حسین مؤنس ، مورخ معاصر مصرى. او در ٤ رمضان ١٣٢٩/ ٢٨ اوت ١٩١١ در شهر سوئز زاده شد و از كودكى تحت تعلیم و تربیت پدرش قرار گرفت. در ١٣٠٩ش/ ١٩٣٠، پس از دریافت دیپلم، در دانشگاه قاهره به تحصیل مشغول شد و در ١٣١٣ش/ ١٩٣٤ در رشته تاریخ مدرك كارشناسى گرفت (شوقى ضیف، ص ٢١٨؛ محمد مؤنس عوض، ص ٦٥). او نخست با سمت مترجمى زبان فرانسه در بانك قرضى مشغول شد و با گروهى از دوستانش براى ترجمه آثار اندیشمندان بزرگ جهان، هیئت دانشگاهیان براى ترویج علم (لَجنَة الجامعیین لنشر العلم) را تشكیل داد (شوقی‌ضیف، همانجا).

حسین مؤنس در ١٣١٦ش/ ١٩٣٧ از پایان‌نامه‌اش با عنوان «فتح العرب للمغرب» دفاع كرد و مدرك كارشناسى ارشد گرفت و به استخدام دانشگاه قاهره درآمد. در همان سال، با راتبه (بورس) دولتى راهى فرانسه شد و پس از دو سال، از دانشگاه پاریس دیپلم مطالعات تاریخى قرون وسطا و از مدرسه مطالعات عالى وابسته به دانشگاه پاریس، دیپلم مطالعات تاریخى گرفت (رجوع کنید به شوقی‌ضیف، ص ٢١٩؛ نیز رجوع کنید به مكى، ص ١٦٧ـ ١٦٨).

حسین مؤنس پس از شروع جنگ جهانى دوم به سویس رفت و در ١٣٢٢ش/١٩٤٣ از دانشگاه زوریخ دكترى تاریخ گرفت و در مركز مطالعات خارجى همان دانشگاه به تدریس مشغول شد. پس از پایان جنگ در ١٣٢٤ش/١٩٤٥، حسین مؤنس به مصر بازگشت و در دانشگاه قاهره به تدریس پرداخت (شوقی‌ضیف؛ محمد مؤنس عوض، همانجاها). تأسیس مركز مصرى مطالعات اسلامى مادرید (المعهدالمصرى للدراسات الاسلامیة فى مدرید) در ١٣٢٩ش/١٩٥٠ حاصل تلاشهاى او بود (رجوع کنید به مكى، ص ١٦٨). او در ١٣٣٣ش/١٩٥٤ به مقام استادى در تاریخ اسلام رسید و در همان سال رئیس مركز مصرى مطالعات اسلامى شد و به مادرید رفت. در مدت اقامت یك‌ساله‌اش در این مركز، براى غنى ساختن كتابخانه آن كوشید و دومین شماره مجلة المعهدالمصرى را منتشر كرد (شوقی‌ضیف؛ مكى، همانجاها).

حسین مؤنس در ١٣٣٤ش/ ١٩٥٥ به مصر بازگشت ورئیس اداره كل فرهنگ و ارتباطات خارجى (ادارةالثقافة العامة و العلاقات الخارجیة) شد. او كه به تألیف و ترجمه كتابهاى مفید و چاپ ارزان قیمت آن براى اقشار كم درآمد معتقد بود، طرح «هزار كتاب» را به راه انداخت كه از جمله خدمات فرهنگى وى به شمار می‌آید (شوقی‌ضیف، همانجا؛ مكى، ص ١٦٩).

حسین مؤنس در اواخر ١٣٣٥ش/ اوایل ١٩٥٧، به درخواست اداره اطلاعات و فرهنگ مصر (مصلحة الاستعلامات المصریة) و به منظور ایجاد مناسبات فرهنگى با كشورهاى اسپانیایی‌زبان امریكاى لاتین، به مكزیك و شیلى و اكوادور و پرو سفر كرد و ضمن تأسیس مراكز فرهنگى در این كشورها، به كمك رهبران اقلیتهاى عرب و مسلمان، آنها را با مركز مصرى مطالعات اسلامى مادرید مرتبط ساخت (مكى، ص ١٧٠). پس از آن، حسین مؤنس بار دیگر راهى مادرید شد و حدود دوازده سال مدیریت مركز مصرى مطالعات اسلامى را برعهده داشت. او در این سالها مجلة المعهد را به كمك دستیارش، محمودعلى مكى، چاپ كرد و انتشارات این مركز را به دو زبان عربى و اسپانیایى فعال نمود (رجوع کنید به همان، ص ١٧٠ـ١٧١؛ نیز رجوع کنید به شوقى ضیف، همانجا).

حسین مؤنس در ١٣٤٨ش/١٩٦٩ بازنشسته شد و به مصر بازگشت و بلافاصله به دعوت دانشگاه كویت كه در حال تأسیس بود، به آنجا رفت و نخست به عنوان استاد در بخش تاریخ و سپس در مقام ریاست بخش تاریخ در دانشكده ادبیات هشت سال خدمت كرد. او در كویت تعدادى از كتابهایش را نیز به چاپ رساند. همچنین در مجلات علمى كویت مقاله می‌نوشت و ستون روزانه‌اى به نام «الكلمة الطیبة» در روزنامه القَبَس داشت كه مطالب سیاسى و اجتماعى و علمى و فكرى را در برمی‌گرفت (شوقی‌ضیف، ص ٢١٩ـ٢٢٠؛ مكى، ص ١٧١؛ نیز رجوع کنید به علاونه، ذیل مادّه).

