حسینی‌ حائرى ، عزالدین حسین‌بن مساعِد، عالم، محدّث و نسب‌شناس شیعى قرن نهم و دهم. از سال تولد، وفات و زندگى وى اطلاع دقیقى در دست نیست. سید محسن امین (ج ٦، ص ١٧٢) بر پایه پاره‌اى اسناد خطى موجود در جبل‌عامل*، حسین‌بن مساعد را از اهالى عیناثا در جبل‌عامل دانسته كه با برادرانش، سیدعبدالحق و سیدزین‌الدین، به عراق رفته و در كربلا سكونت گزیده است و هر سه در همانجا فوت كرده‌اند. براین‌اساس، حسینی‌حائرى از فقهاى برآمده از مكتب كربلا به‌شمار رفته است (رجوع کنید به طباطبایى، مقدمه محمدمهدى آصفى، ج ١، ص ٩٤). به‌نوشته آقابزرگ طهرانى (١٤٠٣، ج ٦، ص ١٥٠، پانویس، ج ٢٦، ص ١١٨)، به احتمال بسیار كتاب بَیدَرُالفلاح، كه ابراهیم‌بن على كَفعَمى* در تألیف كتاب البلدالامین از آن بهره برده، تألیف مساعدبن حسین، پدر حسینی‌حائرى، است؛ هر چند كه پیشتر، افندى اصفهانى (ج ٢، ص ١٧٦) این احتمال را بعید دانسته و آقابزرگ طهرانى (١٤٠٣، ج ٣، ص ١٨٦) خود در این نسبت تردید كرده بود. كحّاله (ج ١٢، ص ٢٢٣) اثرى با عنوان المراسلات را نیز به مساعد نسبت داده است.

حسینی‌حائرى معاصر و استاد كفعمى (متوفى ٩٠٠ یا ٩٠٥) بوده است (مجلسى، ج ١، ص ١٨؛ امین، ج ٦، ص ١٧١). كفعمى، حسینى حائرى را در حاشیه كتاب الجُنّةُ الواقیة و الجَنّةُالباقیة، معروف به المصباح، و دیگر آثار خود ستوده است. از كتاب فَرَجُ الكَرب و فَرَحُ القلب كفعمى بر می‌آید كه وى با حسینی‌حائرى مكاتباتى به نظم و نثر داشته است (رجوع کنید به افندى اصفهانى، ج ٢، ص ١٧٥ـ١٧٦؛ امین، ج ٦، ص ١٧١٠ـ١٧٢؛ آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٦، ص ١٥٠، پانویس). شیخ حرّ عاملى (متوفى ١١٠٤) در امل الآمل (قسم ٢، ص ١٠٢) حسینی ‌حائرى را فاضل و صالح وصف كرده است.

حسینی‌حائرى در نسب‌شناسى نیز دستى داشته است. بر طبق برخى مكتوباتش، در ٩١٧ از كربلا به سوى خراسان رفته و نَسَب ساداتى را كه در سمنان و سبزوار دیده، ضبط كرده است (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ١٣٦٦ش، ص ٧٣؛ همو، ١٤٠٣، ج ٦، ص ١٥٠). این گزارش و نیز ثبت تاریخ ٩١٧ براى تألیف برخى آثار او (رجوع کنید به ادامه مقاله)، نشان می‌دهد كه او پس از این تاریخ درگذشته است. سیدشهاب‌الدین مرعشی‌نجفى (رجوع کنید به عمرى، مقدمه، ص ٣٩)، بدون ذكر منبع، طول عمر او را ١٢٠ سال نوشته است.

