جَبَلیه ، گنبد ، بنایی در کرمان متعلق به دورة سلجوقیان . این بنای هشت ضلعی در مشرق شهر کرمان و در امتداد خیابان تختی در نزدیکی مسجد صاحب الزمان قرار دارد (وزیری کرمانی ، ج ١، ص ١٦٢؛گی آبادی ، ج ١، ص ٤٢؛ رکوعی ، ص ٢٠٥). ظاهراً جبل سنگی یا جبل سنگ نامیده شدن آن ( رجوع کنید به هیلن برند ، ١٩٨٩، ص ٨٧؛ پارسای قدس ، ص ٤٨)، به سبب کاربرد بسیار زیاد سنگ در ساخت آن بوده است . نام گنبد جبلیه نخستین بار در تذکرة الاولیاء یا مزارات کرمان محرابی کرمانی (تألیف در ٩٢٥ تا ٩٣٩) آمده است ( رجوع کنید به ص ١٠٠ـ١٠١). این بنا گنبد گنج و گنبد گبری نیز نامیده شده است ( رجوع کنید به ناصرالدین منشی کرمانی ، ص ١٣؛ وصّاف الحضره ، ص ٢٩٤؛ موسوی ، ص ٧٥).

برخی منابع ، این بنا را از جمله بناهای آرامگاهی به شمار آورده اند ( رجوع کنید به هیلن برند، ١٩٨٩، همانجا؛
همو، ١٩٩٤، ص ٢٩٤). روایات محلی نیز از وجود گوری در آن خبر می دهد که در سیل کرمان در ١٣٣٣ ش از میان رفته و بیشتر مورد توجه و زیارت زردشتیان بوده است ( رجوع کنید به موسوی ، ص ٧٧؛
پارسای قدس ، همانجا؛
همت کرمانی ، ج ١، ص ٤٣). بنا بر بعضی روایات محلی ، این بنا بقعة سیدمحمد تباشیری ( رجوع کنید به سایکس ،

ص ٢٢٣) و به گفتة برخی دیگر مزار دانیال حکیم ، مشهور به پیرمراد، بوده است ( رجوع کنید به موسوی ، همانجا).

اشرودر (ص ١٠١٦) گنبد جبلیه را متعلق به دورة سلجوقی دانسته است . با این حال ، وی (ص ١٠١٨) این

احتمال را نفی نکرده که ممکن است جبلیه پرستشگاهی بودایی (استوپا) باشد که در زمان مغولان و تحت تأثیر آنان ساخته شده است . برخی نیز زمان ساخت آن را به دورة ساسانی و حتی پیشتر ( رجوع کنید بهرکوعی ، همانجا؛
همت کرمانی ، ج ١، ص ٣٨ـ٣٩) رسانده اند که چندان درست نمی نماید.

نقشة بنا از داخل و خارج ، هشت ضلعی و هر ضلع بیرونی آن ٨ر٦ متر و هر ضلع داخلی آن ٤ متر و ضخامت دیوار آن ، ١٠ر٣ متر است . مصالح ساختمان سنگِ لاشه و ملاط سختی با مخلوطی از آهک و ماسه است (سازمان میراث فرهنگی

و گردشگری استان کرمان ، نامة ش ٥٢٧٠ ـ١٣٧، مورخ ٢٩/٤/١٣٨٤؛
رکوعی ، ص ٢٠٦). ارتفاع بنا هجده متر است و نمای بیرونی بنا در سه بخش ساخته شده است : بخش پایینی هشت ضلعی با دیوارهای ضخیم که در هر ضلع آن یک طاقنمای بزرگ قوس دار کار شده است . در داخل قوسها، نُغُول یا

لوحی تزئینی برای کاستن بار، در نمای بنا به صورت سطوح مجرد مربع و مستطیل شکل ساخته شده است . داخل نغولها نورگیرهای بزرگی قرار گرفته است (پارسای قدس ، ص ٥٠). در طرفین طاقنماهای بزرگ هر ضلع نیز دو نغول ، بالای هم ، قرار دارد که نغول پایینی قوس جناغی دارد و نغول بالایی ، مستطیل شکل است (همانجا). در هشت طرف داخل طاقنماها، هشت در به عرض دو متر قرار گرفته که در سالهای اخیر برای استحکام بنا و جلوگیری از ویرانی آن ، جز یکی ، همه با سنگ مسدود شده است و بر درگاه باقیمانده ، دری چوبی قرار داده اند ( رجوع کنید بهکرمان : مجموعه ای از عکسها ، ص ٨٤ ـ ٨٥).

بخش میانی در بالای قسمت اول پس از یک پاگرد (حلقه ) به عرض ٥ر١ متر بر یک قاعدة شانزده ضلعی ساخته شده و قطر آن از قطر اصلی بنا کوچک تر است (پارسای قدس ، همانجا). در این قسمت طاقنماهایی با قوس تیزدار، نماسازی شده است که درست در بالای نورگیرهای مستطیل شکل قسمت اول قرار دارد. افزون بر این ، در وسط اضلاع نیز، یک در میان ، هشت نورگیر وجود دارد. در سالهای اخیر برای نورگیرهای هر دو قسمت ، شیشه نصب شده است ( رجوع کنید به کرمان : مجموعه ای از عکسها ، همانجا).

