بَحرانی ، ماجدبن هاشم ، ادیب ، شاعر، فقیه و محدث شیعی قرون دهم و یازدهم . در جدِّ حَفص بحرین به دنیا آمد و در همانجا تحصیل کرد و به امامت جمعه و جماعت و منصب قضا رسید؛ اما پس از چندی به شیراز رفت (مدنی ، ص ٥٠٠ ـ٥٠٤؛ یوسف بحرانی ، ص ١٣٥ـ١٣٧). بحرانی ، شیراز را محیط مناسبی برای گسترش علوم و معارف اسلامی ، بویژه فقه و حدیث ، یافت ، و گفته اند نخستین کسی بود که حوزة نشر حدیث را در شیراز سامان بخشید. بتدریج شهرت بحرانی بالاگرفت و دوستداران فقه و حدیث از حجاز و عراق نزد او رفتند، و شیراز مرجع فقه و حدیث و حل وفصل امور شرعی و اجتماعی شد. بحرانی تا واپسین روزهای زندگی خود، از حوزة علمی شیراز و امامت جمعه و جماعت و منصب قضای آنجا پاسداری کرد (حرّعاملی ، ج ٢، ص ٢٢٥ـ٢٢٦؛ سلیمان بحرانی ص ٧٣). او در ٢١ رمضان ١٠٢٨ درگذشت و در جوار امامزاده میرسید احمد (شاهچراغ ) فرزند امام موسی کاظم علیه السّلام به خاک سپرده شد.

معاصران بحرانی بسیارند؛ زیرا در عهد صفویه حوزه های علمی پرباری پدید آمده بود و مسلمانان جهان ، بویژه شیعیان ، به مراکز علمی ایران آمد وشد داشتند. بحرانی حدود ١٠١٥ـ١٠١٦ در اصفهان با شیخ بهاءالدین عاملی (متوفی ١٠٣٠) دیدار کرد و در ١٠١٦ (آقابزرگ طهرانی ، ج ١، ص ٢٣٨) از او اجازه گرفت (خوانساری ، ج ٦، ص ٧٤ ـ ٧٥، ج ٧، ص ٧٩؛ علی بحرانی ، ص ٨٦). در ١٠٢٠ فضل بن محمدبن فضل عباسی این اجازه را از روی دستخط بهاءالدین عاملی بازنویسی کرد. همچنین عاملی برپشت کتاب خود، الاثنی عشریّة ، اجازه ای برای بحرانی نوشت که آقابزرگ طهرانی (همانجا) آن را در کتابخانة شخصی سیدصدرالدین عاملی دیده و از آن یاد کرده است . بحرانی نیز در اجازه ای که به سیدمیرفضل اللّه بن سیدمحبّاللّه دستغیب داده از بهاءالدین عاملی و ابن خاتون عاملی (متوفی ١٠٣٨) به عنوان استادان مجیز خود یاد کرده است (خوانساری ، ج ٦، ص ٧٤ـ ٧٥؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ١، ص ٢٢٨). بحرانی و ابوالبحر جعفربن محمد خطی بحرانی ، ادیب و شاعر، در شعر و ادب با یکدیگر رقابت می کردند و دوستانه به سنجش سروده های هم و مشاعره می پرداختند (مدنی ، ص ٥٣٢؛ خوانساری ، ج ٦، ص ٧٣) درس حدیث بحرانی ، فیض کاشانی (متوفی ١٠٩١) را به شیراز کشانید. او درنقل اصول اربعة حدیث شیعی به دوطریق قایل بود: نخست طریق بحرانی ، استاد موثق خود در معارف شرعی ، که از طریق بهاءالدین عاملی نقل می کرد و دیگر به طور مستقیم از بهاءالدین عاملی (مقدمه ، ص ١٣).

