خطيب عُمَرى ، خطيب عُمَرى، شهرت ياسين بن خيراللّه بن محمودبن موسى الخطيب بن على بن حاج قاسم عمرى، مورخ، اديب، شاعر و از فضلاى موصل در سده دوازدهم و سيزدهم (عزاوى، ج ٢، ص ٤٦؛ خطيب عمرى، مقدمه عماد على حمزه، ص ١١). او نسب خود را به عمربن خطّاب، خليفه دوم، مى رساند (خطيب عمرى، مقدمه سامرائى، ص ٢١).

خطيب عمرى در حدود ١١٥٧ در خانواده اى صاحب نام و اهل علم به دنيا آمد. پدرش، خيراللّه، عالم به طب و ادب و تصوف و فقه، و برادرش محمدامين نيز از فضلا و مورخان مشهور عصر خود بود (رجوع کنید به عزاوى، ج ٢، ص٤٠؛ عمرطالب، ص ٣؛ سالم عبدالرزاق احمد، ج ٥، ص ١٠٧، ج ٦، ص ٢٦٧؛ خطيب عمرى، مقدمه عماد على حمزه، ص ١١). اطلاعات ما از زندگى اجتماعى و خانوادگى خطيب عمرى ناچيز است. دوره زندگى وى عصر ظهور و درخشش تصوف و بزرگان صوفيه در عرصه هاى مختلف اجتماعى و سياسى در سراسر قلمرو اسلامى بود. خطيب عمرى نيز همچون برخى از نويسندگان آن عصر به تصوف توجه داشت و توانايى اش در عرضه اطلاعات درباره اين موضوع كسب عنوان زاهد را براى وى به دنبال داشت. همچنين او اجازه نقل معارف صوفيه را، به ويژه در دو طريقت قادريه و نقشبنديه، از شيخ عثمان بن يوسفبن عزالدين قادرى خطيب (عثمانالخطيب)، مشهور به اسود موصلى (رجوع کنید به خطيب عمرى، مقدمه سامرائى، ص ٢٣)، دريافت كرد (سالم عبدالرزاق احمد، ج ٦، ص ٢٦٧، پانويس ١؛ خطيب عمرى، مقدمه عماد على حمزه، ص ١١ـ١٢).

خطيب عمرى در سرودن شعر نيز توانمند بود. چلبى در مجموعه خود ( ١٩٢٧ب، ص ١٥٢) قصايدى از وى نقل كرده و او را از شعرا و مصنفان دانسته است. همچنين، منظومه اى با عنوان مقاصدالتعبير در موضوع تعبير خواب از خطيب عمرى به دست آمده كه شاهد ديگرى بر توانايى شعر سرودن اوست (رجوع کنید به ادامه مقاله). برادرش محمدامين هم به شناخت او از شعر و نظم اشاره كرده است (رجوع کنید به سالم عبدالرزاق احمد، ج ٧، ص ٢٤٥؛ خطيب عمرى، مقدمه عماد على حمزه، ص ١٢ـ١٣).

اعتبار و شهرت خطيب عمرى عمدتآ به سبب تحقيقات و تأليفات وى است. اينكه او شاگرد چه كسانى بوده است چندان معلوم نيست و فقط برخى اشارات خود وى در قسمتهاى مختلف تأليفاتش، اطلاعات اندكى به ما مى دهد. براين اساس، گذشته از پدر و برادرش، استادان او در معارف صوفيه اسود موصلى و در علوم فقهى ملاعبدالقادربن محيى الدين أربلى موصلى بودند. محمدبن قاسم عبدلى نيز استاد وى بود (سالم عبدالرزاق احمد، ج ٦، ص ٢٦٧؛ خطيب عمرى، مقدمه عمادعلى حمزه، ص ١٥).

خطيب عمرى پس از ١٢٣٢ در موصل وفات يافت (سالم عبدالرزاق احمد، ج ٥، ص ٦٤، ج ٦، ص ١٨٦، ١٨٨، ٢٦٧، ج ٧، ص ٢٤٥؛ عماد عبدالسلام رئوف، ص ٣٨٩؛ قس بغدادى، هديه، ج ٢، ستون ٥١٢ :١٢٢٤؛ عزاوى، ج ٢، ص ٤٦: ١٢٢٤).

