دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٠٠٠
جرايد در ايران (٥) ،
١٠. جراید زنان. مشروطه موجی از تحولات اجتماعی و فرهنگی پدید آورد، كه از آن جمله گشایش عرصه برای فعالیت زنان بود. در نخستین سالهای دوره مشروطه و به فاصله ٧٥ سال از نشر نخستین روزنامه فارسی، نشریه زنان منتشر شد. آغاز روزنامهنگاری زنان، حاصل تفكری نوگرا و نیاز اجتماعی بود و بر این اساس نخستین گام را زنی تحصیلكرده برداشت و مجلهای با عنوان دانش در ١٣٢٨ در تهران منتشر كرد. این نشریه به مدیریت دكتر كحال، دختر یعقوب جدیدالاسلام همدانی، با هدف ارتقای فرهنگ و دفاع از حقوق زن ایرانی در سی شماره به صورت هفتگی به مدت یك سال انتشار یافت (صدرهاشمی، ج ٢، ص ٢٦٦ـ٢٦٧؛ شكوفه؛ به انضمام دانش ، ص هشت). غالب مطالب این مجله، توصیههای اخلاقی بهویژه به دختران و انتقاد از بیحرمتیها و بیمبالاتیهای مردان در حق زنان بود. همچنین بهسبب آشنایی مدیر نشریه با اصول بهداشتی و طبی، بخشی از آن نیز به مسائل سلامتی اختصاص داشت (برای نمونه رجوع كنید به: «خطاب به دوشیزگان»، دانش ، سال ١، ش ١، ١٣٢٨، ص ٢٨٦؛ «اخطار به مردان و جوانان»، همان، سال ١، ش ٢، ١٣٢٨، ص ٢٩٢؛ «حفظ الصحه هنگام شیوع وبا»، همان، سال ١، ش ٤، ١٣٢٨، ص٣١٠). دانش در ١٣٢٩ تعطیل شد.
شكوفه ، دومین نشریه زنان، پانزده روز یك بار به صورت مصور و به مدت شش سال، از ١٣٣٠ در تهران بهچاپ رسید. شكوفه نخستین روزنامه زنان و نشریه رسمی بود كه خود بانوان آن را برای بانوان منتشر میكردند. در این نشریه فعالیتهای زنان درج میشد. شكوفه ، در دوره انتشار، دو مرحله را پشت سر گذاشت: در مرحله نخست، ماهیتی فرهنگی و اجتماعی داشت و مسائل خانواده، بحث از تساوی حقوق زن و مرد، و توسعه امور فرهنگی در میان زنان و مدارس دخترانه، ركن اصلی مباحث آن را تشكیل میداد؛ در مرحله دوم، كه ترجمان «انجمن همت خواتین» شد، بهتدریج رنگ سیاسی و انتقادی به خود گرفت و به بیان مسائلی چون استقلال ملی و مبارزه با نفوذ خارجیان و نارساییهای سیاسی و اقتصادی پرداخت (صدرهاشمی، ج ٣، ص ٨٠ ٨١؛ شكوفه؛ به انضمام دانش ، ص سه، شش). مریم عمید سنائی (مزینالسلطنه)، مدیر آن، از خرافهپرستی انتقاد میكرد و تحصیل دانش و داشتن باورهای مذهبی را راهحل مناسب برای خرافهزدایی میدانست و بر حفظ حریم زن و مرد و حجاب زن نیز تأكید میكرد (برای نمونه رجوع كنید به: «معارف زنهای ایران یكی از سرچشمههای بدبختی ما»، شكوفه ، سال ١، ش ٩، ١٣٣١، ص ٣٣ـ٣٤؛ «حسنات الابرار سیئات المقرّبین»، همان، سال ١، ش ١٥، ١٣٣١، ص ٥٨ـ٥٩). این روزنامه در ترقی زنان نقش مؤثری داشت و راهگشای فعالیت مطبوعاتی زنان بود.
پس از انتشار دو نشریه در تهران، زنان روزنامهنگار شهرستانی نیز این حركت اجتماعی را ادامه دادند. صدیقه دولتآبادی در ١٣٣٧ (در آستانه كودتای ١٢٩٩ ش)، زبان زنان را در اصفهان منتشر كرد (بامداد، ج ١، ص ٥١)، كه سومین نشریه خاص زنان در ایران، و نخستین نشریهای بود كه در عنوان آن واژه زنان آمده بود و اولین نشریه سیاسی زنانه نیز بود. وی با طرح مسئله آزادی و استبداد مورد بغض استبدادطلبان قرار گرفت و بارها منزل او و اداره روزنامهاش سنگباران شد. حوادث مذكور و نیز كودتای ١٢٩٩ ش سبب شد تا دولتآبادی روزنامه را در اصفهان تعطیل كند و عازم تهران شود. وی در ١٣٠٠ ش، زبان زنان را به صورت مجله در تهران منتشر كرد (صدرهاشمی، ج ٣، ص ٦ـ١١). در فاصله میان كودتا و آغاز دوران حكومت پهلوی (١٢٩٩ ش ـ ١٣٠٤ ش) ــ كه حدود چهار سال از اواخر دوره قاجار را در برداشت شش نشریه با عناوین نامه بانوان ، عالم نسوان ، زنان ایران ، جهان زنان ، زبان زنان ، و جمعیت نسوان وطنخواه ایران منتشر شد. از میان این نشریات، مدیران دو نشریه نامه بانوان و جهان زنان ، به سبب محتوای نشریه، حبس و تبعید شدند. شهناز آزاد (دختر میرزاحسن رشدیه و همسر ابوالقاسم آزاد مراغهای مدیر روزنامههای آزاد ، آسایش و نامه پارسی )، مدیر نامه بانوان ، از جمله زنان روزنامهنگاری بود كه خواهان بیداری زنان و آگاهی آنان به حق و حقوقشان بود و برای كسب آزادی و حضور زنان در حیات سیاسی و فرهنگی تلاش میكرد. وی از حامیان كشف حجاب بود، با درج شعار «این روزنامه برای بیداری و رستگاری زنان بیچاره و ستمكش ایران است» هدفش را عیان میكرد (همان، ج ٤، ص ٢٦٢).
مجله جهان زنان نیز با هدف «تفهیم لزوم تعلیم و تعلم زنان» و «آشنا كردن آنان به حقوقشان» ابتدا در مشهد در ١٢٩٩ ش منتشر میشد و بعداً به تهران منتقل شد. انتشار مقالهای با عنوان «از حالا» در شماره پنجم آن (نخستین شماره منتشره در تهران)، كه در آن زنان به همكاری با مردان دعوت شده بودند، غوغایی بر پا كرد و مدیر آن فرخ دین پارسا و سردبیر آن فخر آفاق پارسا، به اتهام مخالفت با دین، به اراك تبعید شدند («از حالا»، جهان زنان ، سال ١، ش ٥، محرّم ١٣٤٠، ص ٤ـ٧؛ صدرهاشمی، ج ٢، ص ١٨٣ـ١٨٤).
جمعیت نسوان وطنخواه ایران از دیگر نشریات این دوره بود كه از سوی جمعیتی با همین نام در ١٣٠٢ ش، به مدیریت شاهزاده محترم اسكندری، منتشر شد. مطالب آن در خصوص حقوق زنان، اصلاحات اجتماعی و شعر و ادب و هر موضوعی بود كه برای زنان فایده داشت. اسكندری نیز، بهسبب محتوای مجله مورد اعتراض شدید واقع شد (شیخالاسلامی، ص ١٤٤، ١٤٦ـ١٤٧، ١٤٩).
در مجموع، نه نشریه در دوران نخست فعالیت روزنامهنگاری زنان در عصر قاجار منتشر شد. آغاز فعالیت جراید محلی زنان نیز از همین دوره بود.
با آغاز حكومت پهلوی اول (١٣٠٤ ش ـ ١٣٢٠ ش)، نشریات زنان، همچون اغلب نشریات این دوره، با سیاستهای فرهنگی حكومت همسو شدند. این نشریات در اشاعه فرهنگ غرب و تشویق زنان به بیحجابی تلاش میكردند. زنانی كه در این دوره وارد عرصه روزنامهنگاری شدند، معمولاً شغل فرهنگی داشتند و مدیر مدرسه بودند. از جمله نشریات این دوره، نامه نسوان شرق ، رهنمای بانوان ، راهنمای زندگی ، پیك سعادت نسوان ، نورافشان ، دختران ایران ، و نامه بانوان ایران بودند ( رجوع كنید به: ادامه مقاله).
در ١٣٠٥ ش، نخستین مجله تخصصی زنان در خارج از ایران منتشر شد. عبدالرحمان سیف آزاد، مدیر روزنامه ایران باستان ، مجله ماهانه رهنمای بانوان را در برلین به سه زبان فارسی، انگلیسی و فرانسه، بهچاپ رساند. در این دوره فعالیت روزنامهنگاران زن در شهرستانها نیز نسبتاً چشمگیر بود: نسوان شرق ، به مدیریت مرضیه خانم ضرابی، در ١٣٠٤ ش هر پانزده روز یك بار در انزلی انتشار مییافت؛ پیك سعادت نسوان در ١٣٠٦ ش، به مدیریت روشنك نوعدوست، مدیر مدرسه سعادت در رشت، از سوی جمعیتی به همین نام تأسیس گردید، این مجله از نشریات چپگرا محسوب میشد؛ نورافشان ، به مدیریت شوكت سلامی، كه در ١٣٠٩ ش در بوشهر منتشر شد؛ و دختران ایران ، به مدیریت زنددخت شیرازی، در ١٣١٠ ش، با هدف بیداری زنان ایران، در شیراز تأسیس و در تهران منتشر شد. این نشریه در قیاس با سایر نشریات زنان، نظریات صحیحتری از دلایل محرومیت و بدبختی زنان ارائه میداد (صدرهاشمی، ج ٢، ص ٩٢، ٢٨٠، ج ٤، ص ٣٠٢، ٣١٦؛ شیخالاسلامی، ص ١٦٢، ١٦٩، ١٧٣، ١٧٧ـ ١٧٨).
