جونپوری‌ ، غلامحسین‌ بن‌ فتح‌ محمدبن‌ محمدعوض‌ علوی‌عباسی‌، ریاضی‌دان‌، ستاره‌شناس‌ و عالمِ فارسی‌نویس‌ اهل‌ شبه‌قاره‌. او در ١٢٠٥ در جونپور*به‌ دنیا آمد. علوم‌ گوناگون‌ را از پدرش‌ و نیز از سیدالعلما سیدحسین‌ لكهنویی‌، عالم‌ فارسی‌نویس‌ اهل‌ شبه‌قاره‌ (متوفی‌ ١٢٧٣)، آموخت‌ (حسنی‌، ج‌ ٧، ص‌ ٣٥٩؛ صدرالافاضل‌، ص‌ ٤٢١).

جونپوری‌ منجم‌ دربارِ راجاخان‌ بهادرخانِ نصرتْ جنگ‌، راجای‌ شهرِ تكاری، بود و رصد های‌ نجومی‌ متعددی‌ در آنجا انجام‌ داد. جدولهایی‌ كه‌ او برای‌ تعدیل‌النهار (رجوع کنید به غلامحسین‌ جونپوری‌، ١٨٣٥، ص‌ ٥٤٣)، مطالع‌البروج‌ (همان‌، ص‌ ٥٤٥) و رؤیت‌ سیارات‌ (همان‌، ص‌ ٦٣٣) تهیه‌ كرده‌ است‌، بر اساس‌ مختصات‌ جغرافیایی‌ قلعه تكاری‌ محاسبه‌ شده‌اند. جونپوری‌ مدتی‌ نیز همچنین‌ قاضی‌اعظم‌ (صدرالصدور) دربار راجای‌ بنارس‌ گردید (خیرالدین‌ محمد جونپوری‌، ص‌١٥١). پس‌از آن‌، به‌خدمت‌ نواب‌ مرشدآباد در آمد و برایش‌ مقرری‌ تعیین‌ شد (حسنی‌؛ صدرالافاضل‌، همانجاها). جونپوری‌ ظاهراً مدتی‌ مقیم‌ كلكته‌ شده‌ بود، زیرا در انتهای‌ نسخه چاپی‌ جامع‌ بهادرخانی‌، یكی‌ از مهم‌ترین‌ آثارش‌ (رجوع کنید به ادامه مقاله‌)، تصریح‌ شده‌ كه‌ این‌ كتاب‌ در ١٢٥٠/ ١٨٣٥ در كلكته‌ و با نظارت‌ جونپوری‌ چاپ‌ شده‌ است‌.

جونپوری‌ در ١٢٧٩، در راه‌ بازگشت‌ به‌ جونپور، در محلی‌ به‌ نام‌ داودپور (در جنوب‌ بنارس‌، امروزه‌ در ایالت‌ بِهار) درگذشت‌ (رجوع کنید به كشمیری‌، ج‌ ١، ص‌ ١٩٣). محل‌ فوت‌ او را عظیم‌آباد نیز دانسته‌اند (صدرالافاضل‌، همانجا). صدرالافاضل‌ (ص‌ ٤٢٢) به‌ نام‌ چند تن‌ از شاگردان‌ او اشاره‌ كرده‌ است‌.

جونپوری‌ كثیرالتألیف‌ بود و آثار متعددی‌، عموماً به‌ فارسی‌، در ریاضیات‌ و نجوم‌ و احكام‌ نجوم‌، از خود به‌جای‌ گذاشته‌ است‌. تعدادی‌ از آثار نجومی‌ او از مهم‌ترین‌ آثار نجومی‌ فارسی‌ به‌شمار می‌روند، زیرا او به‌ نسلی‌ از ستاره‌شناسان‌ اسلامی‌ تعلق‌ دارد كه‌ با ستاره‌شناسی‌ جدید اروپایی‌ نیز آشنا شده‌ بودند.