مهم‌ترین اثر حسینی‌حائرى، تُحفَةُ الابرار فى منَاقب اَبِى الائمةِ الاَطهار، درباره مناقب و فضائل حضرت على علیه‌السلام است. او این اثر را در سى باب تألیف و در ابتداى كتاب تصریح كرده كه به ‌سبب اختلاف فراوان درباره مناقب آن حضرت، به تألیف این كتاب پرداخته است. وى در این اثر از احادیث معتبر اهل سنّت نیز استفاده نموده و در فهرست منابع، حدود شصت كتاب اهل سنّت را ذكر كرده است كه شمارى از آنها امروزه در دسترس نیستند. در انتهاى كتاب، فصلى به فضائل امامان دیگر و نیز حضرت زهرا علیهم‌السلام اختصاص داده است (رجوع کنید به كنتورى، ص١٠٣؛
آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٣، ص ٤٠٥ـ ٤٠٦، ج ٦، ص ١٥٠، پانویس). به نوشته افندی‌اصفهانى (همانجا)، از جمله منابع حسینى در تألیف این اثر، كتابُ المَناقب ابوعَمرو (ابوعمر) زاهد (متوفى ٣٤٥) و شرح نهج‌البلاغه ابن‌عنقا متعلق به قرن هشتم، بوده است. آقابزرگ طهرانى (١٤٠٣، ج ١، ص ٣٦٧، ج ٢، ص ٦٨) اقتباس او را از المناقب تأیید كرده، ولى درباره اصالت كتاب دوم مناقشه كرده و احتمال داده است كه این اسم، تصحیف ابن‌عقایقى باشد (رجوع کنید به همان، ج ١٤، ص ١٥٧؛
نیز درباره مآخذ دیگر تُحفةالابرار رجوع کنید به همان، ج١٠، ص١٤٠، ج٢٠، ص ١٦٨ـ١٦٩). تُحفَةُالابرار از جمله منابع بِحارالانوار علامه مجلسى بوده است (رجوع کنید به مجلسى، ج ١، ص ١٨)؛
هرچند مجلسى (ج ١، ص ٣٥) گفته چون بیشتر احادیث تحفةالابرار در كتابهاى مشهورتر یافت می‌شود، از این كتاب به‌ندرت استفاده كرده است.

اثر دیگر حسینی‌حائرى، حاشیه‌هاى او بر عُمدةُالطّالب فى اَنساب آل ابی‌طالب، اثر ابن‌عِنَبَه* (متوفى ٨٢٨)، در نسب‌شناسى است. بخشى از این حاشیه‌ها همراه با متن عمدةالطّالب در ١٣٣٧ش در نجف چاپ شده است (آقابزرگ‌طهرانى، ١٤٠٣، ج ٦، ص ١٥٠، ١٦٥؛
مشار، ستون ٢٨٩). نسخه‌اى از این كتاب به خط حسین‌بن مساعد وجود دارد كه در ٨٩٣ نوشتن متن آن و در ٩١٧ نوشتن آخرین حواشى آن به پایان رسیده است (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ١٣٦٦ش، همانجا؛
همو، ١٤٠٣، ج ٣، ص ١٣٥، ج ١٥، ص ٣٣٨؛
ابن‌عنبه، مقدمه آل‌طالقانى، ص١٠ـ١١).

منابع :
(١) آقابزرگ طهرانى، الذریعة الى تصانیف الشیعة، چاپ علی‌نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلام‌الشیعة: احیاء الداثر من القرن العاشر، چاپ علی‌نقى منزوى، تهران ١٣٦٦ش؛
(٣) ابن‌عِنَبَه، عمدة الطّالب فى انساب آل ابی‌طالب، چاپ محمدحسن آل‌طالقانى، نجف ١٣٨٠/١٩٦١؛
(٤) عبداللّه‌بن عیسی‌افندى اصفهانى، ریاض‌العلماء و حیاض‌الفضلاء، چاپ احمد حسینى، قم ١٤٠١ـ؛
(٥) امین؛
(٦) محمدبن حسن حرّ عاملى، امل الآمل، چاپ احمد حسینى، بغداد ( ١٩٦٥)، چاپ افست قم ١٣٦٢ش؛
(٧) علی‌بن محمدعلى طباطبائى، ریاض‌المسائل فى بیان احكام الشرع بالدلائل، ج ١، قم ١٤١٢؛
(٨) علی‌بن محمدعمرى، المجدى فى انساب الطالبیین، چاپ احمد مهدوی‌دامغانى، قم ١٤٠٩؛
(٩) عمررضا كحاله، معجم‌المؤلفین، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بیروت (بی‌تا.)؛
(١٠) اعجاز حسین‌بن محمدقلى كنتورى، كشف الحجب و الأستار عن اسماء الكتب و الأسفار، قم ١٤٠٩؛
(١١) مجلسى؛
(١٢) خانبابا مشار، فهرست كتابهاى چاپى عربى، تهران ١٣٤٤ش.

/ لیلى كریمیان /