بين المللى (مانند آسوشيتدپرس، يونايتدپرس، رويتر و فرانسپرس) را نيز دريافت و منتشر مىكنند (اونسال، ص ٢٩١).

منابع :
(١) "Ajans Tuba", Rehberweb, ٢٠٠٧. Retrieved Aug.٣٠, ٢٠١٠, from http://rehberweb. com.tr/firma-detay.php?firma- no=٣٦٤ & sektor-no=٣٤.
(٢) Anadolu Ajansi, ٢٠٠٩. Retrieved Nov.٨, ٢٠٠٩, from http://www.aa.com.tr/ tarihce.
(٣) Anka Haber Ajansi, ٢٠٠٩. Retrieved Nov.٨, ٢٠٠٩, from http://www.ankaajansi,com.tr/index.php? option=com-content & task=view & id=٤٥ & Itemid= ٥١.
(٤) Dogan Haber Ajansi, ٢٠٠٩. Retrieved Nov.٨, ٢٠٠٩, from http://www.dha.com.tr.
(٥) Ihlas Haber Ajansi, ٢٠٠٩. Retrieved Nov.٨, ٢٠٠٩, from http://www.iha.com.tr/ haber/hakkimizda.aspx.
(٦) TEBA, ٢٠٠٩ Retrieved Nov.٨, ٢٠٠٩, from http://www. tebahaber.com.tr/about-us. aspx?١=٢.
(٧) HusamettinUnsal, "Turkey", in Mass media in the Middle East: a comprehensive handbook, ed. Yahya R. Kamalipour and Hamid Mowlana, West port, Conn.: Greenwood Press, ١٩٩٤.
/ ناصر پورابراهيم /

٤) شبه قاره هند و جنوب شرق آسيا

تأسيس خبرگزارى در شبهقاره هند و كشورهاى مسلمان جنوب شرقى آسيا بهسده چهاردهم/ بيستم و عمدتآ دوران پس از كسب استقلال آن كشورها بازمىگردد. اين خبرگزاريها، براساس تشكيلات، ساختار و روش خبرگزاريهاى عمده اروپايى و امريكايى، و البته با تأثيرپذيرى از ويژگيها و اهداف محلى و منطقهاى شكل گرفتند. بيشتر آنها بهويژه در كشورهايى مانند افغانستان كه ثبات سياسى نداشتند، تحتتأثير تحولات سياسى كشورشان قرار داشته و همواره در معرض فشار براى تغيير يا حفظ خطمشى سياسى يا جهتگيريهاى سياسى خاص بودهاند. به علاوه، با گذشت زمان شمار اين خبرگزاريها افزايش يافته است و از اينرو آمار دقيقى از خبرگزاريهاى فعال در كشورهاى شبه قاره هند و جنوب شرقى آسيا وجود ندارد.

افغانستان. خبرگزارى باختر نخستين خبرگزارى دولتى افغانستان است كه اداره مطبوعات دولتى در ١٣١٨ش/ ١٩٣٩ آن را تأسيس كرد. اين خبرگزارى در ابتدا بر اخبار داخلى و خارجى، پيش از انتشار، نظارت مىكرد. باختر هماكنون اخبار خود را با همكارى شبكههاى خبرى عمده مانند بىبىسى، صداى امريكا، تاس و راديو دهلىنو پخش مىكند و اخبار و تصاوير خبرى گوناگون را در اختيار رسانههاى افغانستان قرار مىدهد. اين خبرگزارى از ١٣٧١ش/١٩٩٢ يك خبرنامه (بولتن) به زبان انگليسى براى آگاهى ديپلماتها از اخبار افغانستان منتشر مىكند (رازى، ص ١٠).

خبرگزارى اسلامى افغانستان (اِى آى پى) خبرگزارى مستقلى است كه محمد يعقوب شرافت (از هواداران مجاهدان افغان) در ١٣٦١ش/ اوت ١٩٨٢ و در دورانى تأسيس كرد كه اتحاد جماهير شوروى افغانستان را اشغال كرده بود. اين خبرگزارى، در پيشاور (در شمالغربى پاكستان) كه در آن زمان مركز پناهندگان و مجاهدان افغان بود، راهاندازى شد. اين خبرگزارى در شرايطى كار خود را آغاز كرد كه تقريبآ هيچيك از منابع خبرى آن زمان قادر به پخش اخبار و گزارشهاى موثق از داخل افغانستان نبودند؛ اخبار تحولات داخلى افغانستان فقط از طريق رسانههاى دولتى شوروى مانند خبرگزارى تاس و روزنامه پراودا منتشر مىشد و خبرگزارى دولتى افغانستان كه تنها خبرگزارى آن كشور بود، نيز بر ضد مجاهدان افغان به نشر اخبار مىپرداخت. از نظر مجاهدان، اين وضع به معناى نبود آزادى در نشر اخبار، سانسور و پخش اخبار يكسويه به نفع ارتش شوروى بود. ازاينرو، محمد يعقوب شرافت به قصد مقابله با سانسور ارتش شوروى و نشر آزاد اخبار، خبرگزارى اسلامى را تأسيس كرد. دفتر مركزى اين خبرگزارى همچنان در پيشاور است و اخبار و گزارشهاى خبرى را براى دفاتر خود در سراسر افغانستان ارسال مىكند. اِى آى پى مدعى است كه استقلال مالى خود را با كسب درآمد از طريق فعاليتهاى بازرگانى حفظ كرده است و از دريافت كمكهاى دولتى خوددارى مىكند. در زمان اشغال افغانستان، منابع خبرىِ اين خبرگزارى، مجاهدان افغان و نيز شاهدان عينى برخى حوادث بودند كه به طور مستقيم يا از طريق بىسيم، از نقاط مرزى اخبار تحولات داخلى افغانستان را به پيشاور منتقل مىكردند. تجهيزات فنى اِىآىپى در ابتدا بسيار اندك بود و به وسايل ارتباطى الكترونيكى دسترسى نداشت. اِىآىپى نخستين خبرگزارى بود كه خبر ظهور جنبش طالبان در قندهار به رهبرى ملامحمدعمر را، براساس روايت گزارشگران خود، در ٢٠ مهر ١٣٧٣/ ١٢ اكتبر ١٩٩٤ به دنيا مخابره و توجه رسانههاى خبرى جهان را به اين موضوع جلب كرد.