از كتابهای‌ نجومی‌ و ریاضی‌ او این‌ آثار را می‌شناسیم‌: ١) انیس‌ الاَحباب‌ فی‌ بیان‌ مسائل‌ اسطرلاب‌، به‌ فارسی‌ در دو فصل‌ (تألیف‌ ١٢٣٤)، در شرح‌ رساله الصفیحه بهاءالدین‌ عاملی‌ * (استوری‌، ج‌ ٢، بخش‌ ١، ص‌ ٩٩؛ بشیر حسین‌، ص‌ ٣٦٤). جونپوری‌ سبب‌ تألیف‌ این‌ رساله‌ را، بیانِ ساده طرز ساخت‌ و كاربرد اسطرلاب‌ می‌نویسد. وی‌ در این‌ رساله‌، پیش‌ از موضوع‌ اصلی‌، در باره مقدمات‌ هندسی‌ و نجومی‌ مطالبی‌ نوشته‌ است‌ (برای‌ آگاهی‌ بیشتر در باره این‌ كتاب‌ رجوع کنید به عبدالمقتدر، ج‌ ١١، ص‌ ٧٥ـ٧٦؛ منزوی‌، ١٣٧٤ ش‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٨٢٣). تنها نسخه خطی‌ انیس‌الاحباب‌، به‌ شماره ١٠٦٣، در كتابخانه خدابخش‌ در پتنه‌ نگهداری‌ می‌شود.

٢) اصطلاحات‌ التقویم‌، رساله كوچكی‌ به‌ فارسی‌، مشتمل‌ بر مقدمه‌ و چهارده‌ باب‌ و خاتمه‌، در باره اصطلاحات‌ فنی‌ تقویمهای‌ نجومی‌. جونپوری‌ در این‌ رساله‌ چگونگی‌ گردآوری‌ این‌ اصطلاحات‌ را بیان‌ كرده‌ و نیز از غفلت‌ مردم‌ و بی‌اطلاعی‌ آنان‌ از دانش‌ نجوم‌ در عهد خود شكایت‌ كرده‌ است‌ (عبدالمقتدر، ج‌ ١١، ص‌ ٧٤ـ٧٥). از این‌ رساله‌ چند نسخه خطی‌ باقی‌ مانده‌ است‌ (رجوع کنید به استوری‌، همانجا؛ منزوی‌، ١٣٧٤ش‌، ج‌٤، ص‌٢٨١٧).