بخش فوقانی نمای بنا نیز به عرض یک متر از قسمت دوم عقب نشسته و پاگردی را فراهم آورده است . این پاگرد، چون حلقه ای ، بنا را با ٣٢ ضلع و ٢٤ نغول مستطیل شکل عمودی و افقی در بر گرفته و مصالح آن آجر و سنگ است (پارسای قدس ، همانجا). طاقنماها و نغولها در قسمتهای سه گانة نما موجب کاهش ضخامت جرزها شده است (همان ، ص ٤٨).

گنبد تک پوش از آجر سفید و به قطر دوازده متر است و ساقة آن به ارتفاع هشت متر همانند سایر قسمتهای بنا از سنگ است (موسوی ، ص ٧٥؛
پارسای قدس ، همانجا). در وسط ساقه ، یک نورگیر ساخته شده است (پارسای قدس ، ص ٥٠). بنا بر آثار باقیمانده ، به نظر می رسد که سازندگان می خواسته اند گنبد را دوپوش بسازند ولی کار را نیمه تمام رها کرده اند (ویلسون ، ص ١٥٥) و شاید پوش بیرونی بعدها از بین رفته است (اشرودر، ص ١٠١٨).

فضای داخلی بنا ساده است و تنها برای تبدیل هشت ضلعیِ نقشة بنا به دایرة ساقة گنبد، شانزده طاقنما یا قوس تیزدار ایجاد شده است و چهارچوبة نغولهای داخلی در تیزة قوس نیز، گره خوردگی دارد که می توان آن را نوعی تزئین دانست (پارسای قدس ، همانجا). امروزه این بنا موزة سنگ نوشته ها شده است (سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان کرمان ، همانجا).

منابع :
(١) احد پارسای قدس ، «سه بنای یادبود سنگی از دوران سلجوقی »، هنر و مردم ، ش ١٨٤ و ١٨٥ (بهمن و اسفند ١٣٥٦)؛
(٢) عزت اللّه رکوعی ، سرزمین ما: مروری بر تاریخ و معماری ایران ، تهران ?( ١٣٧٣ ش ) ؛
(٣) علی زنگی آبادی ، جغرافیا و برنامه ریزی شهری کرمان ، ( کرمان ) ١٣٧٠ ش ؛
(٤) سرپرسی مولزورث سایکس ، سفرنامة ژنرال سرپرسی سایکس ، ترجمة حسین سعادت نوری ، تهران ١٣٣٦ ش ؛
(٥) کرمان : مجموعه ای از عکسهای آثار تاریخی ، مراکز صنعتی ، کشاورزی و نقاط دیدنی استان کرمان ، به کوشش بتول ایزدپناه ، کرمان : ادارة کل فرهنگ و ارشاد اسلامی کرمان ، ١٣٧٢ ش ؛
(٦) سعید محرابی کرمانی ، کتاب تذکرة الاولیاء محرابی کرمانی ، یا، مزارات کرمان ، چاپ حسین کوهی کرمانی ، ( تهران ) ١٣٣٠ ش ؛
(٧) احمد موسوی ، «گنبد جبلیه »، هنر و مردم ، ش ١٦٨ (مهر ١٣٥٥)؛
(٨) ناصرالدین منشی کرمانی ، سمط العُلی ' للحضرة العلیا ، چاپ عباس اقبال ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٩) احمدعلی وزیری کرمانی ، تاریخ کرمان ، چاپ محمدابراهیم باستانی پاریزی ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(١٠) عبداللّه بن فضل اللّه وصّاف الحضره ، تاریخ وصّاف ، چاپ سنگی بمبئی ١٢٦٩؛
(١١) کریستی ویلسون ، تاریخ صنایع ایران ، ترجمة عبداللّه فریار، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١٢) محمود همت کرمانی ، تاریخ مفصّل کرمان ، کرمان ( ١٣٥١ ش ) ؛

(١٣) Robert Hillenbrand, Islamic architecture: form, function and meaning , Edinburgh ١٩٩٤;
(١٤) idem, "The Islamic architecture of Persia", in The Arts of persia , ed. Ronald W. Ferrier, New Haven: Yale University Press, ١٩٨٩;
(١٥) Eric Schroeder, "The Selju ¦q period", in Arthur Upham Pope, ed. A Survey of persian art , vol.٣, Tehran ١٩٧٧.

/ افسانه منفرد /

تصاویر این مدخل:
گنبد جبلیه عکس از: هما عدالت منبع: A. U. Pope, A survey of persian art, vol.٣, Tehran ١٩٩٧, fig. ٣٥٣a