هنر و معمارى ، هنر دوره حفصیان تركیبى از هنر اندلسى و مغربى است، كه ماهیت فرامحلى آن را حضور بازرگانان ایتالیایى، اسپانیایى و فرانسوى تشدید می‌كرد (>فرهنگ هنر<، ج ١٤، ص ٢٧). در این دوره، قلمرو حفصیان از سویى گذرگاه مؤلفه‌هاى هنرى اسلامى به غرب از طریق سیسیل و ایتالیا گردید (هات، ص ٢٢) و از دیگر سو، هنر بومى به‌ویژه معمارى (كه ملهم از معمارى سرزمینهاى شرقى جهان اسلام بود)، با اندیشه‌هاى هنرى اندلسى ــ كه پناهندگان به شمال افریقا، پس از فتح مجدد اسپانیا به‌دست مسیحیان به این سرزمین آورده بودندــ آمیخته شد (بلر و بلوم، ص ١١٤؛ >فرهنگ هنر<، همانجا).

هنر حفصیان در حوزه‌هاى معمارى و شهرسازى نمود بارزى یافته است. آنان‌بر رونق شهرهاى ساحلى همچون تونس و سوسه افزودند و میراث مدنیت و شهرنشینى را كه در حمله طایفه هلالیه (رجوع کنید به هلال*) تا حدى تضعیف شده بود، دوباره رونق بخشیدند (رجوع کنید به بلر و بلوم، همانجا). براى نمونه، توسعه شهر تونس به‌ ویژه بازار آن با تأسیس سوق‌العطارین، در جنب مسجدجامع در سال ٦٢٩ (رجوع کنید به حشایشى، ص ٦٣، ٧٣؛ هیل، ص ٩٩)، و تثبیت این شهر به پایتخت، در این دوره صورت گرفت (لوتورنو، ص ٢٣١). آنان بخش حاكم‌نشین شهر را، كه به قصَبه شهرت یافت، تكمیل كردند (بسیم سلیم حكیم، ص١١٢، ١١٤). مسجد قصبه، مربوط به این دوره، نمونه آشكار تأثیرپذیرى از معمارى اندلسى است، به‌ویژه مناره آن با تزیینات گچ‌كارى (پترسن، ذیل "Tunis").

اثر شاخص دیگر این دوره، مسجد هواء است كه به دستور شاهزاده عطف، همسر ابوزكریا یحیى حفصى (حك: ٦٢٥ـ ٦٤٧)، بنا گردید و شبستان وسیع آن با طاق‌نماهاى متعدد مشهور است (هیل، ص ٩٧). در این دوره همچنین، بازسازیهایى صورت گرفت از جمله افزودن ورودى جدیدى در ضلع شرقى مسجدجامع قَیروان* (رجوع کنید به بلر و بلوم، همانجا؛ هات، ص ٦٣، تصویر؛ هیل، ص ٩٢ و تصویر ٨٩). این ورودى كه باب للّه ریحانا/ ریحانه نام دارد، در ٦٩٤ به فرمان ابوحفص عمر ساخته شده و سازه‌اى چهارگوش و بیرون نشسته با گنبدى قاشقی‌دار است كه در طاق‌زنى كاذب و شرفه‌هاى تاج‌دار و اسلیمیهاى كنده‌كاری‌شده گچى از الگوهاى اسپانیایى ـ مغربى تأثیر گرفته است (بلر و بلوم، همانجا). شهر بجایه* نیز در دوره حفصیان به مركز فرهنگى و گردهمایى شخصیتهاى برجسته علمى آن دوره تبدیل شد (رجوع کنید به هیل، ص ١٠٩).

