حسن‌بن سُفيان نَسَوى ، محدّث و فقيه خراسانى در قرن سوم. اصل او از روستاى بالوز در سه فرسخى نسا، از شهرهاى خراسان، بود (ابن‌عساكر،ج ١٣، ص ١٠٥؛ ابن‌نقطه، ص ٢٣١) و ازاين‌رو وى را نسوى يا نسايى و بالوزى خوانده‌اند (رجوع کنید به ابن‌ابی حاتم، ج ٣، ص ١٦؛ سمعانى، ج ١، ص٢٧٠). كنيه‌اش ابوالعباس بود كه استادش، ابوالحسن علی بن حجر سعدى (متوفى ٢٤٤)، آن را به وى داد (سمعانى، همانجا؛ ابن‌عساكر، ج ١٣، ص ١٠١). تاريخ ولادت او مشخص نيست. چون سمعانى (همانجا؛ نيز رجوع کنید به زركلى، ج ٢، ص ١٩٢) وفات وى را در ٣٠٣ در نود و چند سالگى ذكر كرده، خطاى ذهبى (١٤٠٣، ج ١٤، ص ١٥٧)، كه تولد او را در سال دويست و هشتاد و اندى دانسته است، روشن میشود.

نسوی براى كسب‌علم سفرهاى زيادی كرد و از بسيارى حديث شنيد و روايت كرد، از جمله در مرو از اسحاق‌بن راهويه، در بلخ از قتيبةبن سعيد، در بغداد از احمدبن حنبل و يحيی بن مَعين، در بصره از ابراهيم‌بن حجاج سامى، در كوفه از ابوبكربن ابی شَيْبَه عَبْسى، در مكه از ابراهيم‌بن منذر خَرامى، در مدينه از ابومُصعب احمدبن ابی بكر زهرى، در مصر از حرملةبن يحيى تُجيبى*، و در دمشق از ابووليد هشام‌بن‌عمار سلمى (ابن‌ابی حاتم؛ سمعانى؛ ابن‌عساكر، همانجاها؛ ابن‌نقطه، ص٢٣٠ـ ٢٣١). وى حافظ و محدّث و راوى آثار و مصنفات محدّثان پيش از خود در خراسان بود. مصنفات عبداللّه‌بن مبارك را از حبان‌بن موسى، مُوَطّأ مالك را از حرملةبن يحيى، امهات آثار كوفه را از ابی بكربن ابیشيبه، سنن را از مسيب‌بن واضح، تفسير را از محمدبن ابی بكر مقدمى و بيشتر مسند ابن‌راهويه را روايت میكرد و بسيارى براى شنيدن حديث و آموختن فقه از وى، به سويش سفر میكردند (سمعانى، همانجا؛ ابن‌عديم، ج ٥، ص ٢٣٦٧).

برخى از شاگردان وى عبارت بودند از: ابوبكر محمدبن اسحاق‌بن خزيمه، كه از اقران او بود؛ ابوحاتم محمدبن حبّان بستى؛ ابوبكر احمدبن ابراهيم اسماعيلى؛ ابواحمدعبداللّه‌بن عدى جرجانى؛ ابوبكر محمدبن حسن نقاش؛ ابوبكرعبداللّه‌بن محمدبن مسلم اسفرائينى؛ ابوعبداللّه محمدبن يعقوب شيبانى (سمعانى، همانجا؛ ابن‌عساكر، ج ١٣، ص ٩٩ـ١٠٠؛ ابن‌نقطه، ص ٢٣٢؛ ابن‌عديم، ج ٥، ص ٢٣٦٤ـ٢٣٦٥؛ ذهبى، ١٣٧٦ـ ١٣٧٧، ج ٣، ص ٨٩٥).

ابن‌ابی حاتِم (همانجا)، حاكم نيشابورى (رجوع کنید به ابن‌عساكر، ج ١٣، ص ١٠٥)، ابن‌حِبّان (ج ٨، ص ١٧١) و ذهبى (١٩٦٣ـ ١٩٦٤، ج ١، ص ٤٩٢) او را توثيق كرده و دانش و دين‌دارى او را ستوده‌اند، هرچند ابوعمرو حِيَرى نقل حديث وى را براى كسب روزى دانسته است (همو، ١٣٧٦ـ١٣٧٧، ج ٢، ص ٧٠٨). درباره ضبط وى گفته‌اند كه در نود سالگى برخى حفاظ او را به قلب در اسانيد احاديث آزمودند و او آنها را اصلاح كرد (رجوع کنید به ابن‌عساكر، ج١٣، ص ١٠٢؛ ابن‌جوزى، ج ٦، ص ١٣٥؛ ابن‌نقطه، همانجا). وى در اواخر عمر در زادگاه خود سكنا گزيد و در همانجا از دنيا رفت. مقبره وى در آنجا زيارتگاه بوده است (سمعانى، همانجا؛ ياقوت حموى، ذيل «بالوز»).