از ویژگیهای نشریات زنان در فاصله سالهای ١٣٢٠ تا١٣٢٨ ش، تأكید صاحبان آنها بر تخصصی و غیرسیاسی بودن آنها بود. همچنین زنان روزنامهنگار در این دوره، ضمن اداره نشریه، به سایر فعالیتهای فرهنگی نیز میپرداختند ( رجوع كنید به: كیهانی، ص ٦). ولی مهمترین ویژگی این نشریات، تأكید بر آموزش زنان، آگاه كردن زنان به حقوق خود و مسئله حجاب بود كه برخی ستیزهجویانه با آن برخورد میكردند (برای نمونه رجوع كنید به: باغچهبان، «زن در نظر كهنهپرستان متعصب»، زن امروز ، سال ١، ش ١٣، مهر ١٣٢٣، ص ١؛ پ. كمالی، «زن در جامعه»، بیداری ما ، سال ١، ش ١٢، اردیبهشت ١٣٢٤، ص٣٠ـ٣١؛ منیر مهران، «بگذارید زنها بر این كرسیهای مجلس بنشینند»، رستاخیز ایران ، سال ٢، ش ٢٣، مرداد ١٣٢٣، ص ٤). هفت نشریه تخصصی زنان، در دوره پهلوی اول منتشر شد و فزونی جراید محلی زنان از ویژگیهای این دوره محسوب میشد (ببران، ص ٨٢ ٩٠).
با آغاز دوره پهلوی دوم (١٣٢٠ـ١٣٥٧ ش)، نشریات زنان نیز همپای دیگر نشریات، به تأسی از موقعیت جدید سیاسی، با مضامین نو و گرایشهای سیاسی، فعالیت خود را آغاز كردند. برخی از جراید زنان، با وابستگی به احزاب، هدفهای دیگری، به جز احقاق حقوق زنان و آزادی زن، داشتند. در این دوره تضییقات دولتی مانند گذشته اعمال نمیشد، از همین رو بر تعداد نشریات افزوده شد. بین سالهای ١٣٢٠ـ١٣٣٢ ش، حدود سی نشریه زنانه فعالیت خود را آغاز كردند (برای عناوین روزنامههای زنان در این دوره رجوع كنید به: همان، ص ٩١ـ٩٢). از این میان، رستاخیز ایران ، به مدیریت ایراندخت تیمورتاش، دختر عبدالحسین تیمورتاش * وزیر دربار رضاشاه، از جمله روزنامههای سیاسی بود كه در فاصله ١٣٢١ ش تا ١٣٢٤ ش ابتدا به صورت هفتگی و سپس روزانه منتشر شد. این روزنامه چپگرا، كه عضو جبهه آزادی بود، بارها توقیف شد و در مدت توقیف از روزنامههای جانشین، چون زندگی و ایران بزرگ ، استفاده كرد. اختصاص صفحات اندكی از نشریه به مسائل زنان، آن را از نشریهای صرفاً زنانه خارج كرده بود. رستاخیز ایران از منتقدان دولتهای وقت و از مخالفان استخدام مستشاران خارجی بود («رستاخیز ایران به حكم فرمانداری نظامی توقیف شد»، ایران بزرگ ، ش ٨٩ ، ٢٨ شهریور ١٣٢٤، ص ١؛ «نتیجهای كه از استخدام مستشاران امریكایی عاید ملت ایران گردید»، رستاخیز ایران ، سال ١، ش ٧، ٢١ فروردین ١٣٢٣، ص ١). مسئله نفت، به ویژه نفت مناطق شمالی ایران، نیز از مسائل مورد توجه این روزنامه بود (برای نمونه رجوع كنید به: «شیرین كاریهای رجال عصر ما»، رستاخیز ایران ، سال ١، ش ٣٤، ١ آبان ١٣٢٣، ص ١؛ «نتیجهای كه از استخدام مستشاران امریكایی عاید ملت ایران گردید»، رستاخیز ایران ، سال ١، ش ٧، ٢١ فروردین ١٣٢٣، ص ١؛ ایراندخت تیمورتاش، «نفت نفت نفت»، رستاخیز ایران ، سال ١، ش ٣٢، ١٧ مهر ١٣٢٣، ص ١).
نمایندگیهای خارجی در ایران نیز گاهی نشریاتی مخصوص زنان چاپ میكردند كه از آن جمله، عالم زنان بود كه در ١٣٢٣ ش، اداره انتشارات و تبلیغات سفارت انگلیس به مدت یك سال، ماهانه منتشر میكرد و در آن به معرفی زندگی خانوادههای انگلیسی و وضع زنان كارگر در انگلیس، نهضت زنانو مسائل متنوعی چونامورخانهداری و مد لباس میپرداخت.
در این دوره، احزاب نیز برای انتقال افكار خود برخی از نشریات زنان را به خدمت گرفتند. از جمله این نشریات، مجله بیداری ما ، ترجمان سازمان زنان حزب توده و عضو جبهه آزادی، بود كه از ١٣٢٣ ش به صورت ماهانه انتشار مییافت. این مجله، با شعار «ما هم در این خانه حقی داریم» در سرلوحه آن، به مسائل خاص زنان میپرداخت ( بیداری ما ، سال ١، ش١٢، اردیبهشت ١٣٢٤، ص١). مسئله حجاب یكی از مباحث اصلی نشریات زنان به شمار میرفت. بیداری ما ، كه نشریهای چپگرا بود، ضمن همراهی با كشف حجاب، اقدام رضاشاه را راهحل مناسب برای «كشف حجاب» نمیدانست («كنفرانسی كه روز ١٧ دی ماه در تشكیلات زنان داده شده»، بیداری ما ، سال ٢، ش ٦، دی ١٣٢٤، ص ٣٧ـ٣٩). بیداری ما ، در پیامهای مندرج در مجله نیز، پیشرفت اجتماعی و دموكراسی را منوط به شركت زنان در تمام شئون زندگی و تساوی حقوق آنان میدانست. بیداری ما ، هرچند نشریهای حزبی بود، چندان انتقاد سیاسی نمیكرد و بیشتر به مشكلات زنان میپرداخت و در برانگیختن بانوان برای كسب حقوق اجتماعی تلاش بسیار میكرد.
زن امروز ، با مدیریت بدرالملوك بامداد، از دیگر نشریات این دوره است كه در خرداد ١٣٢٣ با شعار «مسلك ما ایجاد انقلاب اجتماعی است» فعالیتش را آغاز كرد ( زن امروز ، سال ١، ش ٢، ٢٣ خرداد ١٣٢٣، ص ١). این روزنامه خود را كاملاً آزاد و طرفدار حزب زنان ایران میدانست. مبارزه با تعصب و خرافهپرستی، مسئله حجاب، و لزوم آموزش زنان، از مباحث محوری زن امروز بود كه در حاشیه آن به مسائل سیاسی و درج گزارشهای مجلس نیز میپرداخت. زن امروز ، كوتاهی در آموزش زنان را برنمیتافت و همه را مسئول میدانست («همه مسئول هستید»، زن امروز ، سال ١، ش ٢، ٢٣ خرداد ١٣٢٣، ص ١).
نشریه حزب زنان ایران فعالیتش را در دی ١٣٢٤ آغاز كرد كه، بهسبب تقارن با واقعه آذربایجان، مقاله افتتاحیاش به این مسئله اختصاص یافت و با نقد بیطرفانه آن را ریشهیابی كرد و اعمال سیاستهای نابخردانه پیشین و ناكارآمدی دولتهای پس از شهریور ١٣٢٠ را عامل آن دانست ( رجوع كنید به: سیاح، «درس عبرت از وقایع آذربایجان»، حزب زنانایران ، سال١، ش١، دی ١٣٢٤، ص١ـ١٣).
در سالهای نهضت ملی نفت و دوره نخستوزیری دكتر مصدق، كه مطبوعات از آزادی فراوانی برخوردار بودند، سیزده عنوان جدید بر نشریات قبلی زنان افزوده شد، كه از آن جمله بود: مجله زنان ایران در ١٣٣١ ش، كه مجله حزبی و ترجمان رسمی حزب فدائیان شاه بود؛ و مجله جهان زنان ، كه نشریهای حزبی و ترجمان سازمان زنان حزب توده بود و در ١٣٣٠ ش ـ ١٣٣١ ش منتشر شد (ببران، ص ١١٨ـ١١٩).
در ١٣٣٠ ش، دو نشریه فكاهی و اجتماعی با مدیریت زنان در گیلان، با نامهای شوخ و فرید، انتشار یافت (نوزاد، ص ٢٦٢، ٢٦٩).
طی سالهای ١٣٣٢ـ١٣٥٧ ش، جهتگیری بیشتر نشریات زنان ترویج مظاهری از فرهنگ غرب بود. در این دوره ٢٥ ساله، حدود هجده نشریه زنان منتشر شد كه غالب آنها به صورت مجله بود. تنها روزنامه این دوره، روزنامه خراسان بانوان ، ویژهنامهای هفتگی بود كه روزنامه خراسان در ١٣٣٩ ش در مشهد آن را منتشر كرد (ببران، ص ١٢٠ـ١٣٩).