خطيب عمرى بيش از بيست اثر از خود به جا گذاشته است (خطيب عمرى، مقدمه عماد على حمزه، ص ١٢، ١٧؛ قس عماد عبدالسلام رئوف، همانجا) كه تمامآ جمع آورى از كتابهاى معروف پيشينيان است و به جز آنهايى كه درباره تاريخ عصر مؤلف يا كمى پيش از وى است بقيه آثار او از اهميت چندانى برخوردار نيستند (چلبى، ١٩٢٧الف، ص ٢٣٥). از آثار وى اينهاست: ١) الآثارالجلية. موضوع آن تاريخ است و به شيوه سالشمار نوشته شده است. خطيب عمرى در اين اثر وقايع تاريخى از سال اول تا پايان ١٢١٠ هجرى را ذكر كرده است. براساس آنچه كه او در مقدمه اين كتاب نوشته، اطلاعات اوليه را از آثار مورخان معروفى چون ابن اثير، ابن خلّكان و ابن الوردى جمع آورى كرده و مطالبى را هم با تكيه بر شنيده هايش از استادان آن عصر ذكر نموده است. همچنين، در اين اثر برخى حوادث عصر خود را كه شاهد آن بوده، آورده است. او اين اثر را به محمدامين بيگ بن ياسين افندى، مفتى موصل، تقديم كرده است. نسخهاى خطى از اين اثر در مدرسه خياط موصل موجود است (چلبى، ١٩٢٧ب، ص ١٤٠ـ١٤١؛ همو، ١٩٢٧الف، همانجا؛ زركلى، ج ٨، ص ١٢٩؛ خطيب عمرى، مقدمه عماد على حمزه، ص ١٧).

٢) الخريدة العمرية يا الخردة العربية من الطب. نسخه خطى در موضوع طب. نسخهاى با اين عنوان در يكى از كتابخانههاى شخصى موصل موجود است، اما چون محتواى آن طبى نيست نمىتواند كتاب مذكور باشد (چلبى، ١٩٢٧ب، ص ٢٦٤؛ موسوعةالموصل الحضارية، ج ٤، ص ٣٨١).

٣) خلاصةالتواريخ. در قالب يك مقدمه و هشت باب و هر باب شامل معرفى و شرح احوال كسانى است كه نامشان با يكى از اسما يا صفات خداوند همراه است، همچون عبداللّه و عبدالرحمان. نسخهاى خطى از اين كتاب به شماره ٩٩٠٠ در كتابخانه برلين نگهدارى مىشود (عماد عبدالسلام رئوف، ص٣٩٠؛ خطيب عمرى، مقدمه عماد على حمزه، ص ١٨).

٤) الدر المكنون فى مآثرالماضى (المآثر الماضية) من القرون. در تاريخ اسلام از آغاز تا ١٢٢٦، با تأكيد بر حوادث موصل. نسخ متعددى از اين كتاب در كتابخانههاى مختلف جهان وجود دارد (رجوع کنید به بغدادى، ايضاح، ج ١، ستون ٤٤٨، ج ٢، ستون ١٢٧؛ بروكلمان،>ذيل<، ج ٢، ص ٧٨١؛ عماد عبدالسلام رئوف، ص ٣٨٩).

٥) الدر المنتثر فى تراجم فضلاء القرن الثانى عشر. شرح احوال علما و شعراى همعصر مؤلف كه نسخهاى خطى از آن در كتابخانه عباس عزاوى موجود بوده است (چلبى، ١٩٢٧ب، ص ١٤١؛ بغدادى، هديه، همانجا؛ عماد عبدالسلام رئوف، ص ٣٩١؛ عزاوى، ج ٢، ص ١٣١، پانويس ٢).