با حمله ايالات متحده امريكا به افغانستان در ١٥ مهر ١٣٨٠/ ٧ اكتبر ٢٠٠١، با هدف نابودى حكومت طالبان، اىآىپى بهسرعت گزارشهاى مربوط به اسامه بنلادن و جنگ ميان امريكا با نيروهاى طالبان را كسب و پخش مىكرد. در پى تأسيس وزارت فرهنگ و اطلاعات افغانستان، اىآىپى نخستين خبرگزارى بود كه در اين وزارتخانه به ثبت رسيد. اين خبرگزارى پايگاه اينترنتى خود را در ١٣٨٤ش/٢٠٠٥ راهاندازى كرد و در حال حاضر اخبار خود را به سه زبان انگليسى، اردو و پشتو از اين طريق منتشر مىكند (خبرگزارى اسلامى افغانستان، ٢٠٠٩).

پاكستان. عمدهترين خبرگزاريهاى دولتى و خصوصى پاكستان عبارتاند از: آسوشيتدپرس پاكستان (اِىپىپى)، خبرگزارى بينالمللى پاكستان (پىپىآى)، يونايتدپرس پاكستان (يوپىپى) و خبرگزارى مستقل پاكستان (آىپىپى)، كه خبرگزارى نخست دولتى و سه خبرگزارى ديگر خصوصىاند. هر چهار خبرگزارى در پى استقلال پاكستان (١٣٢٦ش/١٩٤٧) تأسيس شدند. آسوشيتدپرس نخستين و اصلىترين خبرگزارى پاكستان به شمار مىرود. اِىپىپى و پىپىآى در غالب شهرهاى پاكستان و بسيارى از نقاط جهان نمايندگى و خبرنگار داشتهاند و با بيشتر خبرگزاريهاى جهان مبادله خبرى دارند. يوپىپى و آىپىپى خبرگزاريهاى محلىاند. يوپىپى اخبار محلى را به زبانهاى اردو و انگليسى پوشش مىدهد و آىپىپى اخبار خود را به اردو و انگليسى منتشر مىكند (مظهرالحق، ص ٢١٠).

آسوشيتدپرس پاكستان در ابتدا مستقل بود ولى به دليل تنگناهاى مالى، اداره آن در ١٣٤٠ش/١٩٦١ به دولت واگذار شد، با اين حال نويسندگان و گزارشگران آن استقلال خود را حفظ كردند. در ٢٧ مهر ١٣٨١/ ١٩ اكتبر ٢٠٠٢، اين خبرگزارى به صورت شركت درآمد و نام آن به شركت آسوشيتدپرس پاكستان تغيير يافت. مقر اين خبرگزارى از زمان تأسيس، بهترتيب، شهرهاى كراچى، لاهور و راولپندى بوده است. گزارشهاى خبرى آن به صورت روزانه، به زبانهاى انگليسى، اردو، سندى و پشتو منتشر مىشود. آسوشيتدپرس در برخى شهرهاى مهم دنيا مانند واشنگتن، نيويورك، لندن، پكن و دهلىنو گزارشگر دارد و از ١٣٨٦ش/٢٠٠٧ سرويس خبر تصويرى خود را نيز، براى تأمين اخبار شبكههاى خبرى تلويزيونى، راهاندازى كرده است (آسوشيتدپرس پاكستان، ٢٠٠٩).

بنگلادش. نخستين خبرگزاريهاى بنگلادش، مانند ديگر كشورهاى شبهقاره هند، شعبههاى خبرگزاريهاى مهم اروپايىِ مستقر در هند بريتانيا و سپس پاكستان بودند و از جمله آنها خبرگزارى رويتر بود كه در منطقه بنگال شعبه داشت. پس از جدايى هند و پاكستان، خبرگزارى آسوشيتدپرس پاكستان از ١٣٢٨ش/١٩٤٩ در بنگلادش ــكه با عنوان پاكستان شرقى جزو آن كشور محسوب مىشدــ دو شعبه در شهرهاى داكا (مركز پاكستان شرقى و پايتخت بنگلادش كنونى) و چيتاگونگ تأسيس كرد. در همان سال، يونايتدپرس پاكستان (يوپىپى) و در پى آن در ١٣٣٥ش/١٩٥٦، خبرگزارى بينالمللى پاكستان (پىپىآى) هم شعبههاى خود را در داكا راهاندازى كردند. در ١٣٤٩ش/ ١٩٧٠، نخستين خبرگزارى مستقل بنگلادش با نام خبرگزارى شرقى تأسيس شد، اما فعاليت آن طى جنگ نه ماهه استقلال ميان پاكستان و پاكستان شرقى، در ١٣٥٠ش/١٩٧١ به حال تعليق درآمد. پس از جدايى پاكستان شرقى با نام بنگلادش از پاكستان (١٩٧١)، شعبه آسوشيتدپرس پاكستان با نام خبرگزارى ملى بنگلادش (بىاساس) و شعبه خبرگزارى بينالمللى پاكستان با نام خبرگزارى بينالمللى بنگلادش به خبرگزاريهاى بنگلادش تبديل شدند و پس از مدتى، خبرگزارى اخير در بىاساس ادغام شد. ديگر خبرگزاريهاى عمده بنگلادش عبارتاند از: خبرگزارى متحد بنگلادش (يو ان بى)، خبرگزارى اىبىاسال و خبرگزارى بنگلادش (بىاناس).

خبرگزارى ملى بنگلادش در ١٣٥١ش/ ١٩٧٢ رسميت يافت و فعاليت خود را با ساختار پيشين آسوشيتدپرس پاكستان و بدون هر نوع تجهيزاتى آغاز كرد. اين خبرگزارى در آغاز با خارج از كشور ارتباط نداشت و اخبار خود را بهطور مستقيم از خبرگزارى اعتماد هند و خبرگزاريهاى بينالمللى مانند رويتر دريافت مىكرد. در ١٣٥٨ش/١٩٧٩ طبق فرمانى دولتى، بىاساس فعاليتهاى خود را گسترش داد و به عنوان خبرگزارى ملى كشور مسئوليت تهيه و پخش اخبار داخلى و بينالمللى را برعهده گرفت. از آن زمان به بعد، بىاساس با تأسيس و گسترش نمايندگيهايش در كشورهاى منطقه و توسعه ارتباطات ماهوارهاى و شبكهاى با خبرگزاريهاى عمده جهان، به تهيه و پخش اخبار بنگلادش و كشورهاى همجوار و ساير نقاط جهان مىپردازد. اين خبرگزارى زير نظر حزب حاكم در بنگلادش فعاليت مىكند (خبرگزارى ملى بنگلادش، ٢٠٠٩).

