باتْمان ، واحد اندازه گیری محصولات کشاورزی در میان اقوام ترک و کسانی که با ترکها داد و ستد داشته اند. مقدار باتمان در مناطق مختلف و نیز بر حسب جنسی که توزین می شد متغیر بود. ازینرو محققان در تعیین وزن دقیق آن گاه با مشکل روبرو می شوند. برای مثال ، بنا به مطالب کتب مفردات طبّی قرون دهم و یازدهم ، باتمانی که در طب استفاده می شده ، ٢٦٦ درهم وزن داشته است و حال آنکه امروزه در ترکیه هر باتمان ٦ اُقّه (اُقیه ) است که هر اقه ٤٠٠ درهم یا ١٢٨٣ گرم و بنابراین هر باتمان معادل ٦٩٨ر٧ کیلوگرم است .

موادی که با باتمان وزن می شده معمولاً گوشت و پنبه و ارزن و گندم و آرد و آب و نان بوده است . امروز در بعضی از نقاط و در میان اقوام ترک ، علاوه بر محصولات کشاورزی ، مایعاتی مانند روغن را نیز برحسب باتمان می سنجند. پیش از آنکه نظام واحدهای اندازه گیری اروپایی که امروز در بیشتر کشورهای جهان متداول است معمول شود، دولتها یا مسئولان محلی برای جلوگیری از بی نظمی لازم دیدند که باتمان و واحدهای همانند آن را تثبیت کنند. در > فرهنگ لغات اویغوری < آمده است که بَمَنْ، کوتاه شدة باتمان در چینی ، برابر است با یک کِتی ، که هر کتی ٧٩ر٦٠٤ گرم بوده و نیز برابر است با ١٦ تِل که هر تل ٧٩٩ر٣٧ گرم بوده است (مولر، ج ٧، بخش ١ـ٤، ص ٣٢٠). در ترکستان غربی ، باتمان معادل ٧٧٨ر٣٢ کیلوگرم و در بخارا معادل ٠٩٣ر٤٥ کیلوگرم و در خیوه معادل ٤٧٥ر٢٠ گرم بوده است (رجوع کنید به بولشایا ). در بولشایا آمده است که مقیاس باتمان در قرن یازدهم / هفدهم در منطقة ولگا رسماً از طرف دولت پذیرفته شده بود، اما به وزن آن اشاره ای نشده است . اگر نقشی را که این منطقه درتجارت با ترکستان داشته است در نظر بگیریم ، شاید بتوان گفت که کمیّت باتمان در منطقة ولگا با کمیّتی که در ترکستان آن عصر داشته برابر بوده است .

در شهرهای آذربایجان مقدار باتمان متغیر بوده است . یک باتمان در اردبیل معادل ٦ کیلوگرم و در خوی ٨٠٠ر٤ کیلوگرم و در مرند حدود ٢٠٠ر٣ کیلوگرم بوده است . باتمان تبریز، که با نام «مَن تبریز» در بلاد دیگر ایران نیز رایج است ، معادل ٣ کیلوگرم است . در سفرنامه های سیّاحان اروپایی ، که از قرن شانزدهم تا نوزدهم میلادی از تبریز دیدار کرده اند، مقدار باتمان به تفاوت ٩٤٨ ر٢، ٧١١ ر٢، ٩٠٥ ر٢، ٩٣٧ ر٢، ٨٧٦ ر٢، ٩٤٦ ر٢، ٠٦٢ ر٣، ١٧٥ ر٣ کیلوگرم ذکر شده است . در ١٣١٤ ش /١٩٣٥ مقدار باتمان (من ) تبریز به طور رسمی به ٣ کیلوگرم تثبت شد (هینتس ، ص ١٨ـ١٩).

برخی از مآخذ قدیمی ، باتمان را ترجمه یا تعریف کرده اند که به بعضی از آنها اشاره می شود. محمود کاشغری * ، ادیب و لغوی قرن پنجم ، نوشته است : «باتمان ، المنا» (ج ١، ص ٣٧٠، ٣٧٦)؛ ابوحیّانِ اندلسی * ، نحوی قرن هفتم ، نوشته است : «بطمن ، الرطل ». در قاموسهای بعد از اینها، باتمان به اَلْمَنْ (جمع آن اَمْنان ) ترجمه شده است . به عقیدة دال ، باتمان در شبه جزیرة کریمه و قفقاز ٨٨ ر٤٢٥ کیلوگرم بوده است ، با این تفاوت که در کریمه وزن آن برای سیب درختی ٠٩٥ر٤ و برای کلم ٣٧٥ ر٧ کیلوگرم بوده است . شمس الدین سامی نوشته است : «باتمان واحد اندازه گیری است که وزن آن از ٢ تا ٨ اُقّه در نوسان است و در توزین مایعات و حبوبات به کار می رود» (ذیل «باتمان »).

