دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٤٨٤
بَیْطار ، رایجترین واژة معادل دامپزشک ، معرّب واژة یونانی s ¨hippiatro ، که به شکل دقیقترِ بِیَطْر و همچنین بَیْطَر در شعر قدیم عربی یافت می شود. حفظ صورت اصلی یونانی این کلمه در زبانهای شرقی از مِدراش نُمری رَبّا (قرن دوازدهم میلادی ، ص ٩) نیز که در آن صورت عبری به وضوح نوشته شده است ، ثابت می شود. مع ذلک ، اگر منظور از هراکلیدس که ابوریحان بیرونی (ص ١٨١) از او مطلبی نقل کرده است ، هراکلیدس تارنتومی (حدود ٧٥ پیش از میلاد) نباشد، که کتابی در اسبْ پزشکی نیز نوشته است ( رجوع کنید به هَشْمی ، ص ٤٤)، ظاهراً نوشته های یونانی در این زمینه نزد مسلمانان معروف نبوده است . فردی یهودی به نام موسی پالِرْمی ، رساله ای مجعول منسوب به بقراط را با عنوانِ > در درمان بیماریهای اسبان < برای شارل اول آنژوئی (حک : ٦٦٤ـ٦٨٤/ ١٢٦٦ـ ١٢٨٥) ترجمه کرد. این رساله را پ . دلپراتو در ١٢٨٢/ ١٨٦٥، در بولونیا در مجموعه ای از نوشته های منسوب به بقراط که از عربی به لاتینی ترجمه شده ، چاپ کرده است .
ابن ابی اصیبعه (ص ٢٧٤) تألیف قدیمترین کتاب عربی در بَیْطَره را به حُنین بن اسحاق نسبت می دهد. طاش کوپری زاده نیز در مفتاح السعاده (ج ١، ص ٣٠٧) فقط همین کتاب را در این موضوع ذکر می کند و آن را در این زمینه «کافی » می خواند. نویسنده ای معاصرِ حنین ، به نام ابویوسف یعقوب بن اخی حِزام ، میرآخور دو خلیفة عباسی (معتصم و معتضد: نیمة دوم قرن سوم )، نخستین مؤلف در اسبْ پزشکی است که آثارش محفوظ مانده است (برای اطلاعات کتاب شناختی بیشتر رجوع کنید بهبروکلمان ، > ذیل < ، ج ١، ص ٤٣٢ و بعد). ریتر ، در ضمیمه ای بر گزارش تحلیلی خود دربارة ترجمة فرانسوی ل . مرسیه از کتاب ( تحفة الانْفُس وَ شِعار سُکّان الاندلس ، بخش سوارکاری ) علی بن عبدالرحمان بن هُذیل اندلسی با عنوانِ > آرایش سواران ... < (١٩٢٢؛ ریتر، ص ١١٩ـ١٢٦)، نسخه های خطی کثیری از چندین مؤلف ذکر کرده است . واژه های «بیطار» و «بیطره » هنوز در زبان اسپانیایی جدید (به صورت albإitar و albeitaria ) به کار می رود.
( نیز رجوع کنید به دامپزشکی * )
منابع :
(١) ابن ابی اصیبعه ، عیون الانباء فی طبقات الاطبّاء ، چاپ نزار رضا، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٢) ابوریحان بیرونی ، الجماهر فی الجواهر ، چاپ یوسف الهادی ، تهران ١٣٧٤؛
(٣) عبدالملک بن قریب أصمعی ، الاصمعیات ، چاپ آلوارت ، ص ٣، ٨؛
(٤) احمدبن مصطفی طاشکوپری زاده ، مفتاح السعادة و مصباح السیادة ، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٥) همام بن غالب فرزدق ، دیوان فرزدق ، چاپ جوزف هل ، ص ٤٨٤، I ؛
(٦) محمدبن محمد مرتضی زبیدی ، تاج العروس من جواهر القاموس ، چاپ عبدالستار احمد فراج ... ( و دیگران ) ، کویت ١٣٨٥/١٩٦٥ـ ، ذیل واژه ؛
(٧) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩;
(٨) Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢;
(٩) W. Cohn, "Jدdische غbersetzer am Hofe Karl I. von Anjou, Kخnigs von Sizilien", in Monatsschrift fدr Geschichte und Wlissenschaft des Judentums , ٧٩, ١٩٣٥, ٢٤٦ff.;
(١٠) S. Fraenkel, Die aramجischen Fremdwخrter im Arabischen ;
(١١) M. J. Haschmi, Die Quellen des Steinbuches des Be ¦ru ¦n i ¦, Thesis, Bonn ١٩٣٥;
E. Leclainche, Histoire de la
(١٢) mإdecine vإtإrinaire , ١٩٣٦;
(١٣) L. Moulإ, Histoire de la mإdecine vإtإrinaire , ٢ ) mإdecine vإtإrinaire arabe ), ١٨٩٦;
(١٤) H. Ritter, "La parure des cavaliers und die literatur دber die ritterlichen Kدnste", Der Islam , XVIII (١٩٢٩), ١١٦-١٥٤;
George Sarton, Introduction to the history of science , Malabar, Flo. ١٩٧٥, II, ٨٩, ٧٩٣, ١٠٩١, ١٠٩٣,
(١٥) III, ٢٨٤, ١٢١٦, ١٢٣٨, ١٨٣٧f.;
(١٦) M. Steinschneider, Die europجischen غbersetzungen aus dem Arabischen bis Mitte des ١٧. Jahrhunderts , I, ١٩٠٤, no. ٨٦.
/ م . پلسنر ( د. اسلام ) /