٦) الجوهرة فى اللغات المشتهرة. جزوه كوچك در لغت عرب كه برحسب الفبا تنظيم شده است. اين اثر كه در ١٢٠٥ نوشته شده، شامل مجموعهاى منتخب از اشعار و نثر اوست. نسخهاى از آن در كتابخانه سيدناظم عمرى در موصل وجود دارد (عزاوى، ج ٢، ص ٤٦).

٧) الروضالزاهر فى تاريخ الملوك الاوائل و الاواخر. در موضوع فرمانروايان، سلاطين، وزرا، صاحبمنصبان، اميران، قضات و شيوخ كه به ترتيب حروف الفبا تنظيم شده بوده است. از اين اثر، نسخهاى موجود نيست (چلبى، ١٩٢٧الف، ص ٢٣٥؛ عماد عبدالسلام رئوف، ص٣٩٠).

٨) روضةالمشتاق. در ادبيات (چلبى، همانجا).

٩) زبدة الآثار الجلية. تلخيصى از الآثارالجلية و تعليقى درباره تاريخ ديگر سرزمينهاى اسلامى از ابتداى سال ٩٢٠. اين اثر با وجود اختصار، مفيد و درخور ستايش است زيرا اطلاعات مفيدى درباره موصل دارد كه يا مورخان ديگر در بيان آن اهمال ورزيده اند يا هيچ اثر تاريخى در اين زمينه به ما نرسيده است. از اين اثر نسخهاى خطى در مكتبة الاوقاف العامة در موصل موجود است (چلبى، ١٩٢٧ب، ص ٢٦٨ـ٢٦٩؛ بروكلمان، >ذيل<، ج ٢، ص ٧٨٢؛ سالم عبدالرزاق احمد، ج ٦، ص ١٨٦؛ نيز رجوع کنید به سويدى، ص ٤٣٥، پانويس ١، ص٤٤٠، پانويس ١، ص ٤٤١، پانويس ١).

١٠) السيف المهنّد فى مَن اسمُه أحمد. كتاب با ذكرى از مشتقات اسم احمد شروع شده است. سپس مؤلف درباره فضائل نام احمد سخن گفته و در ادامه نيز آن را به نام پيامبر متبرك كرده است. مطالب آن تا نيمه اول قرن سيزدهم ادامه مى يابد. نسخه خطى اين اثر در يكى از كتابخانه هاى شخصى موصل موجود است (بروكلمان، همانجا؛ عماد عبدالسلام رئوف، ص ٣٩١؛ خطيب عمرى، مقدمه عماد على حمزه، ص ٢١).

١١) السيوف الساطعة. اين كتاب مشتمل بر ادعيه است (خطيب عمرى، همانجا).

١٢) العذْب الصافى فى تسهيل القوافى. اين اثر در موضوعات مختلف از جمله شهداى بدر است. نسخه خطى اين كتاب در مكتبةالاوقاف العامة در موصل موجود است (چلبى، ١٩٢٧ب، ص ٢٥٧؛ سالم عبدالرزاق احمد، ج ٦، ص ٢٦٧ـ ٢٦٨؛ بروكلمان، همانجا).

١٣) عمدةالبيان فى تصاريف الزمان. نسخهاى از آن در كتابخانه سيدناظم عمرى در موصل موجود است (عماد عبدالسلام رئوف، ص ٣٨٩؛ زركلى، ج ٨، ص ١٢٩).

١٤) عنوان الاعيان فى ذكر ملوك الزمان. شامل شرح احوال ملوك اسلام، حكومتشان و نيز احوال انبيا، صحابه، تابعين، علما و شعراى مشهور است. نسخهاى از اين كتاب در كتابخانه سيدناظم عمرى در موصل نگهدارى مىشود (چلبى، ١٩٢٧الف، همانجا؛ بغدادى، هديه، ج ٢، ستون ٥١٢؛ عماد عبدالسلام رئوف، ص ٣٩١).

١٥) غايةالبيان فى مناقب سليمان. درباره سليمان نبى و مناقب او و در شرح احوال كسانى است كه سليم نام دارند. نسخه اى از اين كتاب در كتابخانه برلين به شماره ٩٩٠١ وجود دارد (عماد عبدالسلام رئوف، ص٣٩٠ـ٣٩١).