تأسیس مدارس نیز در این دوره رونق گرفت. مهم‌ترین آنها مدرسه شَمّاعیه، اولین مدرسه در نوع خود در مغرب جهان اسلام، بود كه در آن محلى براى اقامت طلاب در نظر گرفته شده بود و در ٦٤٧ به فرمان ابوزكریا حفصى در شهر تونس تأسیس گردید. كاربرد مصالح ساختمانى دو رنگ، تحت‌تأثیر معمارى مصرى، از ویژگیهاى این بناست (ابن‌فضل‌اللّه عمرى، ج ٤، ص٩٠؛ هیل، توضیحات گلوین، ص ١٤٦؛ بلر و بلوم، ص ١١٦؛ حسن حسنى عبدالوهاب، قسم ٢، ص ٧٧). تأثیرپذیرى از معمارى شرقى در مدرسه چهار ایوانه مستنصریه، كه به دستور مستنصر حفصى (حك : ٦٤٧ـ ٦٧٥) بنا گردید، دیده می‌شود كه شاید از طریق مصر به تونس رسیده باشد (>فرهنگ هنر<، ج ١٦، ص ٢١٩). امیران حفصى به رشد و گسترش علوم و معارف نیز توجه داشتند و در دوره آنان مجموعه‌هاى كتاب (كتابخانه‌ها) رو به افزایش نهادند، چنان‌كه ابوزكریا حفصى بیش از سی‌هزار جلد كتاب در علوم عقلى و نقلى و پیشه‌ها در كتابخانه خود داشت (رجوع کنید به حشایشى، ص ٦٣).

در این دوره، زاویه‌ها و خانقاههاى چندى نیز ساخته شد، مانند خانقاه سیدى احمدبن عروس، شیخ عروسیه (از طریقتهاى قادریه) در ٨٩٦ و خانقاه و آرامگاه قاسم الجَلِزى در ٩٠٢. استفاده از مرمر سفید كه در آن با مرمر سیاه و كاشیهاى رنگین كار شده است در كف حیاط، طاقچه‌ها و قوسهاى كور و ستونهاى كوچك در گوشه‌هاى بنا و همچنین استفاده‌از كاشیهاى سبز كه هرمى روى هم چیده شده و جایگزین گنبدند، از ممیزات خانقاه و آرامگاه جلزى است. وفور كاشی‌كارى در این بنا تا حدى بیانگر پیشه پیر و صاحب مزار این خانقاه است‌كه هنرمندى كاشی‌كار (زلِّیج) و مهاجری‌از اندلس بود (>فرهنگ هنر<، ج١٦،ص٢٢٠). تزیینات كاشی‌این بنا آغاز شكوفایى صنعت كاشی‌كارى در تونس‌بود(هیل، ص ٩٧، توضیحات گلوین، ص ١٤٦). زاویه سیدى بلحسن نیز از جمله بناهاى صوفیان از دوره حفصیان است كه تزیینات مدخل و درِ آن نمونه هنر حفصى است (رجوع کنید به همان، تصویر ١٥٤).

حفصیان باغهاى وسیع و كاخهاى زیبایى احداث كردند كه اغلب ویران گردیده‌اند و تنها از طریق گزارشهاى تاریخى می‌توان به وجود آنان پی‌برد. دو اثر تاریخى ملك وسیع ابوفِهر (رجوع کنید به باغ*، بخش ٤) و قبه ازرق (٦٥١) از آن جمله‌اند كه تأثیر هنر اندلسى به‌ویژه در بناى اخیر آشكار است (رجوع کنید به ابن‌فضل‌اللّه عمرى؛ >فرهنگ هنر<، همانجاها). برخى بناهاى دیگر مانند حمام، بیمارستان و جذام‌خانه نیز از این دوره برجا مانده است (رجوع کنید به همانجاها). در دوره حفصیان، در تزیین بناها نیز نوآوریهاى خاصى پدیدار گشت و سرستونهاى این دوره كه به تاجهاى عهد حفصى شهرت دارند، از جمله آنهاست (زبیس، ص ١٧١).

در حوزه كتاب‌آرایى، قرآن پنج جلدى وقفىِ مسجد قصبه، در تونس، كه به خط معمول در مغرب جهان اسلام به نام قلم مغربى نوشته شده (بلر و بلوم، ص ١١٦، تصاویر ١٤٧ـ ١٤٨)، گواهى بر شكوفایى خوشنویسى و كتاب‌آرایى در دوره حفصیان است.

