چناران ، شهرستان و شهرى در استان خراسان رضوى.

١) شهرستان چناران. در شمال استان خراسان رضوى قراردارد و مشتمل است بر بخش مركزى به مركزیت چناران و بخش گلبهار به مركزیت گلبهار (ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى، ١٣٨٤ش، ذیل «استان خراسان رضوى»؛ نیز رجوع کنید به نقشه تقسیمات كشورى جمهورى اسلامى ایران). مهم‌ترین كوه این شهرستان، كوه رادْكان (بلندترین قله ح ٠٥٨ ،٢ متر؛ جعفرى، ج ١، ص ٢٧١؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٣٢، ص ١٠٢) و مهم‌ترین رود آن كَشَف‌رود است (جعفرى، ج ٢، ص ٣٩٤ـ ٣٩٥؛ قنبرى، ص ٤٥ـ٤٦).

دریاچه چشمه‌سبز، به مساحت حدود پانزده هكتار، در همین شهرستان و در ٢٣ كیلومترى جنوب روستاى گلمكان واقع است (ییت، ص ٣٢٩؛ قنبرى، ص ٥١؛ قس رزم‌آرا، ج ٩، ص ٣٦٦، كه چشمه‌سبز را در دوازده كیلومترى جنوب غربى گلمكان ذكر كره است؛ نیز رجوع کنید به چشمه*).

در این شهرستان معدن سنگ آهن، سنگ آهك، سنگ گچ، سنگ نمك، زغال سنگ، گِل سرخ یا گِل بره وجود دارد (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى كشور، استان خراسان رضوى، ص ٢٨).

در ١٣٧٥ش، جمعیت شهرستان چناران حدود ٠٠٠، ١٠٧ تن بوده است، كه از آن میان حدود ٠٠٠،٣٢ تن شهرنشین و بقیه روستانشین بوده‌اند (مركز آمار ایران، ١٣٧٦ش الف، ص یازده). مردم چناران، شیعه دوازده‌امامی‌اند و به فارسى، كردى و تركى سخن می‌گویند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٣٢، ص ١٠٣). طوایف زعفرانلو، بادلانلو، توپكانلو، حمزه‌لو و كاویانلو در این شهرستان زندگى می‌كنند (ییت، ص ٢٧٠؛ قنبرى، ص ١٢١ـ ١٢٢). به نوشته ییت (همانجا)، چناران متعلق به كردهاى زعفرانلو* (نیز رجوع کنید به توحدى، ج ٢، ص ١٦٣ به بعد) و در ١٣١٠ش، یكى از بلوكات ولایت مشهد بود (كیهان، ج ٢، ص ١٨٤) و در ١٣٢٩ش، با نام چناران رادكان بیزكى، دهستانى در شهرستان مشهد، استان نهم (ایران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، ج ٣، ص ٧١ـ٧٤) و در ١٣٥٥ش، بخشى به مركزیت رادكان و شهرى در شهرستان مشهد محسوب می‌شد (ایران. وزارت كشور، ذیل «استان خراسان»؛ ایران. وزارت كشور. معاونت برنامه‌ریزى و خدمات مدیریت، ص ١٤). چناران در ٩ اسفند ١٣٦٨ شهرستان شد (ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى، ١٣٨٢ش «ذیل استان خراسان»). در ١٣٣٥ش، با تأسیس كارخانه قند در این ناحیه، فعالیتهاى اقتصادى این شهرستان افزایش یافت. در ١٣٦٧ش نیز شهر جدید گلبهار، به منظور جذب و اسكان بخشى از سر ریز جمعیت مشهد، در شهرستان چناران تأسیس شد (عطاردى قوچانى، ج ٢، ص ٥٦٢ـ٥٦٣، ٥٦٩).

مهم‌ترین آثار تاریخى این شهرستان، میل یا برج رادكان در آبادى رادكان*، بند اَخْلِمَد، و مقبره عبدالرحمان گهواره‌گر متعلق به دوره صفوى است. روستاى ییلاقى اخلمد و چشمه‌سبز نیز از نقاط دیدنى این شهرستان است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٣٢، ص ١٠٣، ١٧٤؛ لباف خانیكى، ص ١٠٧، ١٣٦).