١٦) غايةالمرام فى محاسن بغداد دارالسلام. شرح و وصف بغداد، قصرها، دروازهها، بازارها، رودها، حكام آن و تحولات اين منطقه تا سال ١٢٢٠ است. اين اثر در ١٣٤٧ش/ ١٩٦٨ منتشر شده است (بروكلمان، >ذيل<، ج ٢، ص ٧٨١؛ لانگريگ، ص ٣٢٩؛ عماد عبدالسلام رئوف، ص ٣٩٢).

١٧) غرائب الاثر فى حوادث ربع القرن الثالث عشر: تكملهاى است بر الآثارالجلية كه در آن حوادث سالهاى ٢٤٠ تا ١٢٢٥ به اختصار بيان شده است (بروكلمان، >ذيل<، ج ٢، ص ٧٨٢؛ لانگريگ، همانجا؛ عماد عبدالسلام رئوف، ص٣٩٠). اين اثر به كوشش محمدصديق جليلى در موصل در ١٣١٩ش/ ١٩٤٠ با همين عنوان چاپ و منتشر شد (لانگريگ، ترجمه عربى، ص ٣٩٥).

١٨) قرّةالعين فى تراجم الحسن و الحسين. شامل اطلاعات مفصّل درباره اين دو امام و نيز كسانى كه همنام ايشان بودند، با تكيه بر فضل و دانش و ادب و شهرت آنان. در پايان نيز، بخشى هرچند كوتاه، به معرفى كسانى اختصاص يافته كه نامشان على است. نسخه خطى آن به شماره ٢٩١/٤ در كتابخانه مركزى موصل نگهدارى مىشود (بروكلمان، همانجا؛ خطيب عمرى، مقدمه عماد على حمزه، ص ٢٣ـ٢٤).

١٩) مقاصدالتعبير. منظومهاى در شرح و تعبير خواب است (بروكلمان، همانجا؛ سالم عبدالرزاق احمد، ج ٥، ص ٦٥).

٢٠) منهج الثقات فى تراجم القضاة. در موضوع تاريخ، با تكيه بر آثار ابن الوردى، ابن خلّكان و ابن اثير. خطيب عمرى در اين كتاب به ثبت نام قضات مسلمانى پرداخته كه در شعر و نظم دستى داشتند و اشعارشان مشهور بوده است. وى ابتدا در مقدمهاى به بيان فضيلت علم و مرتبه قضاوت پرداخته و سپس نوادر آن را معرفى كرده است. نسخه خطى اين كتاب در مكتبةالاوقاف العامه در موصل موجود است (چلبى، ١٩٢٧الف، ص ٢٣٤؛ بروكلمان، >ذيل<، ج ٢، ص ٧٨١).

٢١) مُنيةالادباء فى تاريخ الموصل الحدباء. نويسنده مطالب خود را از تأسيس موصل آغاز كرده و تا سال ١٢٢١ ادامه داده است. موضوع كتاب شامل تاريخ حكام و پادشاهان قبل از اسلام و احوال فرمانروايان اسلامى آن تا ١٢٢١ است. همچنين، خطيب عمرى در اين كتاب مطالب مهمى درباره قريه ها و آباديهاى موصل با استناد به معجم البلدان ياقوت حموى ارائه كرده است (بروكلمان، همانجا). اين كتاب به كوشش سعيد ديوهچى (مدير موزه موصل) در ١٣٢٩ش/ ١٩٥٠ در موصل چاپ و منتشر شد (عزاوى، ج ٢، ص٣٢٠، پانويس ١).

٢٢) قصايد. نسخه خطى اين اثر در مجموعه شماره ٣١ مدرسه عبدالرحمان چلبى صائغ در موصل نگهدارى مىشود (چلبى، ١٩٢٧ب، ص ١٥٢؛ بروكلمان، >ذيل<، ج ٢، ص ٧٨٢).

