تاریخ گزیده ، کتابی تاریخی به فارسی تألیف حمداللّه مستوفی * ، مشتمل بر تاریخ عمومی عالَم از آغاز خلقت تا زمان تألیف آن . این کتاب در ٧٣٠ به نام غیاث الدین محمد، پسر خواجه رشیدالدین فضل اللّه ، تألیف شده است (ص ٤، ٧). مؤلف در بارة سبب تألیف کتاب گفته است می خواهد کتابی فشرده و مجمل و دارای بهم پیوستگی و نظم تاریخی فراهم آورد. به اعتقاد او علمای تاریخ در بارة زمانی که از ابتدای آفرینش می گذرد، اختلاف کرده اند از آنرو که به مناسبت هر رویداد (مثلاً طوفان نوح ، آتش ابراهیم ، پادشاهی اسکندر، غلبة بخت النصر بر مصر، واقعة اصحاب فیل در مکه ) تاریخ جدیدی گذارده اند و این موجب فراموشی چگونگی تاریخ شده است ؛ بویژه آنکه «پیغمبران علیهم السلام نیز به تصریح خبر نداده اند». مستوفی سپس می افزاید که در این کتاب «مدت دولت هر قوم ( را ) چنانکه در تواریخ یافته و بیشتر مورخین بر آن متفق اند یاد می کند» (ص ٣، ٨ ـ ٩).

تاریخ گزیده مشتمل است بر مقدمه ، فاتحه ، شش باب و خاتمه . در فاتحه به آفرینش عالم پرداخته شده است . بابهای بعدی که هریک شامل چند فصل است ، در بارة پیامبران اولوالعزم ، برخی از حکیمان و فلاسفه ، پادشاهان ایرانی پیش از اسلام ، ظهور حضرت محمد صلی اللّه علیه وآله وسلم و آغاز اسلام تا پایان حکومت عباسیان ، تاریخ ایران از صفاریان تا اواخر سلطنت سلطان ابوسعید بهادر (٧١٦ـ٧٣٦)، ائمه و بزرگان اهل سنّت ، و تاریخ و جغرافیای شهر قزوین . باب ششم در واقع تلخیص کتاب التدوین فی تاریخ قزوین تألیف امام رافعی است و مطالبی نیز به آن افزوده شده است . در خاتمه مؤلف ، همانند خواجه رشیدالدین فضل اللّه در جامع التواریخ ، شجرة انساب پیامبران و ائمه و پادشاهان و حکما را ذکر کرده است . ادوارد براون نوشته است که این بخش در نسخه های خطی که او دیده ، وجود ندارد (حمداللّه مستوفی ، ص ٩ـ١٤، مقدمة نوائی ، ص ه ؛ براون ، ج ٣، ص ١٣٦).

حمداللّه مستوفی ، افزون بر التدوین ، از منابع دیگری نیز استفاده کرده است ، از جمله : تاریخ طبری ، الکامل ابن اثیر، تجارب الامم مسکویه ، سلجوق نامة ظهیری نیشابوری و جامع التواریخ رشیدالدین فضل اللّه بویژه در فصل راجع به مغول (حمداللّه مستوفی ، ص ٦ـ٧، برای نمونه مطالب استفاده شده رجوع کنید به ص ٥٦٤ ـ٥٨٠، بویژه ص ٥٦٨ـ٥٦٩ که با مطالب جامع التواریخ ، ج ١، ص ٢٢٠ـ٢٢١ مطابقت دارد). اهمیت تاریخ گزیده در اطلاعات آن از تاریخ عصر مؤلف (دورة مغول ) است . در این کتاب نام رجال و شعرای معاصر مؤلف که غالباً نامشان در تذکره ها نیست ذکر شده است (حمداللّه مستوفی ، مقدمة نوائی ، ص ه ). این کتاب از منابع مؤلفانی چون قاضی نوراللّه شوشتری در تألیف مجالس المؤمنین (شوشتری ، ج ٢، ص ٦٢٥؛
حمداللّه مستوفی ، ص ٧١٣) و خواندمیر در تألیف حبیب السیر بوده است (خواندمیر، ج ٣، ص ١٠٦، ١١٧ـ ١١٨؛
حمداللّه مستوفی ، ص ٧١٥، ٧٢٤).