حسین مؤنس در ١٣٥١ش/ اواخر ١٩٧٢ براى تألیف اطلس تاریخ الاسلام به لندن و پاریس و هامبورگ سفر كرد (حسین مؤنس، ص ٦). او در ١٣٥٦ش/ ١٩٧٧ به مصر بازگشت و بار دیگر در بخش تاریخ دانشكده ادبیات دانشگاه قاهره به كار مشغول شد. همچنین از ١٣٥٦ تا ١٣٦٠ش/ ١٩٧٧ـ١٩٨١، سردبیر مجله الهلال شد، آنگاه به هفته‌نامه اكتبر رفت (شوقی‌ضیف، ص ٢٢٠؛ مكى، ص ١٧١ـ١٧٢). وى در ١٣٦٤ش/ ١٩٨٥ به عضویت فرهنگستان زبان عربى در قاهره (مجمع‌اللغة العربیة بالقاهرة) درآمد و تا ١٣٧٣ش/١٩٩٤ عضو آن بود (مكى، ص ١٧٢؛ محمد مؤنس عوض، ص ٦٦).

حسین مؤنس در ٢٧ اسفند ١٣٧٦/ ١٧ مارس ١٩٩٦ درگذشت (محمد مؤنس عوض، همانجا).

او در برخى مجامع علمى جهانى عضویت داشت، از جمله در الجمعیة المصریةالتاریخیة، و المجلس الاعلى للفنون و الاداب. چندین نشان و مدال و تقدیرنامه و جایزه نیز از مصر و دیگر كشورها دریافت كرد (همان، ص ٧٩).

حسین مؤنس با انگیزه‌هاى علمى و دینى و با رویكردى نقادانه و به دور از روشهاى سنتّى و كلیشه‌اى، مقالات و كتابهاى بسیارى با محتواى عمیق و متنوع نوشت (رجوع کنید به مكى، ص ١٦٧؛ محمد مؤنس عوض، ص ٧٤). بعضى از مقالاتش در مجلات معتبر و تخصصى (چون مجله الجمعیة التاریخیة، مجله كلیةالاداب، ماهنامه عالم‌الفكر، و مجله المعهدالمصرى للدراسات الاسلامیه بمدرید) به چاپ رسید. بیشتر آثار او در زمینه تاریخ مغرب و اندلس، و تاریخ اسلام و تمدن آن است (رجوع کنید به محمد مؤنس عوض، ص ٦٦ـ٧٣). حسین مؤنس طرحى نیز درباره سیره پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم در دست داشت كه با مرگش ناتمام ماند (رجوع کنید به شوقی‌ضیف، ص ٢٢٠ـ٢٢١). او كتابهایى را از انگلیسى و اسپانیایى و فرانسوى به عربى ترجمه كرد، از جمله تاریخ الادب الاندلسى و تراث‌الاسلام (رجوع کنید به مكى، ص ١٧٣؛ محمد مؤنس عوض، ص ٧١ـ٧٢).

حسین مؤنس علاوه بر تاریخ به ادبیات و داستان‌نویسى علاقه‌مند بود و آثارى در این زمینه از او باقی‌مانده است. داستان طنزآمیز و نقادانه «اداره عموم الزیر» كه در مورد نظام بوروكراسى در مصر بود، چنان شهرتى یافت كه به ضرب‌المثل میان مصریان بدل شد (شوقی‌ضیف، ص ٢٢٢؛ مكى، ص ١٧٣).

تعدادى از آثار تاریخى حسین مؤنس به فارسى ترجمه شده است. اطلس تاریخ اسلام وى با وجود اشتباهات فراوان كه ناشى از تعصب و قوم‌گرایى وى می‌باشد (حسین مؤنس، پیشگفتار آذرنوش، ص پنج)، از جمله این آثار است.

منابع :
(١) حسین مؤنس، اطلس تاریخ‌الاسلام، قاهره ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٢) همان : اطلس تاریخ اسلام، ترجمه آذرتاش آذرنوش، تهران ١٣٧٥ش؛
(٣) شوقى ضیف، «فى استقبال العضو الجدید الدكتور حسین مؤنس»، مجلة مجمع‌اللغة العربیة، ش ٥٧ (صفر ١٤٠٦)؛
(٤) احمد علاونه، ذیل الاعلام، جده ١٤١٨/١٩٩٨؛
(٥) محمد مؤنس عوض، رُوّاد تاریخ العصور الوسطى فى مصر، قاهره ٢٠٠٧؛
(٦) محمودعلى مكى، «صرح شامخ هوى: رحیل الدكتور حسین مؤنس»، الهلال، سال ١٠٤ (مایو ١٩٩٦).

/ ستار عودى /

تصاویر این مدخل:
حسین مونس منبع: www.islamonline.net ٧.feb.٢٠٠٩