اندونزى. مهمترين خبرگزارى رسمى اندونزى خبرگزارى دولتى آنتارا است. آنتارا از زمان تأسيس در ١٣١٦ش/١٩٣٧، در كمك به مبارزات مردم اندونزى براى دستيابى به استقلال نقش مؤثرى داشت و خبر استقلال اندونزى را در ١٣٢٤ش/١٩٤٥ به سراسر جهان اعلام كرد. آنتارا از ١٣٤١ش/١٩٦٢ بهطور رسمى به عنوان خبرگزارى ملى اندونزى به فعاليت پرداخت و بعد از اين تاريخ شعبهاى از آن در سوماترا نيز تأسيس شد. اين خبرگزارى در ١٣٨٦ش/٢٠٠٧ به يك شركت سهامى عمومى با ٣٢ دفتر نمايندگى در سراسر اندونزى تبديل شد، كه تعدادى نمايندگى هم در برخى از شهرهاى مهم جهان دارد. آنتارا از همان سال براى يك دوره سهساله (تا ١٣٨٩ش/٢٠١٠) به نمايندگى سازمان خبرگزاريهاى آسياـ اقيانوسيه برگزيده شد. خبرگزارى آنتارا براى تربيت روزنامهنگاران و عكاسان خبرى حرفهاى، دانشكده روزنامهنگارى نيز دارد (آنتارا، ٢٠٠٨).

مالزى. عمدهترين خبرگزارى مالزى خبرگزارى رسمى و دولتى برناما است كه تأسيس آن در ١٣٤٦ش/ ١٩٦٧ به تصويب مجلس رسيد ولى فعاليت خود را در ١٣٤٧ش/ ١٩٦٨ آغاز كرد. از همان هنگام، سازمان يانگ دى پرتوان آگونگ(عالىترين سازمان حكومتى مالزى كه در ١٣٣٦ش/ ١٩٥٧ تأسيس شد و زير نظر نخستوزير اداره مىشود) شوراى نظارتى پنج نفرهاى را تشكيل داد تا خبرگزارى برناما را اداره و بر نشر اخبار آن نظارت كند. برناما در تمام شهرهاى مالزى دفاتر نمايندگى دارد و در برخى شهرهاى مهم مانند سنگاپور، جاكارتا، واشنگتن، لندن، مانيل، دهلى، داكا، ملبورن و ونكوور هم خبرنگاران وابسته، با آن همكارى مىكنند. بخش عمدهاى از روزنامهها و رسانههاى الكترونيكى مالزى و خبرگزاريهاى بينالمللى نيز جزو مشتركان برناما محسوب مىشوند. برناما همچنين از ١٣٧٧ش/ سپتامبر ١٩٩٨ شبكه تلويزيونى خود با نام برناماتىوى را راهاندازى كرده است (برناما، ٢٠٠٩).

منابع :
(١) Afghan Islamic Press Online, ٢٠٠٩. Retrieved Sep.١٦, ٢٠٠٩, from http://www. afghanislamicpress.com/site/home/about us.asp.
(٢) Antara, ٢٠٠٩. Retrieved Dec.٨, ٢٠٠٩, from http://www.antara.net.id/index.php/٢٠٠٧/١٢/ ١٣/brief-history/en/.
(٣) Associated Press of Pakistan, ٢٠٠٩. Retrieved Dec.٨, ٢٠٠٩, from http://www.app.com.pk/en-/ index.php? option=com-content & task= blogcategory &id.
(٤) BangladeshSangbadSangstha(BSS),٢٠٠٩. RetrievedOct.٥, ٢٠٠٩, from http://www.bssnews.net/about-bss.php.
(٥) Bernama, ٢٠٠٩. Retrieved Nov.٢٢, ٢٠٠٩, from http:// www.bernama.com/about bernama/bi/about-bernama.htm.
(٦)Mazharul Haque, "Pakistan", in Mass meida in the Middle East: a comprehensive handbook, ed. Yahya R. Kamalipour and Hamid Mowlana, Westport, Conn. Greenwood Press, ١٩٩٤.
(٧) Mohammad Houssain Razi, "Afghanistan", in ibid.
/طرفدارى علی محمد /

٥) جهان عرب

پس از جنگ جهانى دوم و تشكيل دولتهاى مستقل عربى، بهتدريج با گسترش عرصه اطلاعرسانى و تقويت نقش رسانههاى عمومى، تأسيس خبرگزاريها در كشورهاى جهان عرب براى تكميل فرايند استقلال سياسى ضرورى مىنمود. از اينرو، خبرگزاريها در جهان عرب به مثابه منبع اصلى تأمينكننده اخبار در سطوح مختلف ملى، منطقهاى و بينالمللى فعاليت خود را آغاز كردند (همدانى، ص ١٢٧ـ١٢٨، ١٣٤؛ عواطف عبدالرحمان، ص ٨١).

مصر. در ١٣١٥ش/١٩٣٦ خبرگزارى عرب (وكالة ألانباءِالعربية) در مصر تأسيس شد، ولى چون اخبار را از خبرگزارى رويتر مىگرفت و به عربى ترجمه مىكرد، نمىتوان آن را به مفهوم جديد، خبرگزارى ناميد.

به نظر مىرسد اولين خبرگزارى جهان عرب، به مفهوم واقعى آن، خبرگزارى خاورميانه (وكالة أنباءِ الشرق الاوسط (اشا)) باشد كه در ٢٥ آذر ١٣٣٤/ ١٥ دسامبر ١٩٥٥ در مصر تأسيس شد. اين خبرگزارى ابتدا خصوصى بود، اما در ١٣٤١ش/ ١٩٦٢ تحتِ نظارت دولت درآمد و در ١٣٥٧ش/ ١٩٧٨ يكى از مؤسسات وابسته به مجلس شورا شد (دبوس، ص ٧٠ـ٧١؛ جمال، ص ٨٩؛ اشا، ٢٠٠٨). اين خبرگزارى كه تا ١٣٨٧ش/ ٢٠٠٨ داراى ٣٨ دفتر خارجى بود، اخبار را به زبانهاى عربى، انگليسى و فرانسوى منتشر مىكند و يكى از معتبرترين خبرگزاريهاى منطقه خاورميانه و افريقاست. اشا در رتبه يازدهم خبرگزاريهاى جهان قرار دارد (اشا، ٢٠٠٨).