٣) جامع‌ بهادرخانی‌ یا مفتاح‌ الرصد، دایره المعارف‌ مفصّلی‌ در علوم‌ ریاضی‌ و نجوم‌ به‌ زبان‌ فارسی‌، كه‌ تألیف‌ آن‌ در ١٢٤٨ آغاز شده‌ و در ١٢٤٩ به‌ پایان‌ رسیده‌ و خود جونپوری‌ (١٨٣٥، ص‌ ٤) مادّه‌ تاریخ‌ «این‌ طلسم‌ گنج‌ سرّالاكبر است‌» (١٢٤٨) را برای‌ زمان‌ تألیف‌ ذكر كرده‌ است‌. این‌ كتاب‌ به‌ یك‌ مقدمه‌ و شش‌ خزینه‌ (مقاله‌) و هر خزینه‌ به‌ بخشهای‌ كوچك‌تری‌ با عنوان‌ «حِرْز» تقسیم‌ شده‌ است‌. این‌ كتاب‌ تقسیمات‌ دیگری‌ هم‌ دارد (برای‌ گزارش‌ كوتاهی‌ از تقسیم‌بندی‌ كتاب‌ رجوع کنید به عباسی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٧٩؛ حائری‌، ج‌ ١٩، ص‌ ٥٠٨ ـ٥١٠؛ منزوی‌، ١٣٦٢ـ ١٣٧٠ ش‌، ج‌ ١، ص‌ ١٨٤). موضوعات‌ كتاب‌ عبارت‌اند از: هندسه‌، علم‌ ابصار (مناظر)، حساب‌، گزیده‌هایی‌ از روشهای‌ به‌ دست‌ آوردن‌ مساحت‌ اشكال‌ و تابعهای‌ مثلثاتی‌ و حل‌ مثلثهای‌ مسطح‌ و كروی‌، ستاره‌شناسی‌، زیج‌ و تقویم‌ (جونپوری‌، ١٨٣٥، ص‌ ٣). اگرچه‌ بزرگ‌ترین‌ بخش‌ این‌ دایرهالمعارف‌ به‌ ریاضیات‌ اختصاص‌ دارد، تأكید مؤلف‌ بیشتر بر ستاره‌شناسی‌ بوده‌ و از این‌رو، نام‌ دوم‌ كتاب‌ مفتاح‌الرصد است‌ (رجوع کنید به منزوی‌، ١٣٦٢ـ ١٣٧٠ ش‌، همانجا). انكشاف‌ اول‌ از حرز دومِ مفتاحِ (بخش‌) دوم‌ از خزینه پنجم‌ (ص‌ ٤٨٧ـ ٥٢٢)، راجع‌ به‌ ابزارهای‌ نجومی‌ است‌ (فقط‌ همین‌ خزینه‌ از كتاب‌، به‌ مفتاحهایی‌ نیز تقسیم‌ شده‌ است‌). مؤلف‌ در این‌ بخش‌، سازوكارِ دوازده‌ نوع‌ ابزار نجومی‌ را توضیح‌ داده‌ و شكل‌ آنها را هم‌ آورده‌ است‌. از بین‌ آنها، دو وسیله‌ به‌ نجوم‌ جدید اروپایی‌ تعلق‌ دارد، یكی‌ تلسكوپی‌ كه‌ بر پایه‌ای‌ به‌ نام‌ حلقه شامله افقی‌ (همان‌، ص‌ ٥٠٧ـ ٥٠٨) نصب‌ شده‌ است‌ و دیگری‌ یك‌ سُدْس‌ انعكاسی‌ (همان‌، ص‌ ٥١٠ ـ٥١٤؛ برای‌ تصاویر این‌ وسایل‌ رجوع کنید به همان‌، ص‌ ٥١٩، ٥٢١) كه‌ شبیه‌ به‌ سدس‌ انعكاسی‌ هاردلی‌ (رجوع کنید به انصاری‌ و سارما، ص‌ ٨٢ ـ٨٤) است‌. جونپوری‌، به‌ نوشته خودش‌ (١٨٣٥، ص‌ ٥٢٣)، در ١٢٤٨ در تكاری‌ از وسیله اخیر برای‌ رصد و به‌ دست‌ آوردن‌ بیشترین‌ ارتفاع‌ خورشید به‌ هنگام‌ عبور از نصف‌النهارِ این‌ شهر استفاده‌ كرده‌ است‌. او همچنین‌ در این‌ كتاب‌، علاوه‌ بر توصیف‌ نظام‌ زمین‌ مركزی‌ بطلمیوسی‌، كه‌ ستاره‌شناسان‌ اسلامی‌ آن‌ را پذیرفته‌اند، مطالب‌ در خور توجهی‌ نیز از ستاره‌شناسی‌ اروپایی‌ ذكر كرده‌، از جمله‌ نظام‌ خورشید مركزی‌ سیارات‌ را با تصویر جالبی‌ نشان‌ داده‌ است‌ (رجوع کنید به ص‌ ٤٧٣ـ٤٧٤). همچنین‌ در این‌ تصویر، مدار حركت‌ دو سیارك‌ پالاس‌ (در متن‌: پالس‌) و سرس‌ (در متن‌: سریش‌)، چهار قمر از اقمار مشتری‌، هفت‌ قمر زحل‌ و شش‌ قمر اورانوس‌ را تصویر كرده‌ است‌ (رجوع کنید به ص‌ ٤٧٤). جونپوری‌ پدیده گرانش‌ (ثقل‌ یا جاذبه‌) را با اصطلاح‌ جذب‌ و اِنْجِذاب‌ توضیح‌ داده‌ است‌ (رجوع کنید به انصاری‌ و سارما، ص‌ ٨١ ـ٨٢).

از جامع‌ بهادرخانی‌ چند نسخه خطی‌ باقی‌ مانده‌ است‌ (برای‌ آگاهی‌ از آنها رجوع کنید به منزوی‌، ١٣٧٤ ش‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٦٣٦). نسخه موجود در لاهور احتمالاً به‌ خط‌ خود جونپوری‌ است‌ (عباسی‌، همانجا؛ منزوی‌، ١٣٦٢ـ١٣٧٠ ش‌، ج‌ ١، ص‌ ١٨٤). نسخ‌ خطی‌ موجود در ایران‌، به‌جز نسخه‌ای‌ در تهران‌ (در باره آن‌ رجوع کنید به حائری‌، همانجا)، گزیده جامع‌ بهادر خانی‌ اند و تنها در بردارنده خزینه دوم‌ این‌ كتاب‌ در علم‌ اِبصارند (رجوع کنید به انوار، ج‌ ٣، ص ٢٣٦ـ٢٣٧؛ افشار و دانش‌پژوه‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٧٤ـ١٧٥؛ حسینی‌ اشكوری‌، ج‌ ٢٥، ص‌ ٤٢ ـ ٤٣؛ حائری‌، ج‌ ١٩، ص‌ ١٦٧ـ ١٦٨). این‌ كتاب‌ در ١٢٥٠/١٨٣٥، در زمان‌ زندگی‌ مؤلف‌، در كلكته‌ چاپ‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به استوری‌، ج‌ ٢، بخش‌ ١، ص‌ ٢٠).

