دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٤٧٩
فتح موصلى ، ابونصر، محدّث و صوفى قرن دوم و سوم. نام او را فتحبن سعيد و فتحبن على نيز ضبط كردهاند (انصارى، ص ٨٢؛ جامى، ص ٤٤). از تاريخ تولد و زندگى او اطلاع چندانى در دست نيست. به گزارش تذكرهها (خطيب بغدادى، ج ١٤، ص ٣٦١؛ ابنجوزى، ١٤١٢، ج ١١، ص ٦١؛ ذهبى، ١٤١٤، ج ١٥، ص ٣٣٨)، وى براى ديدار با بشر حافى* به بغداد رفت و از عيسيبن يونس حديث شنيد.
در موصل، غير از فتح موصلى مذكور، صوفى ديگرى (فتحبن محمدبن وِشاح ازدى موصلى، كنيهاش ابومحمد، متوفى ١٧٠) نيز به اين نام شهرت داشته، كه از او به فتح كبير و از فتحبن سعيد به فتح صغير ياد شده است (ذهبى، همان، ج ١٠، ص ٣٩١، ج ١٥، ص ٣٣٩؛ ديوهچى، ص ٢٠٦). بيشتر حكاياتى كه در منابع آمده دربارۀ فتحبن سعيد است (ابنجوزى، ١٤١٢، ج ٨، ص ٣٣٤؛
اربلى، ص ١١٣). در تذكرهها بين اين دو خلط شده و احوال و حكايتهاى يكى به ديگرى نسبت داده شده است (ابنجوزى، ١٣٩٩، ج ٤، ص ١٨٣).
به تصريح فتح موصلى، او با سى تن از مشايخ، كه همگى از ابدال بودهاند، ملاقات داشته است (قشيرى، ص ٣٦٢؛
ابنجوزى، ١٤٠٣، ص ٣١٠). وى اهل خوف و گريه بوده است و او را امام متوكلان خواندهاند (انصارى، همانجا؛
عطار، ص ٣٤٢). كرامتى (راه رفتن روى آب) نيز دربارۀ او گزارش شده است (طعمى، ج ١، ص ٣٢١). همچنين او از عرفايى بوده كه از معاشرت با نوجوانان پرهيز داشته است (رجوع کنید به ابنجوزى، همانجا).
ابوحفص، خواهرزادۀ بشرحافى، از موصلى روايت كرده و ابوعبداللّه حُصرى از شاگردان موصلى بوده است (انصارى، ص ٢٩٩؛
ذهبى، ١٤٠٢، ج ١٠، ص ٤٨٤؛
ابن ملقن، ص ٢٧٨).
فتحبن سعيد اسناد حركت و سكون، نطق و سكوت، و خوف و رجا را به خدا نشانۀ عارف صادق معرفى ميكند (عبادى مروزى، ص ١٢٣). وى در عيد قربان سال ٢٢٠، در حالتى منقلب، درگذشت (خطيب بغدادى، همانجا؛
انصارى، ص ٨٢؛
قس ابنجوزى، ١٣٩٩، ج ٤، ص ١٨٨، كه وفات او را پس از عيد قربان دانسته است؛
نيز قس طعمى، همانجا، كه سال وفات او را، به اشتباه، ٣٢٠ گزارش كرده است). به گزارش ديوهچى (همانجا) او را در گورستانى در موصل به خاك سپردند. از فتحبن سعيد بهجز سخنان و حكايتهاى پراكنده، اثرى به جاى نمانده است (رجوع کنید به ابونعيم اصفهانى، ج ٨، ص ٢٩٢ـ٢٩٣؛
ابنجوزى، ١٣٩٩، ج ٤، ص ١٨٣ـ١٨٩).
منابع :
(١) ابوالفرج ابنجوزى، تلبيس ابليس، بيروت ١٤٠٣/١٩٨١م؛
(٢) همو، صفةالصفته، بيروت ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٣) همو، المنتظم، تحقيق محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بيروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٤) ابونعيم اصفهانى، حليةالاولياء و طبقات الأصفياء، بيروت ١٣٨٧/١٩٦٧م؛
(٥) عبدالرحمن اربلى، خلاصة الذهب المسبوك مختصر من سيرالملوك، تصحيح مكيالسيد جاسم، بغداد، بيتا؛
(٦) خواجه عبداللّه انصارى، طبقاتالصوفيه، به اهتمام سرور مولايى، تهران ١٣٦٢؛
(٧) عبدالرحمن جامى، تصحات الانس، به اهتمام محمود عابدى، تهران ١٣٨٦؛
(٨) خطيب بغدادى؛
(٩) سعيد ديوهچى، تاريخ موصل، ١٤٠٢؛
(١٠) ذهبى؛
(١١) همو، تاريخ الاسلام، تحقيق عمر عبدالسلام تدمرى، ١٤١٤؛
(١٢) محيالدين طعمى، طبقاتالكبرى، بيروت ١٤١٤/١٩٩٤م؛
(١٣) منصوربن اردشيرى عبادى مروزى، مناقبالصوفيه، به اهتمام محمدتقى دانشپژوه و ايرج افشار، تهران، بيتا.؛
(١٤) فريدالدين عطار نيشابورى، تذكرةالاولياء، به اهتمام محمد استعلامى، تهران ١٣٤٦؛
(١٥) ابوالقاسم قشيرى، الرسالةالقشيريه، تحقيق معروف زريو و على عبدالحميد بلطه جى، دمشق ١٤٠٨/١٩٨٨م؛
(١٦) سعيد ديوهچى، تاريخ موصل (عراق) ١٤٠٢؛
(١٧) سراجالدين ابنملقن، طبقات الاولياء، چاپ نورالدين شريبه، بيروت ١٤٠٦/١٩٨٦م.
/ زهرا قزلباش /
تاریخ انتشار اینترنتی: ٢٤/١٠/ ١٣٨٧