عراق. خبرگزارى عراق (وكالة الأنباء العراقية (واع)) در ١٧ آبان ١٣٣٨/ ٩ نوامبر ١٩٥٩ تأسيس شد. اين خبرگزارى از ابتدا زير نظارت دولت قرار گرفت و با تأسيس هفده دفتر خارجى و هفده دفتر داخلى فعاليتهاى خود را گسترش داد (هورات و ليديگ، ص ١٠٦؛ همدانى، ص ١٣٨). پس از سرنگونى حكومت بعثى عراق در ١٣٨٢ش/٢٠٠٣، گروهى از روزنامهنگاران مستقل در ٢٣ مهر ١٣٨٤/ ١٥ اكتبر ٢٠٠٥ خبرگزارى ملى عراق (الوكالةالوطنية العراقيةللأنباء (نينا)) را تأسيس كردند. امروزه اين خبرگزارى به طور خصوصى اداره مىشود و مهمترين خبرگزارى فعال در عراق است كه اخبار سياسى، اقتصادى و فرهنگى را به عربى و انگليسى منتشر مىكند (نينا، ٢٠٠٨).

لبنان. دولت لبنان در فروردين ١٣٤١/ مارس ١٩٦٢ خبرگزارى ملى (الوكالة الوطنية للاعلام (ننا)) را تأسيس كرد. امروزه اين خبرگزارى به وزارت اطلاعرسانى (وزارةالاعلام) جمهورى لبنان وابسته است و در مهمترين شهرهاى لبنان و برخى پايتختهاى كشورهاى غربى دفتر دارد (حمود و عفيفى، ص ١٧١؛ همدانى، همانجا؛ ننا، ٢٠٠٨).

سوريه. دولت سوريه در ٣ تير ١٣٤٤/ ٢٤ ژوئن ١٩٦٥ خبرگزارى عربى سوريه (الوكالةالعربية السورية للأنباء (سانا)) را تأسيس كرد. بيشتر رسانههاى گروهى سوريه اخبار خود را از سانا دريافت مىكنند. اين خبرگزارى داراى چند دفتر خارجى است و با بسيارى از خبرگزاريهاى معتبر خارجى همكارى دو جانبه دارد (سانا، ٢٠٠٨؛ سينگال و كريشنا، ص ٢٧٠).

اردن. خبرگزارى اردن (وكالة الأنباءِ الاردنية (بترا)) كه دولتى است، در ٢٥ تير ١٣٤٨/ ١٦ ژوئيه ١٩٦٩ به دستور حسينبن طلال*، پادشاه اردن، تأسيس شد. پترا اخبار را به عربى و انگليسى منتشر مىكند (پترا، ٢٠٠٨؛ عيش و همكاران، ص ١٣٩).

فلسطين. سازمان آزادىبخش فلسطين* (ساف) در ١٣٥١ش/ ١٩٧٢، خبرگزارى فلسطين (وكالة الأنباء الفلسطينية (وفا)) را در بيروت داير كرد. پس از آنكه سازمان آزادىبخش فلسطين (ساف) از بيروت به تونس انتقال يافت، دفتر مركزى اين خبرگزارى نيز در ١٣٦١ش/١٩٨٢ به تونس منتقل شد. وفا اخبار خود را به عربى و انگليسى منتشر مىكند (نجار، ص ٢٢٥).

عربستان سعودى. دولت عربستان سعودى، در ١٣٥٠ش/ ١٩٧١ خبرگزارى سعودی (وكالةالأنباء السعودية (واس)) را به راه انداخت كه تحت نظارت وزارت اطلاعرسانى (وزارة الاِعلام) فعاليت خود را آغاز كرد. در حال حاضر، اين خبرگزارى اخبار خود را به عربى، انگليسى و فرانسوى منتشر مىكند و داراى هفت دفتر خارجى است (رامپال، ص ٢٥٧ـ٢٥٨؛ همدانى، همانجا؛ واس، ٢٠٠٨).

يمن. در جمهورى عربى يمن، خبرگزارى سبأ (وكالة سبأ للأنباء) در تير ١٣٤٩/ ژوئيه ١٩٧٠ و در جمهورى دموكراتيك يمن، خبرگزارى عدن (وكالة أنباء عدن) در بهمن ١٣٤٨/ فوريه ١٩٧٠ تأسيس شد. پس از اتحاد اين دو كشور در اول خرداد ١٣٦٩/ ٢٢ مه ١٩٩٠، اين دو خبرگزارى ادغام شدند و خبرگزارى جديدى به نام خبرگزارى يمن (وكالة الأنباءاليمنية (سبأ)) فعاليت خود را آغاز نمود. اين خبرگزارى اخبار را به عربى و انگليسى منتشر مىكند (سبأنت، ٢٠٠٨).

قطر. دولت قطر در ٤ خرداد ١٣٥٤/ ٢٥ مه ١٩٧٥ خبرگزارى قطر (وكالة الأنباء القطرية (قنا)) را پايهگذارى كرد. اين خبرگزارى در نشر اخبار و تصاوير رويدادهاى منطقه خليجفارس تخصص دارد و اخبار را به عربى، انگليسى، پرتغالى و اسپانيايى مخابره مىكند (عرفه، ص ٢٤٢؛ وكالة الأنباء القطرية، ٢٠٠٨).

كويت. دولت كويت در ١٤ مهر ١٣٥٥/ ١٦ اكتبر ١٩٧٦، خبرگزارى كويت (وكالة الأنباء الكويتية (كونا)) را تأسيس كرد. كونا اخبار خود را به عربى و انگليسى منتشر مىكند. اين خبرگزارى در زمان جنگ عراق با كويت* در ١٣٦٩ش/١٩٩٠، مدتى فعاليت خود را متوقف كرد، اما در ٢٢ مهر ١٣٦٩/ ١٣ اكتبر ١٩٩٠ به فعاليت خود در لندن ادامه داد تا اينكه در ٢٤ آبان ١٣٧٠/ ١٥ نوامبر ١٩٩١ بار ديگر فعاليتهاى خود را در كويت از سرگرفت. كونا داراى ٣٦ دفتر خارجى است (كازان، ص ١٥٧؛ كونا، ٢٠٠٨).