از میان‌ دانشمندان‌ معاصر، تایتلر(ص‌ ٢٥٤ـ٢٧٢) بخشهایی‌ از جامع‌ بهادرخانی‌ را بررسی و برخی‌ از جدولهای‌ آن‌ را بازنویسی‌ كرده‌ است‌ (رجوع کنید به همان‌، ص‌ ٢٧١ـ٢٧٢؛ نیز رجوع کنید به رضوی‌، ص‌ ٢٥ـ٣٩).

٤) زیج‌ بهادرخانی‌، كه‌ از آن‌ با نامهای‌ زیج‌ بهادری‌ و زیج‌ طغیانی‌ هم‌ یاد شده‌ است‌، یكی‌ از مهم‌ترین‌ زیجهای‌ فارسی‌ به‌ شمار می‌رود. جونپوری‌ این‌ كتاب‌ را پس‌ از جامع‌ بهادرخانی‌ تألیف نموده‌است‌ (غلامحسین‌ جونپوری‌، ١٨٥٥ـ ١٨٥٨، ص‌١). تألیف‌ كتاب‌ در ١٢٥٤ به‌ پایان‌ رسیده‌ است‌. به‌نوشته جونپوری‌ (ص‌ ٢)، هدف‌ از تألیف‌ آن‌ استفاده‌ از ابزارهای‌ جدید فرنگی‌ است‌، برای‌ رفع‌ اختلافی‌ كه‌ براثر گذشت‌ سالیان‌ بین‌ موقعیتهای‌ نجومی‌ اجرام‌ آسمانی‌ با مطالب‌ زیج‌ محمدشاهی‌ (تألیف‌ جی‌سینگ‌*) پیش‌ آمده‌ است‌. او (١٨٥٥ـ١٨٥٨، ص‌ ٢ـ٣) هفت‌ فضیلت‌ برای‌ زیج‌ بهادرخانی‌ برشمرده‌ است‌، از جمله‌ داشتن‌ بخشی‌ برای‌ توضیح‌ معادلات‌ محاسباتی‌ لازم‌ برای‌ استخراج‌ تقویمها، توضیح‌ در باره اصطلاحات‌ پیچیده قابل‌ طرح‌ در تقویمها، طرح‌ گاه‌شماریهای‌ اروپایی‌ و بنگاله‌ (هندی‌) در كنار گاه‌شماریهای‌ اسلامی‌، طرح‌ جدولهای‌ تتهه‌/ تیتهی‌ و نِكشترا (از اصطلاحات‌ نجوم‌ هندی‌، به‌ ترتیب‌ بـه‌ معنای‌ روز قمری‌ و طول‌ مدت‌ یك‌ منزل‌ از منازل‌ ماه‌) و طرح‌ جدولهای‌ مطالع‌ بروج‌ تا عرض‌ َ٣٣ ٦٦، بر خلاف‌ دیگر زیجها كه‌ این‌ جدولها را فقط‌ تا عرض‌ ْ٥٠ ، كه‌ «منتهای‌ اقلیم‌» می‌دانستند، طرح‌ می‌كردند.