در موسیقى نیز همانند معمارى، همان آمیزه هنر اندلسى و تونسى دیده‌می‌شود (حسن حسنی‌عبدالوهاب، قسم٢، ص٢٣٠ـ ٢٣١). به‌ویژه، موسیقى رایج در اشبیلیه اندلس در تونس تأثیر ماندگارى نهاد (همان، قسم ٢، ص٢٣١، ٢٦٠؛ شیلواه، ص٨٣).

در دوره حفصیان، احمد تیفاشى*، ادیب و محقق و از والیان ابوزكریاى حفصى، اثرى دانشنامه‌گونه در باب موسیقى به نام مُتعةالاسماع فى علم السماع تألیف كرد (محفوظ، ج ١، ص ٢٧٣). موسیقى صوفیانه اشاعه یافت و چهره برجسته آن، محمد ظریف (متوفى ٧٨٧)، بود كه شعر نیز می‌سرود (رجوع کنید به حسن حسنى عبدالوهاب، قسم ٢، ص ٢٣٥).

امیران حفصى به هنر بافندگى نیز توجه نشان دادند و ابوزكریاى حفصى سوق‌القماش را بنیان‌نهاد كه به گفته ابن‌فضل‌اللّه عمرى (همانجا)، پارچه بافت آنجا (افریقى) از پارچه نَصافى بغداد بهتر و مرغوب‌تر بود. او همچنین با تأسیس گذر عطاران و كلاه‌دوزان در بازار تونس، به رونق حرفه‌هاى عطرسازى و دیگر پیشه‌ها یارى رساند (رجوع کنید به حشایشى، ص ٦٣).

منابع :
(١) ابن‌فضل‌اللّه عمرى، مسالك الأبصار فى ممالك الأمصار، ج ٤، چاپ محمد عبدالقادر خریسات، عصام مصطفى هزایمه، و یوسف احمد بنی‌یاسین، العین، امارات متحده عربى ، ٢٠٠١؛
(٢) حسن حسنى عبدالوهاب، ورقات عن الحضارة العربیة بافریقیة التونسیة، قسم ٢، تونس ١٩٨١؛
(٣) محمدبن عثمان حشایشى، الهدیة فى العادات التونسیة، چاپ احمد طویلى و محمد عنابى، تونس ٢٠٠٢؛
(٤) سلیمان مصطفى زبیس، «القبة التونسیة»، در المؤتمر الثانى للاثار فى البلاد العربیة ، بغداد ١٩٥٧، قاهره: جامعةالدول العربیة الادارة الثقافیة، ١٩٥٨؛
(٥) محمد محفوظ، تراجم المؤلفین التونسیین، بیروت ١٩٨٢ـ١٩٨٦؛

(٦) Besim Selim Hakim, Arabic - Islamic cities: building and planning principles, London ١٩٨٨;
(٧) Sheila S. Blair and Jonathan M. Bloom, The art and architecture of Islam: ١٢٥٠-١٨٠٠, Middlesex, Engl. ١٩٩٥;
(٨) The Dictionary of art, ed. Jane Turner, New York: Grove ١٩٩٨, s.vv. "Hafsid" (by Marianne Barrucand), "Islamic art. II: Architecture. ٦ (IV) (C) Tunisia" (by Lucien Golvin);
(٩) Derek Hill, Islamic architecture in North Africa: a photographic survey with notes on the monuments and a concluding essay by Lucien Golvin, London ١٩٧٦;
(١٠) Antony Hutt, Islamic architecture North Africa, London ١٩٧٧;
(١١) Roger Le Tourneau, "North Africa to the sixteenth century", in The Cambridge history of Islam, vol. ٢A, ed. P. M. Holt, Ann K.S. Lambton, and Bernard Lewis, Cambridge: Cambridge University Press, ١٩٧٧;
(١٢) Andrew Petersen, Dictionary of Islamic architecture, London ١٩٩٦;
(١٣) Amnon Shiloah, Music in the world of Islam: a socio - cultural study, Aldershot. Engl. ١٩٩٥.

/ افسانه منفرد /

تصاویر این مدخل:
نمایی از مناره مسجد قصبه در شهر تونس ٦٣١هجری منبع: Sh.S.Blair & J.M.Bloom , The art and architecture of islam : ١٢٥٠-١٨٠٠ , middle sex,England ,١٩٩٥ , pl.١٤٥