٢) شهر چناران، مركز شهرستان. در حدود شصت كیلومترى شمال‌غربى مشهد، در راه اصلى مشهد ـ قوچان، در ارتفاع حدود ١٢٨ مترى، واقع است. رود رادكان از دوازده كیلومترى مشرق آن می‌گذرد. آب و هواى آن معتدل خشك است. بیشترین دماى آن حدود ْ٣٧ در تابستان، كمترین آن حدود ْ١٥ در زمستان و میانگین بارش سالانه آن حدود ٢٥٠ میلیمتر است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٣٢، ص ١٠٣؛ نیز رجوع کنید به نقشه تقسیمات كشورى جمهورى اسلامى ایران). چناران در ١٣٤٦ش شهر شد (ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى، ١٣٨٢ش، همانجا). در ١٣٧٥ش، جمعیت آن حدود٠٠٠ ، ٣٢تن بود (مركز آمار ایران، ١٣٧٦ش ب، ص هفتاد و هفت).

پیشینه. ظاهرآ اولین‌بار نام آن در منابع دوره صفوى آمده است. میرخواند (ج ٦، ص ٧٧٩ـ٧٨٠) و روملو (ج ١، ص ٤٧٣) در ذكر وقایع ٨٥٥، آنجا را محل كشته شدن سلطان محمد، در نبرد با برادرش ابوالقاسم‌میرزا بابر*، دانسته‌اند و دولتشاه سمرقندى (ص ٤١١) ضمن اشاره به این نبرد، «جناران» (چناران) را از نواحى اسفراین و دربند شقان ذكر كرده است. خواندمیر (ج ٤، ص ١١٢، ١٤٠) به جنگ ٨٧٤ بین سلطان حسین‌میرزا بایقرا* و میرزا یادگار محمد (نوه بایسنغر)، در چناران اشاره كرده است (نیز رجوع کنید به دولتشاه سمرقندى، ص ٥٢٧؛
روملو، ج ٢، ص٧٢٠ـ٧٢١). یادگار محمد نیز در ٨٧٥ به دستور سلطان حسین بایقرا در چناران كشته شد (خواندمیر، ج ٤، ص ٨٤ـ٨٥).

از منابع دوره قاجار، مفتون دنبلى (ص ١٠٧، ١٠٩، پانویس ٢٩٣، ص ١٥٤) و شمس بخارائى (ص ١٤٢، ٢٢٥) و ییت (ص ٢٧٠ـ٢٧١) به قلعه چناران اشاره كرده‌اند و در ١٢٨٤ حكیم‌الممالك (ص ٢٠٦) از بلوك چناران نام برده است.

مك گرگور در سفر خود در ١٢٩٢/١٨٧٥ به این نواحى، چناران را دهى «بَدمنظر»، با شصت خانوار جمعیت در مكانى مستحكم، در دره‌اى كوچك وصف كرده و به خرابه‌هاى قلعه‌اى واقع در مكانى گود در نزدیكى آبادى چناران اشاره كرده و افزوده كه بخش چناران از مهم‌ترین بخشهاست (ج ٢، ص ٩٦، ١٣٨). اعتمادالسلطنه در مطلع‌الشمس (ج ٢، ص ٥٦٧)، چناران را یكى از بلوكات و توابع مشهد و قصبه چناران را با سیصد خانوار ذكر كرده است. رود جارى در چناران از دو شعبه اخلمد و فریزى تشكیل شده و خرابه شهر قدیمى منیجان، منسوب به منیجه (منیژه)، دختر افراسیاب، نیز در این بلوك بوده است (حكیم‌الممالك، همانجا؛
اعتمادالسلطنه، ١٣٦٧ـ١٣٦٨ش، ج ٤، ص ٢٢٦٧). اعتمادالسلطنه در مطلع‌الشمس (همانجا) نوشته كه قصبه چناران درگذشته بسیار آباد بوده است. وى در مرآةالبلدان (ج ٤، ص ٢٢٦٥ـ٢٢٦٦)، به قلعه و دره و قریه‌هایى با نام چناران، در بجنورد و تویسركان و نیشابور و بِزِنجان كرمان، اشاره كرده است.

بزرگانى از چناران برخاسته‌اند، از جمله شیخ‌محمد خالدِاسجیلى، عارف قرن هشتم، مدفون در آبادى اسجیل؛
خواجه‌داد (عارف احتمالا قرن چهارم و پنجم)، شیخ حافظ بهاءالدین عمر اَبَرْده‌اى (عارف قرن هشتم) و عبدالرحمان گَهواره‌گر (صوفى قرن هشتم و نهم)، هر سه مدفون در آبادى گلمكان (جامى، ص ٤٥١ـ٤٥٣؛
قنبرى، ص ٢١٢ـ٢١٧).