زیج‌ بهادرخانی‌ شامل‌ مقدمه‌ و هفت‌ مقاله‌ است‌ كه‌ هر مقاله‌ به‌ بابهایی‌ تقسیم‌ شده‌ و كتاب‌ جمعاً دارای‌ ٧٥ باب‌ است‌. مقاله چهارم‌ (ص‌ ٤٠٢ـ ٦١٨)، با عنوان‌ «در معرفت‌ روش‌ كواكب‌ و مواضع‌ آنها در طول‌ و عرض‌ و استخراج‌ كسوف‌ و خسوف‌ و رؤیت‌ اَهِلّه‌...»، طولانی‌ترین‌ مقاله‌ است‌. جدولهای‌ متعددی‌، از جمله‌ جدولهای جِیب‌ و ظِلّ و مِیل‌، به‌ صورت‌ خاتمه‌ای‌ به‌ مقاله سوم‌ (ص‌ ٩١ـ٤٠٢) افزوده‌ شده‌اند. یكی‌ از ویژگیهای زیج‌ بهادرخانی‌، توضیح‌ و بررسی‌ گاه‌شماریهای‌ متعدد (پانزده‌ تا) و روشهای‌ تبدیل‌ آنها به‌ یكدیگر و روزهای‌ مهم‌ هریك‌ از آنها است‌(مقاله دوم‌).تاكنون‌، توضیح‌ زیج‌ بهادرخانی‌ در مورد این‌ گاه‌شماریها،به‌ویژه‌ گاه شماریهای هندی‌، جامع‌ترین‌ توضیح‌ به‌ شمار می‌رود. از جمله‌ منابع‌جونپوری‌، علاوه‌بر زیج‌ محمدشاهی‌، زیج‌ اُلُغ‌بیگ‌ و روضه المنجمینِ شهمردان‌ ابی‌الخیر رازی‌ بوده‌ است‌. در نگاه‌ اول‌، زیج‌ بهادر خانی‌ شرح‌ زیج‌ محمدشاهی‌ به‌ نظر می‌آید، ولی‌ در واقع‌ این‌ كتاب‌ بازنویسی‌ یا تحریری‌ از زیج‌ محمدشاهی است‌، به‌ خصوص‌ از این‌ حیث‌ كه‌ جونپوری‌ در این‌ كتاب‌ بسیاری‌ از مطالب‌ زیج‌ محمدشاهی‌ را شرح‌ داده‌ یا حتی‌ درستی‌ آنها را، بر اساس‌ رصدهای‌ خود، امتحان‌ كرده‌ است‌ (رجوع کنید به انصاری‌، ص‌ ١٨٤ـ ١٨٥). زیج‌ بهادرخانی‌ اثر جالب‌ توجهی‌ در سنّت‌ زیج‌نویسی‌ به‌شمار می‌آید كه‌ در آن‌ عناصری‌ از نجوم‌ اروپایی‌ با سبك‌ رساله‌های‌ نجومی‌ دوره اسلامی‌ آمیخته‌ شده‌ است‌. با استفاده‌ از نرم‌افزار ابداعی‌ بنو وان‌ دالن‌، معلوم‌ شده‌ است‌ كه‌ مشخصه‌های‌ حركت‌متوسط‌ سیارات‌ در این‌كتاب‌ با مشخصه‌های‌ مطرح‌ شده‌ در زیج‌ محمدشاهی‌ انطباق‌ دارد. این‌ كتاب‌ از ١٢٧١ تا ١٢٧٥/ ١٨٥٥ـ ١٨٥٨ در بنارس‌ چاپ‌ شده‌ است‌ (برای‌ آگاهی‌ از نسخ‌ خطی‌ آن‌ رجوع کنید به منزوی‌، ١٣٧٤ ش‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٩٥٢؛
برای‌ گزارشی‌ كلی در باره این‌ كتاب‌ رجوع کنید به انصاری‌، ص‌ ١٨٣ـ ١٨٥). از این‌ كتاب‌ گزیده‌ای‌ نیز در دست‌ است‌ (رجوع کنید به منزوی‌، ١٣٧٤ ش‌، همانجا).

٥) رایض‌النفوس، در علم‌ هندسه‌، ترجمه فارسی كتاب‌ الاُكَر اثر تئودوسیوس‌*. تنها نسخه شناخته‌ شده آن‌ در هندوستان‌ نگهداری‌ می‌شود (رجوع کنید به استوری‌، ج‌٢، بخش‌ ١، ص‌٢).