در میان این نشریات، مجله اطلاعات بانوان از نشریات هفتگی و پرشمارگان بود كه در ١٣٣٦ ش مؤسسه اطلاعات آن را بهچاپ رساند. تأسیس كلاس روزنامهنگاری به منظور تقویت اعضای هیئتتحریریه و تشویقزنان بهكار روزنامهنگاری، تشكیل انجمن دوشیزگان و بانوان، و معرفی زنان با استعداد، از جمله فعالیتهای مجله برای ارتقای سطح نشریه بود (سعیدی، ص٢١). این مجله، بهرغم شكل و محتوای ضعیف آن، بهسبب نداشتن رقیب از شمارگان قابل ملاحظهای برخوردار بود (گلبو، ص ٤٧).
مجله زن روز ، از انتشارات مؤسسه كیهان، نشریه هفتگی دیگری بود كه در ١٣٤٣ ش آغاز به كار كرد ( رجوع كنید به: زن روز * ).
از دیگر نشریات كیهان، مجله مدروز (١٣٤٠ـ١٣٤٢ ش) بود كه بهصورت ماهانه با كاغذ مرغوب و با قیمتی گران عرضه میشد و به ارائه طرح و دوخت لباس اختصاص داشت (گلبو، ص٤٧).
از دیگر جراید زنان، مجله پست ایران بود كه ماهانه از ١٣٤٢ ش تا ١٣٥٢ ش منتشر میشد. تعدادی از نشریات زنان را سازمان زنان، وابسته به اشرف پهلوی، كه در بیشتر شهرها شعبه داشت، منتشر میكرد. این نشریات از ١٣٤٦ ش به صورت مجله با عنوان سازمان زنان انتشار یافتند و ناشر منویات خاندان پهلوی بودند (ببران، ص ١٢٨، ١٣٥ـ ١٣٨).
فصلنامه خانواده را انجمن راهنمای بهداشت خانواده ایران، وابسته به فدراسیون بینالمللی تنظیم خانواده (IPPF) ، در فاصله سالهای ١٣٥٢ تا ١٣٥٧ ش منتشر كرد (نوروز مرادی، ١٣٨١ ش الف ، ص ٨).
در مجموع، ٣٧ نشریه زنان در دوره پهلوی دوم منتشر شد كه با وجود عمر طولانیتر آنها نسبت به مطبوعات دوره قبل و بعد از خود، محتوای ضعیفی داشتند و جنبه سرگرمی و سوق دادن زنان به ظاهرآرایی در آنها آشكار بود.
انتشار مطبوعات زنان در سالهای نخست انقلاب اسلامی (١٣٥٧ـ١٣٥٩ ش) با هجده نشریه، كه بیشتر صبغه نظری داشتند ولی كمعمر بودند، یكی از مهمترین دورههای تاریخی مطبوعات زنان را رقم زد و در دهههای ١٣٦٠ و ١٣٧٠ ش به حدود چهل نشریه خاص زنان ارتقا یافت (همو، ١٣٨٠ ش، ص ٤؛ نیز رجوع كنید به: بخش دوم مقاله).
١١. جراید اقلیتهای دینی. نشریات اقلیتهای دینی، هم پا با جراید مسلمانان، حضور مؤثری در جامعه مطبوعاتی ایران داشتهاند. عمر نخستین نشریه اقلیتها به اندازه عمر تاریخ روزنامهنگاری در ایران است. پیشآهنگ این نشریات، زاهِر یرادیباهرا (پرتو روشنایی) به زبان آشوری بود كه در ارومیه چاپ میشد و دومین روزنامه ایران، پس از كاغذ اخبار ، و نخستین روزنامه محلی نیز به شمار میآمد. این نشریه دینی و اجتماعی را پروتستانهای ارومیه با نظارت مبلّغان امریكایی، برای آشوریهای ارومیه، به طور ماهانه، در ١٥ ذیحجه ١٢٦٥/ نوامبر ١٨٤٩ منتشر كردند و انتشار آن ٦٩ سال، تا حدودِ ١٣٣٦/ ١٩١٨، ادامه یافت (گورگیز، ص ٤٦٦، ٤٧١).
نشریات بعدی آشوریها را نیز مبلّغان خارجی، غالباً با مضامین دینی، در ارومیه منتشر میكردند، كه از جمله آنها قالاد شرارا (ندای حقیقت) بود كه در حدود ١٣١٤/١٨٩٦ مبلّغان فرانسوی در ارومیه آن را به زبان آشوری منتشر كردند. ارومی اورتودوكساتا (ارتدوكسهای ارومیه) را روحانیان ارتدوكسی در حدود ١٣٢٥/١٩٠٧ به زبان آشوری در ارومیه به چاپ رساندند و روزنامه سیاسی كخوا (كوكب) در ١٣٢٦/ حدود ١٩٠٨ به زبان آشوری منتشر شد (صدر هاشمی، ج ١، ص ١٣٧، ج ٤، ص ١١٩، ١٣١). آشوریها، نسبت به دیگر اقلیتها، فعالیت چندانی در زمینه نشر روزنامه نداشتند و تا دهه ١٣٤٠ ش تقریباً نشریه جدیدی تأسیس نكردند. در ١٣٤٢ ش، انجمن آشوریهای تهران مجلهای با نام شویلا (روش)، نشریه اخبار انجمن آشوریهای تهران ، را به صورت نامنظم منتشر كرد كه به دو زبان فارسی و آشوری فعالیتهای آشوریان را منعكس میكرد (برزین، ١٣٤٤ ش، ص ٢٦؛ آلبرت كوچوئی، مصاحبه مورخ ١٦ خرداد ١٣٨٤). نشریات دیگر آشوریها در دهههای ١٣٤٠ـ١٣٦٠ ش، به ترتیب زمانی، عبارتاند از: آشور ماهنامه سیاسی و اجتماعی به دو زبان فارسی و آشوری، و گیل گمش ، ماهنامه ادبی و فرهنگی، به زبان آشوری. این دو نشریه در فاصله دهه ١٣٤٠ـ١٣٥٠ ش منتشر شدند؛ ایشتار (نام الهه سومری و اكدی)، ماهنامه سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، كه به فارسی و آشوری در دهه ١٣٦٠ ش انتشار یافت. نشریات آشوریان هر چند نخستین جراید اقلیتهای دینی در ایران بود، بهتدریج دچار ركود شد به طوری كه در حال حاضر (١٣٨٤ ش) فقط یك نشریه آشوری، با نام پیام آشوریان ، به سه زبان آشوری، فارسی، انگلیسی، به مدیریت آلبرت كوچوئی، در تهران منتشر میشود (كوچوئی، مصاحبه).
ارمنیان دومین گروه از اقلیتهای دینی بودند كه در دوره ناصری وارد عرصه مطبوعات شدند. گفتنی است كه سابقه انتشار نخستین نشریه ارمنیان ایران، با نام آزدآرار (خبر رسان)، به حدود ١٢٠٨/١٧٩٤ برمیگردد كه به همت یك ایرانی به نام هاروطون شمادینان، در شهر مَدرَس هندوستان به چاپ رسید (دیگرانوهی لازاریان، ص ١٨٣؛ رائین، ١٣٥٦ ش، ص ١٧١؛ قس براون، ١٩٨٣، ص ٣٠ كه محل نشر آن را در تبریز ذكر كرده است) و با آنكه بیش از دو سال نپایید، سرآغازی برای نشریات ارمنیزبان در جهان بود. صد سال پس از نشر آزدآرار ، نخستین نشریه ارمنیزبان در ایران، با نام شاویق (گذرگاه)، در حدود ١٣١٢/١٨٩٤ در تهران منتشر شد. برخی احتمال دادهاند كه جوقایی لرابر (جلفای روشنفكر)، چاپ جلفای اصفهان، قدیمیتر از شاویق باشد (رائین، ١٣٥٦ ش، ص ١٧١؛ دیگرانوهی لازاریان، ص ١٩٢؛ صدر هاشمی ج ٣، ص ٥٦، تاریخ نشر شاویق را ١٣١٠ـ١٣١١ ذكر كرده است). آستَق آرولیان (ستاره شرق)، دومین نشریه ارمنیزبان در تهران بود كه در حدود ١٣١٤/١٨٩٦ منتشر شد، ولی چندان نپایید (بیگلریان، ص ١١٤ـ ١١٥). نشریات ارمنی، به ترتیب زمانی، پس از تهران در تبریز و جلفای اصفهان منتشر شدند. نشریه گورتز (كار) قبل از مشروطه، در حدود ١٣٢١/١٩٠٣ در تبریز فقط در یك شماره انتشار یافت. پس از آن، خبرنامه خلیفهگری ارامنه آذربایجان با نام آزدآرار آراجنور دارانی به صورت هفتگی در فاصله ١٣٢٢ـ ١٣٢٣ منتشر شد. در آغاز تعداد این نشریات در تبریز بسیار اندك بود، ولی در فاصله سالهای ١٣٢٧ـ ١٣٢٨ تبریز كانون نشر مطبوعات ارمنیزبان شد؛ غالب این نشریات عمر كوتاهی داشتند و طولانیترین آنها زانگ (زنگ؛ ١٢٨٩ ش ـ ١٣٠١ ش) و آیگ (پگاه؛ ١٢٩١ ش ـ ١٣٠١ ش) بود. طی دهه ١٣٢٠ ش، مقارن با جنگ جهانی دوم، چند نشریه ارمنیزبان منتشر شد، از جمله: هاكافاشیست (= ضدفاشیست)، ترجمان كمیته ضدفاشیست آذربایجان، كه در ١٣٢٢ ش منتشر شد و از ١٣٢٤ ش به آرِوِلك (شرق) تغییر نام داد؛ و وِرِلك (ترقی)، هفتهنامه سیاسی، اجتماعی و ادبی كه در ١٣٣١ ش در تبریز به چاپ رسید.