امارات متحده عربى. خبرگزارى امارات (وكالة أنباء الامارات (وام)) در آبان ١٣٥٥/ نوامبر ١٩٧٦، فعاليت خود را تحت نظارت دولت آغاز كرد. اين خبرگزارى با بيست خبرگزارى خارجى توافقنامه همكارى دارد. وام اخبار خود را به عربى و انگليسى منتشر مىكند (وكالة انباء الامارات، ٢٠٠٨).

بحرين. دولت بحرين در فروردين ١٣٥٧/ آوريل ١٩٧٨ خبرگزارى خليج (وكالة أنباء الخليج) را تأسيس كرد. اين خبرگزارى، كه بعدها به خبرگزارى بحرين (وكالة أنباء البحرين (بنا)) تغيير نام يافت، اخبار را به عربى و انگليسى مخابره مىكند (وكالة أنباء البحرين، ٢٠٠٨؛ >«خبرگزارى بحرين (بنا)»<، ٢٠٠٩؛ حمود و پارسيجيان، ص ٤٢).

عمان. خبرگزارى عمان (وكالةالأنباء العمانية (العمانية)) در ٨ خرداد ١٣٦٥/ ٢٩ مه ١٩٨٦ زير نظارت دولت فعاليت خود را آغاز كرد. اين خبرگزارى با خبرگزاريهاى خارجى همكارى دارد. خبرهاى داخلى با رويكرد اجتماعى و علمى در حدود چهلدرصد اخبار آن را در برمىگيرد و اخبار خارجى نيز بيشتر درباره مسائل سياسى است كه به زبانهاى عربى و انگليسى منتشر مىشود (نورالدين، ص ١٩٥؛ وكالةالأنباء العمانية (العمانية)، ٢٠٠٨).

مغرب (مراكش). در شمال افريقا، علاوه بر مصر، در مغرب در ٩ خرداد ١٣٣٨/ ٣١ مه ١٩٥٩، خبرگزارى مغرب عربى(وكالة المغرب العربى للأنباء) به دستور محمد پنجم*، پادشاه اين كشور، تأسيس شد. اين خبرگزارى اخبار را به عربى، انگليسى، فرانسوى و اسپانيايى منتشر مىكند و در مهمترين شهرهاى جهان، دفتر دارد (وكالة المغربالعربى للأنباء، ٢٠٠٨).

تونس. در تونس نيز، خبرگزارى تونس افريقا (وكالة تونس افريقيا للأنباء (وات)) در ١١ دى ١٣٣٩/ اول ژانويه ١٩٦١ پايهگذارى شد. اين خبرگزارى اخبار را به عربى، انگليسى و فرانسوى مخابره مىكند. وات در زمينه ارائه تصاوير از رويدادهاى گوناگون نيز فعال است (وكالة تونس افريقيا للأنباء، ٢٠٠٨؛ همدانى، ص ١٣٨).

الجزاير. خبرگزارى الجزاير (وكالة الأنباء الجزائرية (واج))، در اوج مبارزات آزادىبخش ملى، در ١٠ آذر ١٣٤٠/ اول دسامبر ١٩٦١ تأسيس شد و از ٢٩ بهمن ١٣٧٦/ ١٨ فوريه ١٩٩٨ خدمات اينترنتى خود را عرضه كرد. اين خبرگزارى اخبار را به عربى، انگليسى و فرانسوى منتشر مىكند (وكالة الأنباء الجزائرية، ٢٠٠٨).

ليبى. خبرگزارى مردمى (وكالةالجماهيرية للأنباء (أوج)) در ١٣٤٩ش/ ١٩٧٠ يكسال پس از به قدرت رسيدن معمّر قَذافى در اين كشور تأسيس شد. اين خبرگزارى در لندن، پاريس، رم، قاهره، تونس و دمشق دفتر دارد. أوج از ١٣٧٦ش/ ١٩٩٧ خدمات خود را به صورت ماهوارهاى عرضه مىكند و اخبار را به عربى، انگليسى و فرانسوى منتشر مىسازد (أوج، ٢٠٠٨).

موريتانى. خبرگزارى موريتانى (الوكالة الموريتانية للأنباء) مؤسسهاى عمومى با استقلال مالى بهشمار مىآيد كه در ٨ خرداد ١٣٨٥/ ٢٩ مه ٢٠٠٦ جانشين آژانس روزنامهنگارى موريتانى (الوكالةالموريتانية للصحافة) و مؤسسه ملى براى چاپ و نشر (الشركةالوطنية للطباعة و النشر) شد. اين خبرگزارى اخبار و رويدادها را به عربى و فرانسوى و نيز دو روزنامه به اين زبانها منتشر مىكند (وكالة الموريتانية للأنباء، ٢٠٠٨).

خبرگزاريهاى جهان عرب، از طريق اتحاديه خبرگزاريهاى عربى (اتحاد وكالات الأنباء العربية (فانا)) با يكديگر همكارى مىكنند. انديشه تأسيس اين اتحاديه در ١٣٤٣ش/ ١٩٦٤ پديد آمد و اولين همايش آن در ١٣٤٤ش/ ١٩٦٥ در عمان/ امّان، پايتخت اردن، برگزار شد، اما اقدامى صورت نگرفت، تا اينكه اتحاديه عرب در ١٣٥٣ش/ ١٩٧٤، اتحاديه خبرگزاريهاى عربى را رسمآ تأسيس كرد. با انتخاب دبيركل و هيئت امنا (مركّب از هفت نفر)، اين اتحاديه از ١٣٥٤ش/١٩٧٥ در بيروت فعاليت خود را آغاز كرد. در ابتدا چهارده خبرگزارى عضو اين اتحاديه بودند و تاكنون شمار آنها به هجده رسيده است. اين اتحاديه بيشتر بر نشر اخبار جهان عرب تأكيد مىكند (فانا، ٢٠٠٨). علاوه بر اين، خبرگزارى بينالمللى اسلامى (وكالة الأنباء الاسلامية الدولية (اينا))، به درخواست وزراى خارجه كشورهاى سازمان كنفرانس اسلامى، در بهمن ـ اسفند ١٣٥٠/ فوريه ـ مارس ١٩٧٢ تأسيس شد. مقرّ اصلى اين خبرگزارى، شهر جده است. هدف از تأسيس اين خبرگزارى حفظ و گسترش فرهنگ اسلامى و تقويت مناسبات بين كشورها و بهويژه خبرگزاريهاى عضو سازمان كنفرانس اسلامى و همچنين ارتقاى آگاهى سياسى، اقتصادى و اجتماعى ملتهاى مسلمان است. شوراى مركزى اين خبرگزارى از نمايندگان همه خبرگزاريهاى ملى كشورهاى عضو اين سازمان تشكيل مىشود. اخبار اين خبرگزارى كه بيشتر درباره مسائل جهان اسلام و اقليتهاى مسلمان است، به عربى، انگليسى و فرانسوى منتشر مىشود (وكالة الأنباء الاسلامية الدولية، ٢٠٠٨).