٢٣) الروضةالفَيْحاء فى تواريخ النساء. اثرى حجيم در شرح احوال زنان نيك و بد مشهور. سيدرجاء سامرايى اين اثر را در ١٣٤٥ش/ ١٩٦٦ در بيروت به چاپ رسانده است. سامرايى در تحقيقى كه درباره اين نوشته انجام داده، برخى داستانها و اشعار آن را حذف كرده و سپس با عنوان مهذّب الروضة الفيحاء فى تواريخ النساء آن را به چاپ رسانده است (چلبى، ١٩٢٧الف، ص ٢٣٥؛ بغدادى، هديه، ج ٢، ستون ٥١٢).

مورخان تأليفات ديگرى نيز از خطيب عمرى ذكر كردهاند (رجوع کنید به بغدادى، همانجا؛ عزاوى، ج ١، ص٣٣٠؛ سالم عبدالرزاق احمد، ج ٥، ص ٦٤ـ٦٥؛ خطيب عمرى، مقدمه عماد على حمزه، ص ١٧ـ٢٥).

ياسين بن خيراللّه به سبب تنوع موضوعاتى كه در تأليفاتش به كار برده مشهور است. او در نگارش آثار تاريخى خود كوشيده از شيوه برادر خود، محمدامين، كه شيوه سالشمارانه بود، پيروى كند و اين شيوه در الآثار الجلية، الدرالمكنون و عمدةالبيان او نمايان است.

فرزند خطيب عمرى، على بن ياسين، نيز درباره تاريخ موصل و اديبان اين شهر تأليفاتى دارد (شيخو، ج ١، ص ٣١ـ٣٢؛ بروكلمان، >ذيل<، ج ٢، ص ٧٨٢).

منابع :
(١) اسماعيل بغدادى، ايضاحالمكنون، ج ١ـ٢، در حاجىخليفه، ج ٣ـ٤؛
(٢) همو، هديةالعارفين، ج ٢، در حاجى خليفه، ج ٦؛
(٣) داود چلبى، «حول مخطوطة دمشق فى تراجم علماء الموصل فى القرن الثانى عشرالهجرى»، لغةالعرب، سال ٥، ش ٤ ( ١٩٢٧الف)؛
(٤) همو، كتاب مخطوطات الموصل، بغداد ١٩٢٧ب؛
(٥) ياسينبن خيراللّه خطيب عمرى، الروضة الفيحاء فى تواريخ النساء، چاپ رجاء محمود سامرائى، بيروت ١٩٨٧؛
(٦) همان، چاپ عماد على حمزه، ]بيروت[ ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٧) خيرالدين زركلى، الاعلام، بيروت ١٩٨٤؛
(٨) سالم عبدالرزاق احمد، فهرس مخطوطات مكتبة الاوقاف العامة فى الموصل، ج ٥ـ٧، ]موصل[ ١٤٠٣ـ١٩٨٣؛
(٩) محمدامين سويدى، حديقةالزوراء فى سيرةالوزراء، چاپ عماد عبدالسلام روؤف، بغداد ١٤٢٣/ ٢٠٠٣؛
(١٠) لويس شيخو، الآداب العربية فى القرن التاسععشر، بيروت ١٩٢٤ـ١٩٢٦؛
(١١) عباس عزاوى، تاريخالادب العربى فى العراق، بغداد ١٣٨٠ـ١٣٨٢/ ١٩٦٠ـ١٩٦٢؛
(١٢) عماد عبدالسلام رئوف، الموصل فى العهد العثمانى، نجف ١٣٩٥/١٩٧٥؛
(١٣) عمرطالب، «محمدامين العمرى: حياته و ادبه»، آدابالرافدين، ش ٤ (١٩٧٢)؛
(١٤) استيون همزلى لانگريگ، اربعة قرون من تاريخ العراق الحديث، نقله الى العربية جعفر خياط، بغداد [١٩٦٨/١٣٨٨]، چاپ افست قم ١٣٧٠ش؛
(١٥) موسوعة الموصل الحضارية، موصل : دارالكتب للطباعة و النشر، ١٤١٢؛
(١٦) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband, ١٩٣٧-١٩٤٢.
(١٧) Stephen Hemsley Longrigg, Four centuries of modern Iraq, Beirut ١٩٦٨.
/ ليلا خان احمدى /