باتمان به عنوان واحد اندازه گیری طول و مساحت ، خاصه در بعضی از مناطق زراعی ترکستان ، برای معیّن کردن اندازة زمین به نسبت مقدار بذری که می کاشتند یا مقدار محصولی که برداشت می کردند، به کار می رفته است . در اسناد اویغوری دربارة معاملات اراضی ، علاوه بر تعیین حدود اراضی ، وسعت آنها نیز ذکر شده است . اینگونه اندازه گیری در مناطق دیگری نیز دیده شده است ؛ از جمله در منطقة ولگا (بوداگوف ، ص ٢٣١)

باتمان ، مانند بسیاری از اصطلاحات تجاری دیگر، وارد زبان ترکی شده است . مولر اصل آن را از «پَتْمان فارسیِ میانه » می داند (برای آگاهی از پَتی مانه در فارسی باستان ، پتمان و پَتْمانک در پهلوی ، و شکلهای بعدی پیمان و پیمانه رجوع کنید به گیگر، کوهن ج ١، بخش ٢، ص ٣٧). این واژه قرنها پیش ظاهراً از راه زبان ترکی وارد زبان اقوام اسلاوی شده است . در بعضی از فرهنگهای لغت اسلاوی نوشته شده که واژة باتمان «نام واحد بسیار قدیمی روسی بوده است .» (برای مثال رجوع کنید به گولوفکف ). اینگونه مطالب نشان دهندة آن است که درپاره ای از محافل روسی ، واژة باتمان کلمه ای بیگانه به شمار نیامده است .

منابع :
(١) شمس الدین سامی ، قاموس تُرکی ، در سعادت (استانبول ) ١٣١٧؛
(٢) محمودبن حسین کاشغری ، دیوان لغات الترک ، استانبول ١٣٣٣/١٩١٤؛

(٣) Abu ¦ H ¤ ayya ¦ n, Kita ¦ b al- idra ¦ k li- l i sa ¦ n al-atra ¦ k, ed. and tr. by A.Ca ferog § lu,Istanbul ١٩٣٠;
(٤) A. Battal, I bnد- Mدhennہ lu ª gati, Istanbul١٩٣٤;
(٥) Bol'shaya Sovetskaya E nciklopediya, Moscow ١٩٢٧,V,٦٣;
(٦) Bدdagov, Lu ª gat- i tدrk i (Sravnit.slov. turetskotatarsk, narech), Petersburg ١٨٠٩;
(٧) V. Dal. Tolkoviy slov. j i vogo velikorussk. yaz i ka, Moscow ١٩٠٣;
(٨) W. Geiger and E. Kuhn, Grundriss der iranischen Philologie, Strassburg ١٨٩٥-١٩٠١;
٩- D.Golovkov, I llدstir. slov. inostrannih slov, Odessa ١٩١٠;
(١٠) Walther Hinz, Islamische Mass und Gewichte, Leiden ١٩٧٠;
(١١) F.W.K. Mدller, Uigurische Glossen (Ostasiat. Zeitschr);
(١٢) W. Radloff, Versuch eines Wخrterbuches der Tدrk- Dialekte, Sanktpeterburg ١٨٩٣-١٩١١;
(١٣) Radloff-Malov, Uigurische Sprachdenkmجler, Leningrad ١٩٢٢;
(١٤) G.I. Ramstedt, "Monglische Briefe aus Idigut-Schجhri bei Turfan", SPAW (١٩٠٩);
(١٥) K.K. Yudah ¤ in, Kirgizsko-russk. Slovar, Moscow ١٩٤٠;
Haھmid Zدbeyr and Ishak Refet, Ana dilden derlemeler, Ankara ١٩٣٣.

با اضافاتی از هیئت تحریریه / (د.ا.ترک ) /رشید رحمتی آرات