در حال حاضر، خبرگزاريهاى جهان عرب براى حل مشكلات خود و كسب تجربيات بيشتر در زمينه فنّاوريهاى اطلاعاتى، به انعقاد تفاهمنامههايى با خبرگزاريهاى معتبر دنيا، مبادرت نمودهاند. اما فقدان توازن در جريان انتقال اخبار در سطح بينالمللى سبب شده است كه فعاليتهاى خبرى در انحصار معدودى از خبرگزاريهاى بزرگ جهانى باشد و تنها بخش اندكى از اخبار رسانههاى گروهى اروپا و امريكا، برگرفته از خبرگزاريهاى جهان عرب است. اين مسائل، تضعيف جايگاه خبرگزاريهاى جهان عرب را در سطح بينالمللى در پى داشته است (همدانى، ص ١٤٤ـ ١٤٥؛ عواطف عبدالرحمان، ص ٨٢؛ احمد بدر، ص ١٢٥).

منابع :
(١)احمد بدر، الصحافة الكونيّة: دراسات فى الاعلام و الاتصال الدّولى، قاهره ٢٠٠٧؛
(٢) اشا (وكالة أنباء الشرق الاوسط)، ٢٠٠٨.

Retrieved Nov.٤, ٢٠٠٨, from http://www.mena.org.eg/ index.aspx?uc=./UI/Visitors/About;

أوج (وكالة الجماهيرية للأنباء)، ٢٠٠٨(٣).

Retrieved Nov. ٢٢, ٢٠٠٨, from http://www.jananews.ly/ Constant Redirect.aspx?ID=١;

پترا (وكالة الأنباء الاردنية)، ٢٠٠٨(٤).

Retrieved Nov.٤, ٢٠٠٨, from http://www.petra.gov.jo/ Page Info.aspx? Lng= ٢ & P=١٣;

راسم محمد جمال، الاتصال و الاعلام فى الوطنالعربى، بيروت ٢٠٠١؛
(٦) سانا (الوكالة العربيةالسورية للأنباء)، ٢٠٠٨(٥).

Retrieved Nov. ٣, ٢٠٠٨, from http://www.sana.sy/ara/ article/٢٢.htm;

(٧)سبأنت، ٢٠٠٨.

Retrieved Nov. ٤, ٢٠٠٨, from http://www.sabanews.net/ ar/news٢.htm;

عواطف عبدالرحمان، قضايا التبعية الاعلامية و الثقافية فى العالم الثالث، كويت ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(٩) (٨)فانا (اتحاد وكالات الأنباء العربية)، ٢٠٠٨.

Retrieved Nov. ١٥, ٢٠٠٨, from http://www.fananews. com/look/about.tpl;

كونا (وكالة الأنباء الكويتية)، ٢٠٠٨(١٠).

Retrieved Nov. ٤, ٢٠٠٨, from http://www.Kuna.net.Kw/ News Agencies Public Site/CMSPage.aspx?category ID=١٤ & Language=ar;

نينا (الوكالة الوطنية العراقية للأنباء)، ٢٠٠٨(١١).

Retrieved Nov. ١١, ٢٠٠٨, from http://www.ninanews. com/arabic/Aboutus.asp;

واس (وكالة الأنباء السعودية)، ٢٠٠٨(١٢).

Retrieved Nov. ٣, ٢٠٠٨, from http://www.spa.gov.sa/ General Information. php;

(١٣)وكالة الأنباء الاسلامية الدولية، ٢٠٠٨.

Retrieved Nov. ١٥, ٢٠٠٨, from http://www.islamicnews. org.sa/about.php;

وكالة الأنباء الجزائرية، ٢٠٠٨(١٤).

Retrieved Nov. ٣, ٢٠٠٨, from http://www.aps.dz;

وكالة الأنباءالعمانية (العمانية)، ٢٠٠٨(١٥).

Retrieved Nov. ٤, ٢٠٠٨, from http://www.omannews. gov. om/ona/about ONA. jsp;

وكالة الأنباء القطرية، ٢٠٠٨(١٦).

Retrieved Nov. ٤, ٢٠٠٨, from http://www.qnaol.net;

وكالة المغربالعربى للأنباء، ٢٠٠٨(١٧).

Retrieved Nov. ٢٢, ٢٠٠٨, from http://www.map.ma/map/ chronologiear. html;

الوكالة الموريتانية للأنباء، ٢٠٠٨(١٨).

Retrieved Nov. ٣٠, ٢٠٠٨, from http://www.ami.mr/Ar/ Introd.htm;

وكالة أنباء الامارات، ٢٠٠٨(١٩).

Retrieved Nov. ٣, ٢٠٠٨, from http://www.wam.org.ae;

وكالة أنباءالبحرين،٢٠٠٨(٢٠).

Retrieved Nov. ٤, ٢٠٠٨, from http://bna.bh/?P=٢;

وكالة تونس افريقيا للأنباء، ٢٠٠٨(٢١).