مسندهاى سه‌گانه (المسندالكبير، الجامع و المعجم) به وى منسوب‌اند (سمعانى، همانجا؛ ابن‌عساكر، ج ١٣، ص ١٠٥؛ ابن‌نقطه، ص ٢٣١) كه ظاهرآ از هيچ يك اثرى در دست نيست؛ البته ابن‌حجر عسقلانى (١٤٠٧، ج ١، ص ٤) بخشهايى از آنها را در دست داشته و در كتاب الاصابة فى تمييز الصحابة (براى نمونه رجوع کنید به ج ١، ص٢٠٠، ج ٢، ص ٩٢، ٩٦، ج ٤، ص ١٣٩)، از مطالب آنها بسيار بهره گرفته است. حسن‌بن سفيان كتابى به نام اربعين، در ٢٧ باب در فقه و اخلاق، دارد كه از طريق ابن‌صلاح (متوفى ٦٤٣) روايت شده و با تحقيق محمدبن ناصر عجمى در ١٤١٤ در بيروت به چاپ رسيده است. همچنين پاره‌هايى از مسند منسوب به ابن‌مبارك به روايت وى در كتابخانه ظاهريه دمشق موجود است (البانى، ص ١٠٣ـ١٠٤).

منابع :
(١) ابن‌ابی حاتم، كتاب الجرح و التعديل، حيدرآباد، دكن ١٣٧١ـ ١٣٧٣/ ١٩٥٢ـ ١٩٥٣، چاپ افست بيروت (بی تا.)؛
(٢) ابن‌جوزى، المنتظم فى تاريخ الملوك و الامم، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بيروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٣) ابن‌حبان، كتاب الثقات، حيدرآباد ، دكن ١٣٩٣ـ١٤٠٣/ ١٩٧٣ـ١٩٨٣، چاپ افست بيروت (بی تا.)؛
(٤) ابن‌حجر عسقلانى، كتاب الاصابة فى تمييز الصحابة، مصر ١٣٢٨، چاپ افست بيروت (بی تا.)؛
(٥) همو، المطالب العالية بزوائد المسانيد الثمانية، چاپ حبيب‌الرحمان اعظيمى، بيروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٦) ابن‌عديم، بغية الطلب فى تاريخ حلب، چاپ سهيل زكار، بيروت [?١٤٠٨/ ١٩٨٨[؛
(٧) ابن‌عساكر، تاريخ مدينة دمشق، چاپ على شيرى، بيروت ١٤١٥ـ ١٤٢١/ ١٩٩٥ـ ٢٠٠١؛
(٨) ابن‌نقطه، التقييد لمعرفة رواة السنن و المسانيد، چاپ كمال يوسف حوت، بيروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٩) محمد ناصرالدين البانى، فهرس مخطوطات دارالكتب الظاهرية: المنتخب من مخطوطات الحديث، دمشق ١٣٩٠/١٩٧٠؛
(١٠) محمدبن احمد ذهبى، تاريخ الاسلام و وفيات المشاهير و الاعلام، چاپ بشار عواد معروف، بيروت ١٤٢٤/ ٢٠٠٣؛
(١١) همو، سير اعلام النبلاء، ج ١٤، چاپ شعيب ارنؤوط و اكرم بوشى، بيروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(١٢) همو، كتاب تذكرةالحفاظ، حيدرآباد، دكن ١٣٧٦ـ ١٣٧٧/ ١٩٥٦ـ١٩٥٨، چاپ افست بيروت (بی تا.)؛
(١٣) همو، ميزان الاعتدال فى نقدالرجال، چاپ علی محمد بجاوى، قاهره ١٩٦٣ـ١٩٦٤، چاپ افست بيروت (بی تا.)؛
(١٤) خيرالدين زركلى، الاعلام، بيروت ١٩٩٩؛
(١٥) سمعانى؛
(١٦) ياقوت حموى.

/ سيدعلى آقايى /