در جلفای اصفهان نیز نشریات ارمنیزبان از حدود ١٣٢٢/ ١٩٠٤ آغاز شد. ماهنامه نورجوقایی لرابر ، نشریه خلیفهگری ارامنه ایران و هندوستان، در ١٣٢١ـ١٣٢٦ به چاپ رسید. ماهنامه اِنكر (دوست)، دیگر نشریه جلفای اصفهان، در ١٢٩٩ش از سوی انجمن پسران پیشاهنگ منتشر گردید. این نشریات عمر چندانی نداشتند و پس از چند شماره تعطیل شدند (صدر هاشمی، ج ٣، ص ١، ج ٤، ص ١٤٦؛ بیگلریان، ص ١١٥، ١١٨، ١٢١، ١٢٦؛ دیگرانوهی لازاریان، ص ١٩٢ـ١٩٤، ١٩٦، ٢٠٠).
در تهران از ١٢٩١ ش، نشر جراید ارمنی از سرگرفته شد. در این سال، ارشالویس (سپیده) به صورت هفتگی به چاپ رسید و آراوُد (صبح) را فرقه داشناكسیون ابتدا در تبریز و سپس در تهران منتشر كردند. در فاصله ١٣٠٠ تا ١٣١٠ ش تهران به صورت كانون فعالیت نشریات ارمنیزبان در آمد. بهرغم فراوانی نشریات در این دوره، عمر آنها بسیار كوتاه بود. از میان این جراید، بوبوخ (لولو) طولانیترین دوره انتشار (١٢٩٨ ش ـ ١٣٢١ ش) را داشت و نخستین روزنامه طنز ارمنیزبان در ایران بود. بوبوخ از ١٣١٩ ش نشریهای ویژه كودكان و نوجوانان را با همان نام منتشر كرد. تساخاول (جاروب)، دیگر نشریه مصور فكاهی، نیز در ١٣٢٩ ش شروع به كار كرد (صدر هاشمی، ج ١، ص ١١٠، ١١٥، ج ٢، ص ٢٤؛ بیگلریان، ص ١١٥، ١٢٦؛ دیگرانوهی لازاریان، ص ١٩٣، ١٩٦، ١٩٩). دیرپاترین نشریه ارمنیزبان، روزنامه خبری، ادبی، اجتماعی و سیاسی، آلیك (موج) بود كه در اول فروردین ١٣١٠ در تهران به چاپ رسید. محتوای نشریه، به ویژه گزارشهای اجتماعی آن، حاكی از دغدغههای جامعه ارمنی ایران است. آلیك ، با تعطیلی مدارس ارمنیها در پی سفر رضاشاه به تركیه، به مثابه «مدرسه»ای برای اشاعه فرهنگ و ادب ارمنیها به كار گرفته شد و آموزش زبان ارمنی، و حفظ و ترویج فرهنگ ارمنیان را عهدهدار گردید. همچنین از آن پس ملزم به ارسال مطالب ترجمه شده به شهربانی، برای اخذ تأیید چاپ، گردید. آلیك پس از گذشت ٧٤ سال، همچنان منتشر میشود (داودیان، ص ٥٣ -٦٩).
ارمنیان فعالترین گروه اقلیت در نشر جراید بودند، چنانكه در فاصله ١٣٠٠ تا ١٣١٠ ش، نشریات متعددی از آنها چاپ شد، از جمله: نوركیانگ (زندگی نو) در ١٣٠١ ش، نوربالكام در ١٣٠٢ ش؛ گاقاپار (مرام) در ١٣٠٣ ش؛ مِهیان (آتشكده) در ١٣٠٣ ش؛ پارسكاهای تارتسوتیس (سالنامه ایرانیان ارمنی)؛ نیكوقایوس (١٣٠٦ ش)؛ نورخُسك (سخننو) در ١٣٠٨ ش و ورادزنوند (تولد نو) در ١٣٠٩ ش. در ١٣٠٧ ش در رشت، كه حوزه دیگری برای نشر جراید ارمنی بود، روزنامه هفتگی ایران كبیر به مدیریت گریگور یقیكیان تأسیس شد. این روزنامه عملكردی خلاف جراید محلی داشت، بدینگونه كه در شهرهای ایران و خارج از ایران، چون مسكو و برلین و پاریس، خبرنگار ویژه داشت. روش روزنامه، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و ادبی بود كه با بخش ادبی آن نیما یوشیج و محمد معین همكاری میكردند. پس از دو سال فعالیت، ایران كبیر ، به سبب حمایت از شورش كردهای تركیه، با اعتراض كنسول تركیه در رشت مواجه شد و تعطیل گردید (خسروپناه، ص ١٠٠ـ١٠٩).
در كنار نشریات ارمنیزبان، نشریات دو زبانه فارسی ـ ارمنی نیز فعالیت داشتند، از جمله: نورخسك (گفتار نو) كه در ١٣٠٩ ش منتشر شد، تا شماره هفتم به زبان ارمنی و از آن پس یك صفحه به فارسی و بقیه صفحات به ارمنی؛ مجله ماهانه علمی، تاریخی و ادبی اندیشه و هنر ، به مدیریت ناصر وثوقی، كه در ١٣٣٣ش منتشر شد و در برخی از شمارههای آن صفحاتی به زبان ارمنی اختصاص داشت (رائین، ١٣٥٦ ش، ص ١٨٣). از ١٣١٠ تا ١٣٢٠ ش چهار نشریه به چاپ رسید: روزنامه سیاسی ـ اجتماعی آروسیاك (زهره) و گاهنامه ادبی نوراج (صفحه نو) هر دو در ١٣١٤ ش؛ نورهاسكر (خوشههای نو) ویژه كودكان و نوجوانان در ١٣١٤ ش؛ و ناواسارد دو ماهانه ادبی ـ علمی در ١٣١٦ ش. دیرپاترین این نشریات، نوراج بود كه نشر آن تا ١٣٥٧ ش ادامه یافت (دیگرانوهی لازاریان، ص ١٩٩).
در دوره پهلوی دوم، نشریات ارمنی در موضوعات گوناگون ــ كه غالباً ادبی، اجتماعی، فرهنگی و كمتر سیاسی بودند به صورت ماهنامه و هفتهنامه و به ندرت روزانه منتشر میشدند. در این دوره افزون بر بیست نشریه در تهران انتشار یافت. از میان این نشریات، چهار نشریه ویژه كودكان و نوجوانان بود: گارون (بهار)، نشریه انجمن فرهنگی نوجوانان ارمنی در ١٣٢٥ ش؛ لوسابر (نورآور)، ماهنامه كودكان و نوجوانان، از ١٣٢٨ ش تا ١٣٥٠ ش؛ شانت (صاعقه)، نشریه دانشآموزی، در ١٣٣٦ ش؛ و آلیك پاتانكان (آلیك نوجوانان)، در فاصله سالهای ١٣٤٨ ش تا ١٣٥٧ ش (همان، ص ٢٠١ـ٢٠٤).
نشریات دیگر ــ كه بیشتر در حوزه اجتماعی، ادبی، و تاریخی فعالیت داشتند به ترتیب زمان انتشار، عبارت بودند از: مشاكویت (فرهنگ)، گیتوتیون یوآروست (دانش و هنر)، آشخاتانك (كار)، ماهنامه دینی آزدارار جشمار توقیان (خبرنامه حقیقت)، آرمنوهی (زن ارمنی)، اِروس ، نورآیگ (پگاهنو)، آرارات ، گاهنامه خاچبار (جدول كلمات متقاطع)، رافی تارگیرك (سالنامه رافی) و هور (آتش؛ همانجا).
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، هشت نشریه جدید ارمنی منتشر شد. از میان آنها، پیونیك (ققنوس)، نورخُسك، زیازان (رنگین كمان) در حال حاضر فعالیت ندارند و آراكس، پیمان، لویس، آپاگا و، جنگ هنر و ادبیات هاندس همچنان فعالاند (همان، ص ٢٠٥ـ ٢٠٨).