بحرانی در بحرین و شیراز شاگردان بسیاری تربیت کرد که از آن جمله اند: شیخ محمدبن حسن مقابی ، شیخ محمدبن علی مقشاعی ، شیخ زین الدین علی بن سلیمان بحرانی ، شیخ احمدبن عبدالسلام بحرانی ، سید عبدالرضا بحرانی ، لطف اللّه بن جلال الدین شیرازی ، میرفضل اللّه بن سید محبّاللّه دستغیب حسینی ، شیخ احمدبن جعفر بحرانی . از این شاگردان ، علاوه بر میرفضل اللّه دستغیب ، شیخ احمد بحرانی نیز از او اجازه دریافت کرد (خوانساری ، ج ٦، ص ٧٥؛ آقابزرگ طهرانی ، همانجا؛ علی بحرانی ، ص ٨٧). بحرانی شعر نیز می سرود. مدنی (ص ٥٠٠ ـ ٥٠٤) بیش از پنجاه بیت از اشعار او را آورده است . دیوان شعرش را که به بزرگی وصف شده حرّعاملی (ج ٢، ص ٢٢٥ـ٢٢٦) دیده و آقابزرگ طهرانی (ج ٩، قسم ٣، ص ٩٥٠) معرفی کرده است . از دو قصیدة رائیّة او نیز یاد کرده اند: یکی در مرثیة امام حسین علیه السّلام که خوانساری (ج ٦، ص ٧٣) و کشمیری (ص ٣٦) مطلع آن را آورده اند و دیگری در قتل خلیفة دوم عمر که قمی (ج ٢، ص ٣٧١) و کشمیری (همانجا) مطلع آن را نقل کرده اند.

در منابع موجود نام چند اثر از او ذکر شده که عبارت است از: تقریظ بر قصیدة جعفربن محمد بحرانی ؛
حاشیة اثنی عشریة بهائیّه ؛
حاشیه تهذیب ؛
حاشیة خلاصة الرجال که علی بحرانی (ص ٨٧) آن را به خطّ مؤلف دیده است ؛
حاشیة شرایع الاسلام ؛
حاشیة معالم الدین ؛
سلاسل الحدید فی تقیید اهل التقلید؛
مقدمة واجب ؛
وقف نامه ؛
یوسفیه ، در اصول عقاید که بحرانی آن را به درخواست و به نام حاج یوسف بن نصراللّه بحرانی نوشته است .

بحرانی فرزندی به نام سید عبدالرؤف داشته که شعر می سروده و مناجاتنامة منظوم او را خوانساری (ج ٦، ص ٧٧) و علی بحرانی (ص ٩١ـ٩٢) نقل کرده اند.

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) سلیمان بن عبداللّه بحرانی ، فهرست آل بابویه و علماءالبحرین ، چاپ احمد حسینی ، قم ١٤٠٤؛
(٣) علی بن حسن بحرانی ، انوارالبدرین فی تراجم علماء القطیف والاحساء والبحرین ، چاپ محمدعلی محمدرضا طبسی ، نجف ١٣٧٧، چاپ افست قم ١٤٠٧؛
(٤) یوسف بن احمد بحرانی ، لؤلؤة البحرین ، چاپ محمدصادق بحرالعلوم ، قم ( بی تا. ) ؛

(٥) محمدبن حسن حرّعاملی ، امل الا´مل ، چاپ احمد حسینی ، نجف ١٣٨٥/١٩٦٥؛
(٦) محمدباقربن زین العابدین خوانساری ، روضات الجنات فی احوال العلماء والسادات ، قم ١٣٩٠ـ١٣٩٢؛
(٧) محمدبن شاه مرتضی فیض کاشانی ، کتاب الوافی ، قم ١٤٠٤؛
(٨) عباس قمی ، فوائد الرضویّه : زندگانی علمای مذهب شیعه ، تهران ١٣٢٧ ش ؛
(٩) محمدعلی بن صادقعلی کشمیری ، کتاب نجوم السماء فی تراجم العلماء ، قم ١٣٩٤؛
(١٠) علی خان بن احمد مدنی ، سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر ، مصر ١٣٢٤.

/ ابراهیم دیباجی /