Retrieved Nov. ٢٩, ٢٠٠٨, from http://www.tap.info.tn;

خالد همدانى، «وكالات الأنباء العربية و معوقات التدفق الاخبارى»، المستقبلالعربى، سال ١٨، ش ٣ (مارس ١٩٩٦)؛
(٢٢) Mohamed M. Arafa, "Qatar", in Mass media in the Middle East: a comprehensive handbook, ed. Yahya R. Kamalipour and Hamid Mowlana, Westport, conn.: Greenwood Press, ١٩٩٤.
(٢٣) Muhammad I. Ayish, Mohamed Najib Sarayrah, and Ziyad D. Rifai, "Jordan", in ibid.
(٢٤) "Bahrain News Agency (BNA)", Noozz, ٢٠٠٩. Retrieved Jan. ٢٥, ٢٠٠٩, from http://www. noozz. com/company/ profile/١٦٦٨/bahrain-news-agency-(bna).aspx.
(٢٥) Sonia Dabbous, "Egypt", in Mass media in the Middle East,ibid.
(٢٦) Mahmoud M. Hammoud and Walid A. Afifi,"Lebanon", in ibid.
(٢٧) Afaf Hamod and Elise K. Parsigian, "Bahrain", in ibid.
(٢٨) Khalid Serhan Hurrat and Lisa Isabel Leidig, "Iraq", in ibid.
(٢٩) Fayad E. Kazan, "Kuwait", in ibid.
(٣٠) Orayb Aref Najjar, "Palestine", in ibid, NNA (National News Agency), ٢٠٠٨. Retrieved Nov.١٥, ٢٠٠٨, from http://www.nna-leb.gov.lb/.
(٣١) Hana S. Noor al-Deen, "Oman", in Mass media in the Middle East, ibid.
(٣٢) Kuldip R. Rampal, "Saudi Arabia", in ibid.
(٣٣) Arvind Singhal and Vijay Krishna, "Syria", in ibid.
/ محمد مالكى /

) افريقاى مسلمان غيرعرب

پيشينه تأسيس خبرگزاريها در افريقاى مسلمان غيرعرب عمدتآ به دوره پس از استقلال اين كشورها بازمىگردد. چون تمركزگرايى، عامل مهمى در سياستگذاريهاى افريقا پس از استعمار است، بيشتر اين خبرگزاريها، متأثر از انحصار قدرت و فضاى سياسى حاكم بر كشور، به دولت وابستهاند و محتواى اخبار و جهتگيريهاى سياسى آنها در چهارچوب منافع و مواضع رسمى دولت حاكم قرار دارد. افزون بر خبرگزاريهاى رسمى اين كشورها، خبرگزاريهاى ديگرى به صورت غيردولتى و در مقياس منطقهاى فعاليت مىكنند كه در انتشار اخبار و اطلاعات افريقا استقلال بيشترى دارند.

سنگال. خبرگزارى سنگال، وابسته به دولت، در ١٣٣٨ش/ ١٩٥٩ تأسيس شد. اين خبرگزارى اخبار را به سه زبان انگليسى، فرانسه و عربى منتشر مىكند و مقر آن در داكار است (>افريقاى جنوب صحرا ١٩٩٣<، ص٧٢٠؛ خبرگزارى سنگال، ٢٠٠٩).

گينه. خبرگزارى گينه وابسته به شوراى ملى ارتباطات، در ١٣٣٩ش/١٩٦٠ در كوناكرى (پايتخت اين كشور) تأسيس شد. اين خبرگزارى اطلاعات و اخبار كشورهاى افريقايى را در دو سطح كشورمحور و موضوعى و به دو زبان انگليسى و فرانسه منتشر مىكند. در سطح كشورمحور، مناطق مختلف افريقاى مركزى، افريقاى شرقى و غربى و جنوب افريقا در دستور كار قرار دارد و در سطح موضوعى به مقولاتى مانند دولت، خدمات اجتماعى، سياست و جامعه، زيرساختهاى طبيعى و اقتصادى، منابع طبيعى و نوآوريها پرداخته مىشود ( ،>«خبرگزارى گينه»<٢٠٠٨).

نيجريه. خبرگزارى نيجريه (نان) در ١٣٥٥ش/ ١٩٧٦ تأسيس و يك سال بعد سازماندهى شد. نان مانند اغلب خبرگزاريهاى جهان، عضو مجمع خبرگزاريهاى ملل و وظيفه نخست آن تقويت و حمايت از تماميت جمهورى فدرال نيجريه است. تقويت اتحاد قومى در كشور از ديگر وظايف اين خبرگزارى به شمار مىرود. از اهداف نان، انحصار جمعآورى اطلاعات و اخبار و فروش آن به ديگر خبرگزاريهاست. در حال حاضر، اين خبرگزارى فعاليت خبرى خود را در داخل و خارج از كشور گسترش داده است (طالشىصالحانى، ص٦٢؛ نان، ٢٠٠٩).

مالى. خبرگزارى مالى، تنها خبرگزارى رسمى اين كشور، در ١٣٥٦ش/١٩٧٧ در بَمَكو* (پايتخت مالى) تأسيس شد. اين خبرگزارى زيرنظر وزارت فرهنگ و ارتباطات مالى اداره ، ج ١، مىشود (>كتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩<ص ٢٣٥٨).

تانزانيا. خبرگزارى رسمى تانزانيا، شيهاتا، در ١٣٥٨ش/١٩٧٩ تأسيس شد. شيهاتا بهرغم كمبود امكانات، يكى از خبرگزاريهاى مهم منطقه شرق افريقاست. اين خبرگزارى تحت نظارت دفتر رئيسجمهور قرار دارد و رئيس آن را رئيسجمهور انتخاب مىكند. شيهاتا در بيشتر شهرهاى مهم تانزانيا خبرنگار دارد و بيشتر اخبار محلىِ مندرج در مطبوعات تانزانيا را تأمين مىكند (امينى، ص ٧٢ـ٧٣؛ عرباحمدى، ص ٢٨٩).

نيجر. در ١٣٦٦ش/١٩٨٧، خبرگزارى نيجر در نيامى، پايتخت اين كشور، تأسيس و راهاندازى شد. اين خبرگزارى تنها خبرگزارى رسمى نيجر و وابسته به دولت است و پس از جمعآورى اخبار و اطلاعات از داخل و خارج كشور، آنها را در اختيار رسانههاى گروهى و برخى ديگر از خبرگزاريها قرار مىدهد (>افريقاى جنوب صحرا ١٩٩٣<، ص ٦٢٨؛ >«مرور كلى رسانههاى گروهى نيجر»<، ٢٠٠٩). ديگر خبرگزارى اين كشور، دفتر ملى چاپ و نشر نام دارد كه در ١٣٦٨ش/ ١٩٨٩ در نيامى تأسيس شده و وابسته به وزارت فرهنگ، هنر و ، ارتباطات نيجر است ( ،>«دفتر ملى چاپ و نشر»<٢٠٠٧؛ >افريقاى جنوب صحرا ١٩٩٣<همانجا).