یهودیان از دیگر گروههای اقلیت فعال در عرصه مطبوعات بودند. سابقه آشنایی یهودیان با مطبوعات به تأسیس مدارس فرانسوی آلیانس در ایران برمیگردد كه عامل تحول فكری در میان یهودیان ایران بوده است. از همینرو، نخستین نشریه یهودیان را دانشآموختگان این مدرسه منتشر كردند. در دوره حكومت احمدشاه قاجار، دو برادر به نامهای مردخایبن ابراهام و آشربن ابراهام (از دانشآموختگان مدرسه آلیانس)، نخستین نشریه فارسیهود (به زبان فارسی با خط عبری) را با نام شالُم (سلام) در ١٣٣٣ در تهران منتشر كردند. شالم در چهار صفحه، به صورت هفتگی چاپ میشد. گاه یك ورق به خط فارسی نیز به صلاحدید مدیر آن به نشریه افزوده میشد. مطالب شالم به انعكاس اخبار یهودیان ایران و جهان اختصاص داشت. از مدت انتشار و تعداد شمارههای این نشریه اطلاعی در دست نیست (« شالم »، ص٢٩٩ـ٣٠٠؛ یگانه، ص٢٨؛ یشایایی، ص٢٦). دومین نشریه یهودیان، بهنام هكئولا ، در ١٢٩٩ش در تهران بهزبان عبری و بهصورت هفتگی منتشر شد. پس از آن، در ١٣٠١ش روزنامه هییم/ حییم (حیات) با شعار «درستی و امانت» به دو زبان فارسی و عبری به صورت هفتگی در تهران به چاپ رسید. در سر مقاله افتتاحی، هدفاز نشر آن آشناكردن یهودیانایران با اصول سیاست و شركت آنان در مسائل ملی ذكر شده است. هائئونا دیگر نشریه دو زبانی فارسی ـ عبری بود كه در ١٣٠٢ ش در تهران منتشر شد (صدر هاشمی، ج٤، ص ٣٣٧، ٣٤١). پس از توقف انتشار شالم و هییم ، دو جریان فكری در جامعه یهودی ایران پاگرفت: حمایت از صهیونیسم و پیوند یهودیان با ایران؛ دو نگرش متفاوتی كه جرایدیهودی نیز آن را پیگرفتند. جامعه یهودی ایران، متأثر از تفكر حاكم در جامعه صهیونیستی مبنی بر تجمع یهودیان در سرزمین مقدّس، روند مهاجرت را تسریع كرد. برخی از جراید یهودیان نیز به آن دامن زدند. جراید با دو طیف فكری چپ و راست فعالیت داشتند. در ١٣٢٣ ش، روزنامه راهنمای یهود ، به مدیریت مشهدیان، وابسته به جناح چپ، از سوی گروهی از جوانان یهودی منتشر شد. این روزنامه ضد فاشیست و مدافع حقوق مردم تهیدست یهودی بود. روزنامه اسرائیل ، به مدیریت رحیم كهن، در همان سال، با هدف ایجاد تعادل میان ادامه زندگی یهودیان در ایران با فرهنگ صهیونیسم به مدت سهسال بهصورت هفتگی منتشر شد. در ١٣٢٦ ش، مجله سینا وابسته به جناح راست، بهمدیریت آقاجان طوب، با گرایش صهیونیستی به چاپ رسید. عالم یهود ، به مدیریت بوستانی، دیگر نشریه وابسته به این جناح بود كه گردانندگان مجله سینا آن را اداره میكردند. این مجله یكی از پرخوانندهترین جراید یهودیان بود كه مدتی نیز با نام دانیال ، به منظور تلفیق تفكر چپ و صهیونیسم، منتشر شد.
تا پیش از كودتای ٢٨ مرداد ١٣٣٢، دو نشریه یهودی دیگر با عناوین نیسان و بنیآدم نیز چاپ شد كه با وقوع كودتا تعطیل شدند. مجله نیسان هر چند مدیر یهودی داشت و گاهی مطالب مربوط به یهودیان را چاپ میكرد، اساساً پیرو خط فكری خاصی بود و با جامعه یهودی ارتباط فكری و اجتماعی نداشت و نمیتوان آن را از جراید یهودی دانست. مجله هفتگی بنیآدم (١٣٢٩ـ١٣٣٢ ش)، مقارن با دوره نهضت ضد استعماری مردم ایران، در ایجاد پیوند جامعه یهودی با نهضت تلاش بسیار كرد. شمارههای پایانی این مجله با امتیاز قرن آزادی منتشر شد. از كودتای ٢٨ مرداد ١٣٣٢ تا ١٣٥٧ ش، فعالیت مطبوعاتی یهودیان عملاً متوقف شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی روزنامه تموز ، نشریه جامعه روشنفكران كلیمی ایران، منتشر شد كه خلا ناشی از فقدان مطبوعات یهودیان را جبران كرد (یشایایی، ص ٢٦ـ٢٧؛ «سیر مطبوعات در جامعه یهودی ایران»، تموز ، سال ٣، ش ٦٣، ١٤ آبان ١٣٦٠، ص ٣).
زردشتیها دیرتر از اقلیتهای دیگر وارد عرصه مطبوعات شدند. نخستین نشریه زردشتی، مجله ماهانه همای بود كه در ١٣٠١ ش در كرمان منتشر شد و بیش از هفت شماره نپایید. یك ماه پس از نشر همای ، خدارحم آبادیان فرهوهر را در تهران بهصورت هفتگی به چاپ رساند. ظاهراً آبادیان از انتشار همای آگاهی نداشته است، زیرا از اینكه در ایران همه اقوام و طوایف به جز زردشتیها دارای روزنامه بودند اظهار تأسف كرده و انتشار فرهوهر را نخستین گام دانسته است (صدر هاشمی، ج ٤، ص٧٧ـ ٧٨؛ رزمآسا، ص ٦٦؛ پرخیده، ص ٥). دیگر نشریات زردشتی از دهه ١٣٢٠ ش فعالیت خود را آغاز كردند، از جمله: اندیشه ما ، از سوی جوانان زردشتی، از ١٣٢٤ تا ١٣٢٥ ش؛ پشوتن در ١٣٢٧ ش؛ و مجله هوخت كه از ١٣٢٩ تا ١٣٦٣ ش به طور ماهانه و مستمر منتشر میشد. در دهه ١٣٣٠ ش چهار نشریه جدید به نشریات زردشتی افزوده شد: نامه مزدیسنان در ١٣٣٠ ش، پندار ، نشریه سازمان جوانان زردشتی یزد، به صورت ماهانه در ١٣٣١ ش، كه دوره سوم آن با نام پندارها به چاپ رسید؛ وهومن در ١٣٣١ ش، به صورت هفتگی، كه آخرین شمارهاش دو روز قبل از كودتای ٢٨ مرداد توزیع گردید؛ و نامه ایران ویج ، در ١٣٣٥ ش، به صورت ماهانه كه پس از نه شماره توقیف شد. در دهه ١٣٤٠ ش، دو نشریه جدید به نشریات قبلی افزوده شد: فروهر ، از سوی سازمان فروهر، كه از ١٣٤٤ ش ابتدا به صورت نشریه داخلی آغاز به كار كرد و سپس به نام گزارش ماهانه منتشر شد؛ و نشریه انجمن فرهنگ ایران باستان (ترجمان انجمنی به همین نام) كه در اسفند ١٣٤٤ نخستین شمارهاش به چاپ رسید و دوره دوم آن از ١٣٥٠ ش به صورت نامرتب در شانزده شماره منتشر شد (پرخیده، همانجا).
پس از آن تا پیروزی انقلاب اسلامی (١٣٥٧ ش)، فقط مهنامه زرتشتیان از سوی انجمن زردشتیان تهران، از ١٣٥١ تا ١٣٥٦ ش انتشار یافت. پس از پیروزی انقلاب، نشریات جدیدی فعالیتشان را آغاز كردند: چیستا از ١٣٦٠ش، وهومن از ١٣٧٠ش، و امرداد از ١٣٧٩ ش. فعالیت این سه نشریه تاكنون (١٣٨٤ ش) ادامه دارد. افزونبر آن، نشریات دیگری نیز فعالیت دارند؛ از جمله پیككنكاش یگانگی از سوی نماینده زردشتیان، هر دو ماه یكبار، در تهران؛ پارسیان و اشتاد از سوی انجمن گاتاپویان در یزد؛ اسفند (فقط یك شماره) در كرمان؛ واچك در كرج (در حال حاضر منتشر نمیشود)؛ پیك كنكاش و پیك مهر در كانادا (همانجا).