٦) تبصره المهندس‌، تنها تألیف‌ جونپوری‌ به‌ زبان‌ عربی‌، در شرح‌ تحریر خواجه‌ نصیر الدین طوسی‌ از اصول‌ اقلیدس‌. از این‌ كتاب‌ دو نسخه‌ شناسایی‌ شده‌ است‌: نسخه‌ای‌ كه‌ در كتابخانه مؤسسه‌ آسیایی‌ بنگال‌ (در كلكته‌) به‌ شماره ١٤٩٠، مورخ‌ ١٢٤٥، نگهداری‌ می‌شود و نسخه‌ای‌ كه‌ متعلق‌ به‌ كتابخانه شخصی راجای‌ بنگال‌ است‌ (رضوی‌، ص‌ ٢٦ـ٢٧).

٧) تنبیهات‌ منكرین‌، رساله كوتاهی‌ در پنج‌ برگ‌ به‌ زبان‌ فارسی‌، كه‌ تنها نسخه شناخته‌ شده آن‌ (تاریخ‌ كتابت‌: ١٢٦٨) در مجموعه حبیب‌ گنج‌ در كتابخانه مولانا آزاد، در دانشگاه‌ اسلامی‌ علیگره‌ در هندوستان‌، نگهداری‌ می‌شود. تنبیهات‌ منكرین‌ در ١٢٣٨ تألیف‌ شده‌ و نام‌ آن‌ مادّه‌ تاریخ‌ سال‌ تألیف‌ آن‌ نیز هست‌. این‌ رساله‌ دارای‌ سه‌ فصل‌ است‌: الف‌)در بیان‌ تعریف‌ و موضوع‌ علم‌ هیئت‌؛
ب‌) در اثبات‌ كرویت‌ ارض‌ و سكون‌ آن‌ در وسط‌ عالم‌؛
ج‌) در ذكر وجوهی‌ كه‌ فیثاغورس‌ و حكمای‌ فرنگ‌ بدان‌ وجوه‌ ارض‌ را كره متحرك‌ دانسته‌اند. جونپوری‌ در این‌ رساله‌ دلایل‌ عرضه‌ شده‌ برای‌ سكون‌ و چرخش‌ زمین‌ را بیان‌ كرده‌ است‌. تنبیهات‌ منكرین‌ به‌ درخواست‌ نواب‌ مهدی‌ علی‌خان‌، كه‌ دوستدار دانش‌پژوهان‌ بود و علاقه‌ شدیدی‌ به‌ مسائل‌ نجومی‌ داشت‌، تألیف‌ شد.

٨) مفتاح‌ الریاضی‌، رساله كوتاهی‌ به‌ فارسی‌، كه‌ تنها نسخه شناخته‌ شده آن‌ در كتابخانه خدابخش‌ در ایالت‌ پتنه‌ نگهداری‌ می‌شود.

آقابزرگ‌ طهرانی‌ (ج‌١١، ص‌٢٣٨ـ٢٣٩، نیز رجوع کنید به ج‌١، ص‌٥٢٣) رساله‌ای‌ به‌ نام‌ اِرصاد المنجمین‌ را نیز از غلامحسین‌ جونپوری‌ دانسته‌ است‌. هیچیك‌ از فهرستهایی‌ كه‌ از آثار جونپوری‌ تهیه‌ شده‌، كلیه آثار او را در بر ندارند(برای‌ آگاهی‌ از فهرستهایی‌ شامل‌ برخی‌ آثار او رجوع کنید به عبدالرحمان‌ و همكاران‌، ص‌ ٣٠٩، ٣٨٧ـ ٣٨٨؛
منزوی‌، ١٣٧٤ش‌،ج‌ ٤، ص‌ ٣١٤٥؛
روزنفلد و احسان‌اوغلو، ص‌ ٤١٩). مهدی‌ انصاری‌ فرنگی‌محلی‌ (از علیگره‌) كره آسمانی منحصر به‌ فردی‌ ساخته غلامحسین‌ جونپوری‌، دارای‌ تاریخ‌ ١٢٣١، در اختیار دارد (انصاری‌ و سارما، ص‌ ٨٤ـ٨٧).