پانا (خبرگزارى پانافريكن)، در ٢٩ تير ١٣٥٨/ ٢٠ ژوئيه ١٩٧٩ با انعقاد قراردادى از سوى وزراى اطلاعات كشورهاى افريقا، در آديسآبابا (پايتخت اتيوپى)، بهجاى اتحاديه خبرگزاريهاى افريقا (تأسيس: فروردين ١٣٤٢/ آوريل ١٩٦٣، تونس)، تأسيس شد. خبرگزارى پانا بهطور رسمى در ٤ خرداد ١٣٦٢/ ٢٥ مه ١٩٨٣ فعاليتهاى خبرى خود را آغاز كرد و در ١٣٧٢ش/١٩٩٣ تحت نظارت يونسكو درآمد و در نهايت در ٩ مهر ١٣٧٦/ اول اكتبر ١٩٩٧، به عنوان مؤسسه خصوصى، با نام پاناپرس در داكار مستقر شد. پاناپرس در حال حاضر، در ٥١ كشور دنيا خبرنگار دارد (>«خبرگزارى پانافريكن (پانا)»<، ٢٠٠٤؛ پاناپرس، ٢٠٠٩).

خبرگزارى ايرين نيز از خبرگزاريهاى فعال در مناطق افريقاى جنوب صحراست. اين خبرگزارى در ١٣٧٤ش/ ١٩٩٥ تأسيس شده و مقر آن در نايروبى (پايتخت كنيا) است. حوزه فعاليت اين خبرگزارى، به طور عمده مسائل بشردوستانه است و در خبرهاى خود به تصميمات فعالان كميتههاى امداد، حكومتهاى حامى سازمانهاى حقوق بشر، مؤسسات دانشگاهى و رسانههاى گروهى كه در اين زمينه فعاليت مىكنند، مىپردازد. خبرگزارى ايرين وابسته به دفتر هماهنگى امور انسانى سازمان ملل متحد (اوچا)، ولى در انتشار اخبار كاملا مستقل است و لزومآ ديدگاههاى سازمان ملل متحد و سازمانهاى تابعه و دولتهاى عضو را منعكس نمىكند و اخبار خود را بهطور رايگان و از طريق پست الكترونيك در اختيار مشتركان خود قرار مىدهد (ايرين، ٢٠٠٩).

يكى ديگر از خبرگزاريهاى مستقل افريقا بهنام افرول نيوزدر ١٣٧٩ش/٢٠٠٠ تأسيس شده است و اخبار ٥٤ كشور افريقا را به چهار زبان انگليسى، فرانسه، اسپانيايى و پرتغالى منتشر مىكند. مقر آن پيشتر در سنگال، اسپانيا و نروژ بود، اما در ارديبهشت ١٣٨٧/ مه ٢٠٠٨ به لستو (سويلند كنونى در مشرق افريقاى جنوبى) منتقل شد. افرول نيوز بيشتر به مقولات اقتصاد و توسعه، زن و جنسيت، محيط زيست، سلامت و فرهنگ و جامعه در كشورهاى افريقايى توجه مىكند (افرول نيوز، ٢٠٠٩).

آپا (خبرگزارى افريقا) در ٢٧ بهمن ١٣٨٤/ ١٦ فوريه ٢٠٠٦ فعاليت خود را آغاز كرد. اين خبرگزارى به صورت غيردولتى اداره مىشود و دفتر مركزى آن در داكار است. آپا اطلاعات افريقا و ارتباطات اجتماعى را پوشش مىدهد و از طريق واگذارى اين اخبار به ديگر رسانههاى گروهى درآمد كسب مىكند. اين خبرگزارى بهمنظور پوشش خبرى رويدادها، از زمان تأسيس حدود ده دفتر در قاره افريقا و برخى از شهرهاى بزرگ اروپا و امريكا افتتاح كرده است (آپا، ٢٠٠٩).

منابع :
(١)رحيم امينى، تانزانيا، تهران: وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سياسى و بينالمللى، ١٣٨٢ش؛
(٢) حسين طالشى صالحانى، نيجريه، تهران : وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سياسى و بينالمللى، ١٣٨٢ش؛
(٣) امير بهرام عرب احمدى، تانزانيا: سرزمين هميشه سبز، تهران ١٣٨٤ش؛
(٤) Africa South of the Sahara ١٩٩٣, ٢٢nd ed., London: Europa Publications, ١٩٩٢.
(٥) APA (African Press Agency), ٢٠٠٩. Retrieved Sept.١٩, ٢٠٠٩, from http://www.apanews. net/administration/network.php.
(٦) Afrol News, ٢٠٠٩. Retrieved Sept.١٩, ٢٠٠٩, from http://www.afrol. com.
(٧) Agence de presse senegalaise, ٢٠٠٩. Retrieved Sept.١٩, ٢٠٠٩, from http://www.aps.sn/aps.php?page=en.
(٨) "Agence guineenne de presse", AfDevInfo, ٢٠٠٨. Retrieved Sept. ١٩, ٢٠٠٩, from http://www.afdevinfo.com/htmlreports/ org/org-٥٩٦٩١.html.
(٩) The Europa world yearbook١٩٩٩,London: Europa Publications١٩٩٩.
(١٠) IRIN, ٢٠٠٩.Retrieved,Sept.١٩, ٢٠٠٩.from http://www.irinnews.org/about.aspx.
(١١) NAN (News Agency of Nigeria), ٢٠٠٩. Retrieved Sept.١٩, ٢٠٠٩, from http://www.nannewsngr.com.
(١٢) "Niger:Overview of the mediaenvironment", RedOrbit,٢٠٠٩.RetrievedSept.١٩, ٢٠٠٩, from http://www.redorbit.com/news/technology/ ٢٨٥٨٥٥/niger-overview-of-the-media-environment/index.html.
(١٣) "Office national d'edition et de presse- ONEP", Af Dev Info, ٢٠٠٧. Retrieved Sept. ٢١. ٢٠٠٩, from http://www.afdevinfo.com/htmlreports/org/org-٥٩٣٣١.html.
(١٤) "(PANA) Pan-African News Agency", Department of International Relations and Cooperation (South Africa), ٢٠٠٤. Retrieved Sept. ٢١, ٢٠٠٩, from http://www.dfa.gov. za/foreign/Multilateral/africa/pana.htm.
(١٥) Panapress, ٢٠٠٩. Retrieved Sept. ١٩, ٢٠٠٩, from http://www.Panapress. com/about/page١.html.
/ اصغر صادقى يكتا/