منابع:
(١) علاوه بر منابع مذكور در متن؛
(٢) فریدون آدمیت، اندیشه ترقی و حكومت قانون: عصر سپهسالار ، تهران ١٣٥٦ش؛
(٣) یحیی آرینپور، از صبا تا نیما ، ج١، تهران ١٣٥٤ش؛
(٤) آقابزرگ طهرانی؛
(٥) ابوطالببن محمد اصفهانی، مسیر طالبی، یا، سفرنامه میرزاابوطالب خان ، چاپ حسین خدیوجم، تهران ١٣٦٣ش؛
(٦) محمود احتشامالسلطنه، خاطرات احتشامالسلطنه ، چاپ محمدمهدی موسوی، تهران ١٣٦٦ش؛
(٧) اسناد دادگاهها و هیأتهای منصفه مطبوعاتی: از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی ، گردآوری، تدوین و مقدمه مسعود كوهستانینژاد، تهران: مركز مطالعات و تحقیقات رسانهها، ١٣٨٠ش؛
(٨) اسناد مطبوعات ایران: ١٣٣٢ـ١٣٢٠ه.ش ، چاپ غلامرضا سلامی و محسن روستایی، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ١٣٧٤ـ١٣٧٦ش؛
(٩) اسنادی از مطبوعات و احزاب دوره رضاشاه ، بهكوشش علیرضا اسماعیلی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، ١٣٨٠ش؛
(١٠) محمدحسنبن علی اعتمادالسلطنه، تاریخ منتظم ناصری ، چاپ محمداسماعیل رضوانی، تهران ١٣٦٣ـ١٣٦٧ش؛
(١١) همو، روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٥٠ش؛
(١٢) همو، المآثر و الا´ثار ، در چهل سال تاریخ ایران ، چاپ ایرج افشار، ج١، تهران: اساطیر، ١٣٦٣ش؛
(١٣) همو، مرآهالبلدان ، چاپ عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث، تهران ١٣٦٧ـ١٣٦٨ش؛
(١٤) حسن اعظام قدسی، خاطرات من، یا، روشن شدن تاریخ صدساله ، تهران ١٣٤٩ش؛
(١٥) ایرج افشار، « صور اسرافیل »، آینده ، سال٥، ش٧ـ٩ (١٣٥٨ش)، عباس اقبال آشتیانی، «تاریخ روزنامهنگاری در ایران»، یادگار ، سال١، ش٧ (اسفند ١٣٢٣ الف )؛
(١٦) همو، «نخستین روزنامه فارسی چاپی در ایران»، همان، سال١، ش٣ (آبان ١٣٢٣ ب )؛
(١٧) لارنس پل الول ـ ساتون، «احزاب سیاسی ایران پس از شهریور ١٣٢٠»، در حسین ابوترابیان، مطبوعات ایران از شهریور ١٣٢٠ تا ١٣٢٦ ، تهران ١٣٦٦ش؛
(١٨) همو، «مطبوعات ایران از سال ١٣٢٠ تا ١٣٢٦ش»، در ادبیات نوین ایران از انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامی ، ترجمه و تدوین یعقوب آژند، تهران: امیركبیر، ١٣٦٣ش؛
(١٩) حسین الهی، روزنامه و روزنامهنگاری در خراسان: از آغاز تا شهریور ١٣٢٠، مشهد ١٣٧٩ش؛
(٢٠) همو، روزنامه و روزنامهنگاری در خراسان: از شهریور ١٣٢٠ تا ١ مرداد ١٣٣٢ ، مشهد ١٣٨٠ش؛
(٢١) برهان ایازی، آئینه سنندج ، [ تهران ( ١٣٧١ش؛
(٢٢) ایران. قوانین و احكام، قانون مطبوعات طی صد سال در ایران ، تحقیق و تدوین مسلم رضایی، تهران ١٣٧٩ش؛
(٢٣) همو، مجموعه قوانین ١٣٣١، ) بیجا، بیتا. (؛
(٢٤) ایران. مجلس شورای ملی، صورت مشروح مذاكرات مجلس: جلسه مورخ ٢٠اردیبهشت١٣٢٢ ، تهران ) بیتا. (؛
(٢٥) همو، «مذاكرات مجلس شورای ملی، جلسه مورخ ٢٢شهریور ١٣٢٦»، روزنامه رسمیكشور شاهنشاهی ایران ، سال٣، ش٧٥١، ٢٥ شهریور ١٣٢٦؛
(٢٦) همو، «مذاكرات مجلس شورای ملی، جلسه مورخ ٣ اسفند ١٣٢٧»، روزنامه رسمی كشور شاهنشاهی ایران ، سال٤، ش١١٧٨، ٩ اسفند ١٣٢٧؛
(٢٧) علی بابامیری، راهنمای مطبوعات قم ، قم ١٣٧٩ش؛
(٢٨) محمدابراهیم باستانی پاریزی، تلاش آزادی: محیط سیاسی و زندگانی مشیرالدوله پیرنیا ، تهران ١٣٥٦ش؛
(٢٩) همو، «جراید فكاهی در ایران»، تحقیقات روزنامهنگاری ، ش١٨ و ١٩ (١٣٤٨ـ ١٣٤٩ش)؛
(٣٠) بدرالملوك بامداد، زن ایرانی از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید ، تهران ١٣٤٧ـ ١٣٤٨ش؛
(٣١) صدیقه ببران، نشریات ویژه زنان: سیر تاریخی نشریات زنان در ایران معاصر ، تهران ١٣٨١ش؛
(٣٢) مسعود برزین، «انجمنهای مطبوعاتی ایران تا سال ١٣٥٧»، رسانه ، سال٢، ش٧ (پاییز ١٣٧٠ الف )؛
(٣٣) همو، تجزیه و تحلیل آماری مطبوعات ایران: ١٣٥٧ـ١٢١٥ش ، تهران ١٣٧٠ش ب ؛
(٣٤) همو، سیری در مطبوعات ایران ، ) تهران ? ١٣٤٤ش (؛
(٣٥) همو، مطبوعات ایران: ٥٣ ـ١٣٤٣ ، تهران ١٣٥٤ش؛
(٣٦) محمد بلوری، «اعتصاب اول مطبوعات»، پژوهشنامه تاریخ مطبوعات ایران ، سال١، ش١ (١٣٧٦ش)؛
(٣٧) محمدتقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران ، تهران ١٣٢٣ـ١٣٦٣ش؛
(٣٨) علینقی بهروزی، شهر شیراز، یا، خال رخ هفت كشور ، شیراز ١٣٣٤ش؛
(٣٩) علی بهزادی، «تاریخ شفاهی مطبوعات ایران، ٨: گفتوگو با دكتر علی بهزادی مدیر مجله سپید و سیاه »، بخارا ، ش٢٦ (مهرـ آبان ١٣٨١)؛
(٤٠) همو، شبه خاطرات ، تهران ١٣٧٨ـ١٣٨٠ش؛
(٤١) مهدی بهشتیپور، «تشكلهای صنفی مطبوعات»، كلك ، ش٨٤ (اسفند ١٣٧٥)؛
(٤٢) همو، «تكمیل فهرست مطبوعات طنز ایران (٣)»، سالنامه گلآقا ١٣٧٣ ، سال٤ (١٣٧٣ش)؛
(٤٣) همو، «مطبوعات ایران در دوره پهلوی»، رسانه ، سال٤، ش٢ (تابستان ١٣٧٢)، ش٣ (پاییز ١٣٧٢)، ش٤ (زمستان ١٣٧٢)؛
(٤٤) همو، «نیم قرن فعالیت در مطبوعات»، پژوهشنامه تاریخ مطبوعات ایران ، سال١، ش١ (١٣٧٦ش)؛
(٤٥) آرمن بیگلریان، «مطبوعات ارمنیزبان در ایران»، فصلنامه فرهنگی پیمان ، ش٥ و ٦ (بهار و تابستان ١٣٧٦)؛
(٤٦) غلامرضا پرتوی و اعظم یزدانمهر، «مطبوعات طنز در ایران از آغاز تاكنون»، سالنامه گلآقا ١٣٧١ ، سال٢ (١٣٧١ش)؛
(٤٧) بوذرجمهر پرخیده، «درآمدی بر تاریخ مطبوعات زرتشتی»، امرداد ، سال ٥، ش١١١، ٢٥ اردیبهشت ١٣٨٤؛
(٤٨) ناصرالدین پروین، تاریخ روزنامهنگاری ایرانیان و دیگر پارسینویسان ، تهران، ج١، ١٣٧٧ش، ج٢، ١٣٧٩ش؛
(٤٩) نجفقلی پسیان و خسرو معتضد، در عصر دو پهلوی ، تهران ١٣٧٧ش؛
(٥٠) مرتضی پورموسی، «راهاندازی تشكلهای صنفی، موانع و راهحلها»، رسانه ، سال٧، ش٣ (پاییز ١٣٧٥)؛
(٥١) اسماعیل پوروالی، «اولین توقیف و اولین اعتصاب روزنامهها در دوران مشروطیت»، تحقیقات روزنامهنگاری ، سال١، ش١ (١٣٤٤ش)؛
(٥٢) محمدعلی تربیت، تاریخ مطبوعات ایران ، در ادوارد گرانویل براون، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دوره مشروطیت ، ج٢، ترجمه محمد عباسی، تهران ?] ١٣٣٧ش ) ؛
(٥٣) علیاكبر تشكری بافقی، مشروطیت در یزد: از ورود اندیشه نوین تا كودتای سیدضیاءالدین طباطبائی: ١٢٩٩ـ ١٢٨٥ش ، تهران ١٣٧٧ش؛
(٥٤) حسن تقیزاده، «روزنامهنگاری در ایران در قرن سیزدهم»، كاوه ، دوره جدید، سال٢، ش٦ (شوال ١٣٣٩)؛
(٥٥) همو، زندگی طوفانی: خاطرات سیدحسن تقیزاده ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٧٢ش؛
(٥٦) رسول جعفریان، «مطبوعات حوزوی»، در مطبوعات اسلامی: تاریخچه و اخلاق روزنامهنگاری ، قم: مؤسسه اطلاعرسانی اسلامی مرجع، ١٣٨٢ش؛
(٥٧) مهدی جعفری خانقاه، «نقدی بر كتاب تاریخچه مطبوعات اصفهان »، كتاب ماه كلیات ، سال٦، ش١١ (آبان ١٣٨٢)؛