منابع :
(١) محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، مرآةالبلدان، چاپ عبدالحسین نوائى و میرهاشم محدث، تهران ١٣٦٧ـ١٣٦٨ش؛
(٢) همو، مطلع‌الشمس، چاپ سنگى تهران ١٣٠١ـ١٣٠٣، چاپ تیمور برهان لیمودهى، چاپ افست تهران ١٣٦٢ـ١٣٦٣ش؛
(٣) ایران. وزارت كشور، تقسیمات كشور شاهنشاهى ایران، تهران ١٣٥٥ش؛
(٤) ایران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، كتاب جغرافیا و اسامى دهات كشور، ج ٣، تهران ١٣٣١ش؛
(٥) ایران. وزارت كشور. معاونت برنامه‌ریزى و خدمات مدیریت. دفتر تقسیمات كشورى، اجراى قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات كشورى، تهران ١٣٦٦ش؛
(٦) ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات كشورى، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران ١٣٨٢ش؛
(٧) همو، نشریه عناصر و واحدهاى تقسیمات كشورى (تا پایان آبان ١٣٨٤)، تهران ١٣٨٤ش؛
(٨) كلیم‌اللّه توحدى، حركت تاریخى كرد به خراسان در دفاع از استقلال ایران، مشهد ١٣٥٩ـ١٣٧٣ش؛
(٩) عبدالرحمان‌بن احمد جامى، نفحات الانس، چاپ محمودعابدى، تهران ١٣٧٠ش؛
(١٠) عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران ١٣٦٨ـ ١٣٧٩ش؛
(١١) علینقی‌بن اسماعیل حكیم‌الممالك، روزنامه سفر خراسان، تهران ١٣٥٦ش؛
(١٢) خواندمیر؛
(١٣) دولتشاه سمرقندى، كتاب تذكرةالشعراء، چاپ ادوارد براون، لیدن ١٣١٩/ ١٩٠١؛
(١٤) رزم‌آرا؛
(١٥) حسن روملو، احسن‌التواریخ، چاپ عبدالحسین نوائى، تهران ١٣٨٤ش؛
(١٦) شمس بخارائى، تاریخ بخارا، خوقند و كاشغر، چاپ محمداكبر عشیق، تهران ١٣٧٧ش؛
(١٧) عزیزاللّه عطاردى قوچانى، فرهنگ خراسان: بخش طوس، تهران ١٣٨١ش؛
(١٨) فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى كشور، استان خراسان رضوى، شهرستان چناران، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، ١٣٨٤ش؛
(١٩) فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى كشور جمهورى اسلامى ایران، ج :٣٢ مشهد، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، ١٣٦٨ش؛
(٢٠) احمد قنبرى، جغرافیاى شهرستان چناران، مشهد ١٣٨١ش؛
(٢١) مسعود كیهان، جغرافیاى مفصل ایران، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ش؛
(٢٢) رجبعلى لباف‌خانیكى، سیماى میراث فرهنگى خراسان، تهران ١٣٧٨ش؛
(٢٣) مركز آمار ایران. سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٧٥ شناسنامه آبادیهاى كشور، استان خراسان، شهرستان چناران، تهران ١٣٧٦شالف؛
(٢٤) همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٧٥ نتایج تفصیلى كل كشور، تهران ١٣٧٦ش ب؛
(٢٥) عبدالرزاق‌بن نجفقلى مفتون دنبلى، مآثر سلطانیه: تاریخ جنگهاى اول ایران و روس، چاپ غلامحسین زرگری‌نژاد، تهران ١٣٨٣ش؛
(٢٦) چارلز متكاف مك گرگور، شرح سفرى به ایالت خراسان و شمال‌غربى افغانستان در ١٨٧٥، ج ٢، ترجمه اسداللّه توكلى طبسى، مشهد ١٣٦٨ش؛
(٢٧) میرخواند؛
(٢٨) نقشه تقسیمات كشورى جمهورى اسلامى ایران، مقیاس ٠٠٠،٥٠٠ ،١:٢، تهران: سازمان نقشه‌بردارى كشور، ١٣٨٣ش؛
(٢٩) چارلز ادوارد ییت، سفرنامه خراسان و سیستان، ترجمه قدرت‌اللّه روشنى زعفرانلو و مهرداد رهبرى، تهران ١٣٦٥ش.

/ فرزانه ساسان‌پور /