بر تاریخ گزیده دو ذیل نوشته شده است : ١) ذیل محمود کُتبی در ذکر پادشاهان آل مظفر تا زمان قتل عام آنان به دستور تیمور در ٧٩٥ که در واقع تلخیص کتاب مواهب الهی نوشتة معین الدین یزدی است . این ذیل ــ که در نسخ خطی تاریخ گزیده بندرت موجود است ــ در مجلد چهاردهم سلسله کتابهای اوقاف گیب درج شده است (حمداللّه مستوفی ، مقدمة نوائی ، ص یط ؛
براون ، ج ٣، ص ٤٨٩ـ٤٩٠، پانویس ). ٢) ذیل زین الدین ، فرزند حمداللّه مستوفی ، که در آن به حوادث ٧٣٦ و هجوم ازبک خان و وفات ابوسعید بهادرخان و پریشانی اوضاع آن زمان تا پایان وقایع ٧٩٤ اشاره می شود. این ذیل با ترجمه های ترکی و روسی در ١٩٩٠ در باکو، چاپ عکسی شده و در ١٣٧٢ش نیز با مقدمة ایرج افشار در تهران به چاپ رسیده است (باستانی راد، ص ٧٤؛
زین الدین بن حمداللّه مستوفی ، ص ٥).

نثر تاریخ گزیده ، برخلاف نثر متکلف و مصنوع تاریخ وصّاف و تاریخ جهانگشای ، بسیار روان است (بهار، ج ٣، ص ٦).

نخستین بار باربیه دومنار در ١٨٥٧ باب ششم تاریخ گزیده را، بجز فصل اول آن ، به فرانسوی در > مجلة آسیایی < منتشر کرد. در ١٩٠٠ـ١٩٠١ ادوارد براون ترجمة انگلیسی فصل ششم از باب پنجم (در ذکر شعرای ایران ) را در > مجلة انجمن سلطنتی آسیایی < در لندن به چاپ رساند. در ١٩٠٣ ژول گانتن باب چهارم را همراه با ترجمة فرانسوی آن در پاریس چاپ کرد. در ١٩١٠ ادوارد براون نسخة خطی کامل تاریخ گزیده (تحریر در ٨٥٧) را به صورت عکسی در لیدن به چاپ رساند. وی در ١٩١٣ با همکاری نیکلسون خلاصه ای از این کتاب را به انگلیسی ترجمه و با حواشی و توضیحات چاپ کرد (براون ، ج ٣، ص ١٣٧). تاریخ گزیده در ١٣٣٩ش و ١٣٦٣ش همراه با فهارس و حواشی به اهتمام عبدالحسین نوائی در تهران

منتشر شد.

منابع :
(١) حسین باستانی راد، «دو نسخه خطی نفیس »، یادگار ، سال ٣، ش ١٠ (خرداد ١٣٢٦)؛
(٢) ادوارد گرانویل براون ، تاریخ ادبی ایران ، ج ٣ : از سعدی تا جامی ، ترجمه و حواشی علی اصغر حکمت ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٣) محمدتقی بهار، سبک شناسی ، تهران ١٣٥٥ـ١٣٥٦ ش ؛
(٤) حمداللّه مستوفی ، تاریخ گزیده ؛
(٥) خواندمیر؛
(٦) رشیدالدین فضل اللّه ؛
(٧) زین الدین بن حمداللّه مستوفی ، ذیل تاریخ گزیده ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٧٢ ش ؛
(٨) نوراللّه بن شریف الدین شوشتری ، مجالس المؤمنین ، تهران ١٣٥٤ ش .

/ فهیمه علی بیگی /