(٥٨) مسعود حجازی، رویدادها و داوری: ١٣٣٩ـ١٣٢٩، خاطرات مسعود حجازی ، تهران ١٣٧٥ش؛
(٥٩) منصور حسینزاده، تاریخ مجلات كودكان ، ج١، تهران ١٣٧٠ش؛
(٦٠) روحاللّه حسینیان، «مطبوعات دینی»، در مطبوعات اسلامی ، همان؛
(٦١) محمدرضا حمیدی، تاریخ مطبوعات قزوین ، قزوین ١٣٨٠ش؛
(٦٢) انور خامهای، خاطرات روزنامهنگار ، تهران ١٣٨١ش؛
(٦٣) پرویز خانلری، «دام بدنامی»، در قافلهسالار سخن: خانلری ، تهران: البرز، ١٣٧٠ش الف ؛
(٦٤) همو، «یاران كهن»، در همان، ١٣٧٠ش ب ؛
(٦٥) احمدخان ملك ساسانی، سیاستگران دوره قاجار ، تهران[ ? ١٣٣٨ش (؛
(٦٦) جمال خزانه دار، راهنمای ژورنالیسم كردی ١٩٧٣ـ١٨٩٨، ترجمه احمد شریفی، مهاباد ١٣٥٧ش؛
(٦٧) محمدحسین خسروپناه، «روزنامه ایران كبیر »، فصلنامه فرهنگی پیمان ، ش٢٣ (بهار ١٣٨١)؛
(٦٨) هادی خسروشاهی، «مجله بعثت »، در مطبوعات اسلامی ، همان؛
(٦٩) وارطان داودیان، «آلیك، راهی كه هفتادوچهار سال پیموده شد»، فصلنامه فرهنگی پیمان ، ش٢٩ (پاییز ١٣٨٣)؛
(٧٠) علی دوانی، «خاطرات حجتالاسلام آقای علی دوانی» (مصاحبه)، یاد ، سال٢، ش٨ (پاییز ١٣٦٦)؛
(٧١) همو، نقد عمر زندگانی و خاطرات، تهران ١٣٨٢ش، یحیی دولتآبادی، حیات یحیی ، تهران ١٣٦٢ش؛
(٧٢) ژانت دیگرانوهی لازاریان، دانشنامه ایرانیان ارمنی ، تهران ١٣٨١ش؛
(٧٣) اسماعیل رائین، اسناد خانه سدان ، تهران ١٣٥٨ش؛
(٧٤) همو، ایرانیان ارمنی ، تهران ١٣٥٦ش؛
(٧٥) رحمتاللّه رجایی، «مقدمهای بر شناخت پیشینه مطبوعات در استان گلستان: ١٢٨٥ـ١٣٥٧ش»، گلستان ، ش٢ (پاییز ١٣٨٢)؛
(٧٦) سعید رجبی فروتن، «مطبوعات استان مركزی: قبل و بعد از انقلاب اسلامی»، در نگاهی به مطبوعات استان مركزی: قبل و بعد از انقلاب اسلامی، ) اراك ( : انجمن فرهنگی ـ هنری استان مركزی، ١٣٨١ش؛
(٧٧) احمد رحیمی، تاریخچه روزنامهنگاری در قم ، قم ١٣٤٨ش؛
(٧٨) اسماعیل رزمآسا، تاریخ مطبوعات كرمان ، تهران ١٣٦٧ش؛
(٧٩) سولماز رستمووا توحیدی، مطبوعات كمونیستی ایران در مهاجرت: در سالهای ١٩٣٢ـ١٩١٧ ، باكو ١٩٨٥؛
(٨٠) عمادالدین رضایی همدانی، سیمای همدان ، تهران ١٣٧٩ش؛
(٨١) محمداسماعیل رضوانی، «تاریخ روزنامه نگاری در ایران»، تحقیقات روزنامه نگاری ، ش١٨ و ١٩ (١٣٤٨ـ١٣٤٩ش)؛
(٨٢) سیروس رومی، تاریخ مطبوعات فارس: قاجاریه ، شیراز ١٣٨٢ش؛
(٨٣) جعفر سبحانی، «تجربهها و آیینهای پژوهش در گفتوگو با آیتاللّه جعفر سبحانی»، مصاحبه، نمایه پژوهش، سال٢، ش٥ و ٦ (بهار و تابستان ١٣٧٧)؛
(٨٤) احمدعلی سپهر، ایران در جنگ بزرگ: ١٩١٨ـ١٩١٤ ، تهران ١٣٣٦ش؛
(٨٥) نیره سعیدی، «تاریخچه روزنامهنگاری زنان در ایران»، تحقیقات روزنامه نگاری ، ش١٨ و ١٩ (١٣٤٨ـ ١٣٤٩ش)؛
(٨٦) محمدعلی سفری، قلم و سیاست ، تهران ١٣٧١ـ١٣٨٠ش؛
(٨٧) محمدعلی سلطانی، جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصّل كرمانشاهان ( باختران )، ج١، تهران ١٣٧٠ش؛
(٨٨) محمدجواد سهیل نقشی، چاپ و مطبوعات در گیلان از مشروطه تا امروز: با نگاهی به ویژگیهای ادبی مطبوعات ، رشت ١٣٨١ش؛
(٨٩) محمدعلیبن محمدرضا سیاح، خاطرات حاجسیاح، یا، دوره خوف و وحشت ، به كوشش حمید سیاح، چاپ سیفاللّه گلكار، تهران ١٣٥٩ش؛
(٩٠) « شالم . نخستین نشریه فارسیهود»، در پادیاوند ، بهكوشش امنون نتصر، ج١، لسآنجلس: مزدا، ١٩٩٦ـ١٩٩٩؛
(٩١) محمدمهدی شریف كاشانی، واقعات اتفاقیه در روزگار، چاپ منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان، تهران ١٣٦٢ش؛
(٩٢) شكوفه؛
(٩٣) بهانضمام دانش: نخستین روزنامه و مجله زنان در ایران ، تهران: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ١٣٧٧ش؛
(٩٤) شناسنامه نشریات استان كرمانشاه ، ویژه دوازدهمین نمایشگاه سراسری مطبوعات ، كرمانشاه: اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامی كرمانشاه، ١٣٨٤ش (دفترك)؛
(٩٥) عبداللطیفبن ابیطالب شوشتری، تحفه العالم؛
(٩٦) و، ذیلالتحفه ، چاپ صمد موحد، تهران ١٣٦٣ش؛
(٩٧) ستار شهوازی بختیاری، راهنمای مطبوعات خراسان از آغاز تا امروز: ١٣٨٢ـ ١٢٧٩ ، ) مشهد ( ١٣٨٣ش؛
(٩٨) پری شیخالاسلامی، زنان روزنامهنگار و اندیشمند ایران: نخستین پژوهش درباره زنان روزنامهنگار ، تهران ١٣٥١ش؛
(٩٩) محمدحسین شیریان، «روزنامههای كرمانشاه در عصر قاجار»، فصلنامه فرهنگ كرمانشاه ، ش١ (پاییز ١٣٨٠ الف )؛
(١٠٠) همو، «نخستین روزنامه كرمانشاهی كدام است؟»، همان، پیششماره ١ (بهار ١٣٨٠ ب )؛
(١٠١) محمد صدرهاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران ، اصفهان ١٣٦٣ـ ١٣٦٤ش؛
(١٠٢) بابا صفری، اردبیل در گذرگاه تاریخ ، اردبیل ١٣٧٠ـ ١٣٧١ش؛
(١٠٣) عمران صلاحی، «باباشمل»، سالنامه گلآقا ١٣٧١ ، سال٢ (١٣٧١ش)؛
(١٠٤) جهانگیر صلحجو، تاریخ مطبوعات در ایران و جهان ، تهران ١٣٤٨ش؛
(١٠٥) ناهید طاهری شفق، «روزنامههای همدان در فاصله سالهای ١٣٠٤ـ١٢٨٥ خورشیدی»، فرهنگ همدان ، ش٢٥ (بهار ١٣٨٠)؛
(١٠٦) محمد طباطبائی، «صحنهای از شرفیابی روزنامه نگاران بحضور رضاشاه»، سالنامه دنیا ، سال٢١ (١٣٤٤ش)؛
(١٠٧) احسان طبری، جامعه ایران در دوران رضاشاه ، استكهلم ١٣٥٦ش؛
(١٠٨) احسان طبری و بزرگ علوی، زندگی و محاكمه و متن دفاعیه دكتر ارانی ، ] بیجا، بیتا. ) ؛
(١٠٩) محمود طلوعی، بازیگران عصر پهلوی: از فروغی تا فردوست ، تهران ١٣٧٢ش؛
(١١٠) علیبنمحمدناصر ظهیرالدوله، خاطراتواسناد ظهیرالدوله ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٥١ش؛
(١١١) باقر عاقلی، ذكاءالملك فروغی و شهریور ١٣٢٠ ، تهران ١٣٦٧ش؛
(١١٢) عبداللّه عقیلی، «اولین فرمان سانسور مطبوعات در ایران»، آینده ، سال١٧، ش٩ـ١٢ (آذر ـ اسفند ١٣٧٠)؛
(١١٣) ابوالحسن عمیدی نوری، یادداشتهای یك روزنامهنگار: تحولات نیم قرن تاریخ معاصر ایران از نگاه ابوالحسن عمیدی نوری ، ج١، به كوشش مختار حدیدی و جلال فرهمند، تهران ١٣٨١ش؛
(١١٤) ابراهیم فخرائی، گیلان در جنبش مشروطیت ، تهران١٣٥٦ش؛
(١١٥) حسین فردوست، خاطراتارتشبد سابق حسین فردوست ، در ظهور وسقوط سلطنت پهلوی ، ج١، تهران: اطلاعات، ١٣٧٠ش؛
(١١٦) عباس فیضی، «نكاتی چند درباره مقاله روزنامههای همدان در فاصله سالهای ١٣٠٤ـ ١٢٨٥ خورشیدی»، فرهنگ همدان ، ش٢٦ (بهار ١٣٨١)؛
(١١٧) فرید قاسمی، «اتحاد ملی و شهرآشوب دو نویافته از عهد قاجار»، بخارا ، سال١، ش٢ (مهر و آبان ١٣٧٧)؛
(١١٨) همو، «تاریخچه مطبوعات لرستان، رسانه ، سال٢، ش٤ (زمستان ١٣٧٠ الف )؛
(١١٩) همو، «تاریخچه مطبوعات ورزشی ایران»، رسانه ، سال٢، ش٣ (پاییز ١٣٧٠ ب )؛
(١٢٠) همو، تاریخ روزنامهنگاری ایران: مجموعه مقالات ، تهران ١٣٧٩ش؛