منابع‌:
(١) آقابزرگ‌ طهرانی‌؛
(٢) ایرج‌ افشار و محمدتقی‌ دانش‌پژوه‌، فهرست‌ كتابهای‌ خطی‌ كتابخانه ملی‌ ملك،ج‌ ٢، تهران‌ ١٣٥٤ ش‌؛
(٣) عبداللّه‌ انوار، فهرست‌ نسخ‌ خطی‌ كتابخانه ملی، تهران‌ ١٣٤٣ ـ ١٣٥٨ ش‌؛
٤- محمد بشیر حسین‌،«دیگر علوم‌ و فنون‌»،در تاریخ‌ ادبیات‌ مسلمانان‌ پاكستان‌ و هند، ج‌ ٥، لاهور: پنجاب‌ یونیورسی‌، ١٩٧٢؛
(٥) خیرالدین‌ محمد جونپوری‌، تذكره علمای‌ جونپور، چاپ محمد ثنااللّه‌، كلكته‌ ١٣٥٢/ ١٩٣٤؛
(٦) غلامحسین‌ جونپوری‌، جامع‌ بهادرخانی‌، چاپ‌ سنگی‌ كلكته‌ ١٨٣٥؛
(٧) همو، زیج‌ بهادرخانی، چاپ‌ سنگی‌ بنارس‌ ١٨٥٥ـ ١٨٥٨؛
(٨) عبدالحسین‌حائری‌، فهرست ‌كتابخانه مجلس‌شورای‌ملی‌، ج‌١٩، تهران‌ ١٣٥٠ش‌؛
(٩) عبدالحی‌ حسنی‌، نزهه الخواطر و بهجه المسامع‌ و النواظر، ج‌٧، حیدرآباد، دكن‌ ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(١٠) احمد حسینی‌ اشكوری‌، فهرست‌ نسخه ‌های خطی‌ كتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیه اللّه‌العظمی‌ مرعشی‌ نجفی‌، قم‌ ١٣٥٤ـ١٣٧٦ش‌؛
(١١) مرتضی ‌حسین‌ صدرالافاضل‌، مطلع‌ الانوار: احوال‌ دانشوران‌ شیعه پاكستان‌ و هند،ترجمه محمد هاشم‌،مشهد ١٣٧٤ ش‌؛
١٢- احسن‌ عباسی‌، تفصیلی‌ فهرست‌ مخطوطات‌ فارسیه‌،پنجاب پبلك‌لائبریری،‌ لاهور١٩٦٣؛
(١٣) فرید قاسملو،«تكمله‌ای‌بر پژوهشی‌ در زیج‌های‌ دوره اسلامی‌»، تاریخ‌ علم، ش‌١ (پاییز١٣٨٢)؛
(١٤) محمدمهدی‌بن‌ محمدعلی‌ كشمیری‌، تكمله نجوم‌ السماء، قم‌ [? ١٣٩٧]؛
(١٥) احمد منزوی‌، فهرست‌ مشترك‌ نسخه‌های‌ خطی‌ فارسی‌ پاكستان، اسلام‌آباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ش‌؛
١٦- همو، فهرستواره كتابهای‌فارسی‌، تهران‌١٣٧٤ش‌ ـ ؛

(١٧) Abdul Muqtadir, Catalogue of the Arabic and Persian manuscripts in the Oriental Public Library of Bankipore, XI, Patna ١٩٢٧;
(١٨) Abdur Rahman et al ., Science and technology in medieval India: a bibliography of source materials in Sanskrit, Arabic and Persian, New Delhi ١٩٨٢;
(١٩) S. M.Razaullah Ansari, "Ghulam Husain Jaunpuri and his Zij- i Bahadurkhan", Studies in history of medicine and science, XIV, no.١-٢ (١٩٩٥-١٩٩٦);
(٢٠) S.M. Razaullah Ansari and S. R. Sarma, "Ghulam Hussain Jaunpuri's encyclopaedia of mathematics and astronomy, "Studies in history of medicine and science , XVI, no.١-٢ (١٩٩٩- ٢٠٠٠);
(٢١) S.A. Rizvi, "Some aspects of history of Indian mathematics in ١٨ th and early ١٩ th century, "Ph.D.thesis, University of Cochin, India١٩٨٤;
(٢٢) Boris Abramovich Rosenfeld and Ekmeleddin Ihsanoglu, Mathematicians, astronomers and other scholars of Islamic civilization and their works ( ٧ th -١٩ th C. ), Istanbul ٢٠٠٣;
(٢٣) Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio- bibliographical survey , vol.٢, pt.١, London ١٩٧٢;
(٢٤) J. Tytler, "Analysis and speciments of a Persian work on mathematics and astronomy", JRAS , vol.٤ (١٨٣٧).

/ محمد رضاءاللّه‌ انصاری‌ و فرید قاسملو/