(١٢١) همو، «سیر آغاز جنگ قلمی مطبوعاتی در ایران»، رسانه ، سال٧، ش٣ (پاییز ١٣٧٥ الف )؛
(١٢٢) همو، «نخستین نشریه اسلامی ایران»، كلك ، ش٨٤ (اسفند ١٣٧٥ ب )؛
(١٢٣) علی قشمی، تاریخ مطبوعات زنجان ، زنجان ١٣٨٢ش؛
(١٢٤) ریچارد كاتم، ناسیونالیسم در ایران ، ترجمه احمد تدین، تهران ١٣٧٨ش؛
(١٢٥) ابوالقاسم كاشانی، مجموعهای از مكتوبات، سخنرانیها و پیامهای آیتاللّه كاشانی ، گردآوری م. دهنوی، تهران ١٣٦١ـ١٣٦٣ش؛
(١٢٦) احمد كسروی، تاریخ مشروطه ایران ، تهران ١٣٨١ش؛
(١٢٧) همو، تاریخ هیجده ساله آذربایجان ، تهران ١٣٧٨ش؛
(١٢٨) مسعود كوهستانینژاد، «اتحادیههای مطبوعاتی ایران در سالهای ١٣٢٠ تا ١٣٢٥»، گفتگو ، ش٤ (تابستان ١٣٧٣)؛
(١٢٩) همو، «قانون مطبوعاتی زنگنه»، پژوهشنامه تاریخ مطبوعات ایران ، سال١، ش١ (١٣٧٦ش)؛
(١٣٠) همو، «گروههای مطبوعاتی در ایران: از مشروطه تا سال ١٣٠٤ شمسی»، رسانه ، سال٦، ش٣ (پاییز ١٣٧٤)؛
(١٣١) حسین كوهی كرمانی، از شهریور ١٣٢٠ تا فاجعه آذربایجان و زنجان ، ج٢، تهران ١٣٢٩ش؛
(١٣٢) گوئل كهن، تاریخ سانسور در مطبوعات ایران ، تهران ١٣٦٢ـ١٣٦٣ش؛
(١٣٣) معصومه كیهانی، «بررسی مطبوعات زنان ایران: از سال ١٣٢٨هق ١٣٢٠هش»، همشهری ، سال ١، ش ١١٥، ٢٩ اردیبهشت ١٣٧٢؛
(١٣٤) گذری بر مطبوعات استان مازندران، [ ساری (: ادارهكل فرهنگ و ارشاداسلامیاستان مازندران، ١٣٨٤ش؛
(١٣٥) گذشته چراغ راه آینده است ، ) تهران (: جامی، )? ١٣٥٥ش (؛
(١٣٦) فریده گلبو، «پیدایش و تحول نشریات اختصاصی بانوان در ایران»، تحقیقات روزنامهنگاری ، ش١٦ (تیر ـ شهریور ١٣٤٨)؛
(١٣٧) هانیبال گورگیز، «زاهر یرادی باهرا: اولین روزنامه آشوریهای ایران و جهان»، پژوهشنامه تاریخ مطبوعات ایران ، سال١، ش١ (١٣٧٦ش)؛
(١٣٨) مبارزه با محمدعلیشاه: اسنادی از فعالیتهای آزادیخواهان ایران در اروپا و استانبول در سالهای ١٣٢٦ـ ١٣٢٨ قمری ، بهكوشش ایرج افشار، تهران ١٣٥٩ش؛
(١٣٩) موسی مجیدی، تاریخچه و تحلیل روزنامههای آذربایجان: ١٢٣٠ـ ١٣٨٠ ، تهران ١٣٨٢ش؛
(١٤٠) مهدی محسنیانراد و سعیدمحمد جعفری، «مجلات علمی ـ تخصصی ایران»، رسانه ، سال٢، ش٦ (تابستان ١٣٧٠)؛
(١٤١) محمد محمدی، تاریخچه مطبوعات اصفهان ، اصفهان ١٣٨٢ش؛
(١٤٢) حیدر محمدیان اردی، تاریخ مطبوعات اردبیل: ١٢٨٧ـ١٣٥٧ ، ج١، اردبیل ١٣٨١ش؛
(١٤٣) محمد محیط طباطبائی، تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران ، تهران ١٣٧٥ش؛
(١٤٤) عبداللّه مستوفی، شرح زندگانی من، یا ،تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه ، تهران ١٣٦٠ش؛
(١٤٥) حسین مسرت، «روزنامههای یزد»، در یزدنامه ، نگارش و گردآوری ایرج افشار، ج١، تهران: فرهنگ ایران زمین، ١٣٧١ش؛
(١٤٦) فرهاد مسعودی، پیروزی لبخند ، تهران ١٣٥٤ش؛
(١٤٧) علیاكبر مسعودی خمینی، خاطرات آیتاللّه مسعودی خمینی ، تدوین جواد امامی، تهران ١٣٨١ش؛
(١٤٨) علی مشیری، «اولین روزنامه ایرانی»، سخن ، دوره ١٤، ش٧ (اسفند ١٣٤٢)؛
(١٤٩) محمد مصدق، اسناد نفت و نطقها و نامههای تاریخی ، تهران ١٣٥٨ش؛
(١٥٠) همو، خاطرات و تألمات دكترمحمد مصدق ، بهكوشش ایرج افشار، تهران ١٣٦٥ش؛
(١٥١) مطبوعات، ) شهركرد (: اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان چهارمحال و بختیاری، ١٣٨٤ش ) دفترك (؛
(١٥٢) مطبوعات استان اردبیل در یك نگاه ، تهیه و تنظیم: اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامی و خانه مطبوعات استان اردبیل، اردبیل ١٣٨٤ش (دفترك)؛
(١٥٣) حمید مقدمفر، «سیر تاریخی قوانین مطبوعات ایران»، رسانه ، سال٤، ش١ (بهار ١٣٧٢)؛
(١٥٤) همو، «مطبوعات حقوقی ایران»، همان، سال٢، ش٤ (زمستان ١٣٧٠)؛
(١٥٥) مهدی ملكزاده، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران ، تهران ١٣٦٣ش؛
(١٥٦) احمد ملكی، تاریخچه جبهه ملی ، ) تهران ? ١٣٣٢ش (؛
(١٥٧) حمید مولانا، سیر ارتباطات اجتماعی در ایران ، تهران ١٣٥٨ش؛
(١٥٨) محمدبن علی ناظمالاسلام كرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان ، چاپ علیاكبر سعیدی سیرجانی، تهران ١٣٧٦ـ١٣٧٧ش؛
(١٥٩) عبدالحسین ناهیدی آذر، تاریخچه روزنامههای تبریز در صدر مشروطیت؛
(١٦٠) بهانضمام مجموعه روزنامه ناله ملت ، تبریز: تلاش، ) بیتا. ]؛
(١٦١) محمود نفیسی، «اولین انتقاد اصولی و علمی در تاریخ مطبوعات ایران»، تحقیقات روزنامهنگاری ، ش٢١ (١٣٤٩ش)؛
(١٦٢) مهدی نواب بوشهری، «بررسی مجلات اقتصادی ایران»، همان، ش١٤ (١٣٤٧ش)؛
(١٦٣) كورش نوروز مرادی، «درآمدی بر چند نشریه تخصصی زنان»، پیام بهارستان ، ش٢١ (اسفند ١٣٨١ الف )؛
(١٦٤) همو، راهنمای مطبوعات اسلامی فهرستگان یكصد سال نشریههای اسلامی ایران و ایرانیان، قم ١٣٨٢ش؛
(١٦٥) همو، «كرنولوژی و مأخذشناسی مطبوعات ورزشی ایران»، همان، ش١١ (فروردین ـ اردیبهشت ١٣٨١ ب )؛
(١٦٦) همو، «مأخذشناسی و كرنولوژی مطبوعات تخصصی زنان ایران»، همان، ش٨ (دی ١٣٨٠)؛
(١٦٧) غلامعباس نوروزی، «مطبوعات خوزستان: از سال ١٣٠٤ تا سال ١٣٥٧ شمسی»، در نسیم كارون ، گردآورنده: یوسف عزیزی بنیطرف، كتاب١، تهران: آنزان، ١٣٧٣ش؛
(١٦٨) نظامالدین نوری كوتنائی، تاریخادبیات مازندران ، ساری ١٣٨٠ش؛
(١٦٩) فریدون نوزاد، تاریخ جراید و مجلات گیلان: از آغاز تا انقلاب اسلامی ، تهران ١٣٧٩ش؛
(١٧٠) محمد واعظزاده خراسانی، «مصاحبه با حجهالاسلام والمسلمین محمد واعظ زاده خراسانی»، حوزه ، سال٨، ش١ و ٢ (فروردین ـ تیر ١٣٧٠)؛
(١٧١) سیفاللّه وحیدنیا، «تاریخ نشریات ادبی ایران (١)»، ارمغان ، دوره ٣٩، سال٥٢، ش١٠ (دی ١٣٤٩)؛
(١٧٢) ویژهنامه نخستین جشنواره و نمایشگاه مطبوعات اسلامی، تهران دی ١٣٨٢، اكبر هاشمی رفسنجانی، هاشمی رفسنجانی: دوران مبارزه ، زیرنظر محسن هاشمی، تهران ١٣٧٦ش؛
(١٧٣) مهدیقلی هدایت، خاطرات و خطرات ، تهران ١٣٧٥ش؛
(١٧٤) داریوش همایون، «صد سال از روزنامهنگاری به سیاست: اندیشههائی درباره دو ' كاریر ، یك زندگی»، ایراننامه ، سال١٦، ش٢ـ٣ (بهار و تابستان ١٣٧٧)؛
(١٧٥) قاسم یاحسینی، مطبوعات بوشهر ركنی اساسی در تاریخ روزنامهنگاری ایران ، بوشهر ١٣٧٤ش؛
(١٧٦) هارون یشایایی، «یهودیان و مطبوعات ایران»، افق بینا ، ش٢٠ (فروردین ـ تیر ١٣٨٢)؛
(١٧٧) الهام یگانه، « شالم : نخستین نشریه فارسیهود در ایران»، همان، ش١٠ (تیرـ شهریور ١٣٧٩)؛
(١٧٨) Edward Granville Browne, The Persian revolution of ١٩٠٥-١٩٠٩ , New York ١٩٦٦;
(١٧٩) idem, The press and poetry of mordern Persia , Los Angeles ١٩٨٣;
(١٨٠) G. N. Curzon, Persia and the Persian question , London ١٨٩٢.
/ پروین قدسیزاد /