بَرزونامه ، منظومه ای حماسی شامل حدود ٠٠٠ ، ٦٥ بیت دربارة هنرنماییها و ماجراهای برزو پهلوان افسانه ای ، فرزند سهراب . آنکتیل دوپرون این منظومه را به عطایی نامی نسبت داده که بلوشه او را همان ابوالعلاء عطاءبن یعقوب کاتب رازی * دانسته است . این شخص ، که به نامهای مختلف ناکوک و عمید عطاء و عطاء یعقوب و عطاء رازی معروف بوده ، شاعر دربار غزنوی است که در ٤٧١ (هدایت ، ج ٢، ص ٨٧٣ـ٨٧٦) یا ٤٩١ (عوفی ، ص ٧٢ـ٧٥) درگذشته است . نه عوفی برزونامه را جزو آثار عطایی ذکر کرده است نه هدایت . زبان برزونامه دارای بعضی از ویژگیهای متون قرن پنجم است . این کتاب ، که به وزن و سبک شاهنامه فردوسی سروده شده ، بلندترین منظومة حماسی پس از شاهنامه و شامل مطالب بسیاری از افسانه های ملّی ایرانی است که فردوسی از آنها استفاده نکرده است .

داستان با سفر سهراب از توران به قصد جنگ با رستم آغاز می شود. سهراب با زنی به به نام شهرو ازدواج می کند و برای فرزندِ به دنیا نیامده اش یادگاری نزد آن زن می گذارد. شهرو نام فرزند را برزو می گذارد و او را، بی آنکه از هویت پدرش آگاه باشد، بزرگ می کند. برزو در جوانی به سپاه افراسیاب می پیوندد و مادرش را وامی دارد تا نام پدرش را به او بگوید و سپس بر آن می شود تا انتقام کشته شدن سهراب را از رستم باز ستاند. افراسیاب او را با لشکری به ایران می فرستد، لیکن دیری نمی گذرد که برزو به دست فرامرز گرفتار و روانة سیستان می شود. شهرو با خبر می شود و به فرار او کمک می کند، اما او باز به دست رستم گرفتار می شود. نیا و نوه ، بی آنکه یکدیگر را بازشناسند نبرد می کنند و برزو تنها در آخرین دم ، که شهرو او را به رستم می شناساند، از مرگ نجات می یابد. پس از آن به سپاه ایران می پیوندد و چون این خبر به افراسیاب می رسد، سوسن رامشگر را، که نوازنده و جادوگر است ، برای گرفتار کردن پهلوانان ایرانی گسیل می دارد ( رجوع کنید به سوسن نامه ). افراسیاب با سپاهیان خویش سر می رسد، و در یک رشته نبرد و ماجرا، بیشتر قهرمانان ایرانی و تورانی که در شاهنامه از آنان یاد شده به اضافة بسیاری دیگر و همچنین دیوان و پریان و ساحران به این معرکه درمی آیند. این داستان با مرگ برزو به دست دیوی پایان می یابد.

برزونامه اول بار در ١٨١٦ در غرب شناخته شد؛ و این هنگامی بود که کُزه گارتن ، از روی نسخه ای خطی که آنکتیل دوپرون از هندوستان آورده بود، بخشی از آن شامل ٢٧٥ بیت را همراه با ترجمة آلمانی ، به چاپ رسانید. از این منظومه ، منتخب دیگری نیز به صورت ضمیمة شاهنامه چاپ ترنر مَکَن به چاپ رسیده (ص ٢١٦٠ـ٢١٩٦) اما متن کامل برزونامه ، هنوز چاپ نشده است . نسخه های اصلی این کتاب در کتابخانة ملّی پاریس ( > فهرست ... < ش ١١٨٩ـ١١٩٠)، فرهنگستان علوم تاجیکستان (میرزایف و بالدیرف ، ج ٢، ش ٣٢٤)، کتابخانة واتیکان (فوندو سبات ، ش ٦٥٢)، فرهنگستان کْلوژ رومانی (پیه مونتسه ، ص ٤٥٦) و در کتابخانة دانشگاه کلمبیا در نیویورک موجود است .

فردریش فون زوتشک ، در بخشی پیرامون منابع ایرانی افسانة جام مسیح ، مدعی شده است که برزونامه منبع مستقیم پارتسیفال اثر وولفرام فون اِشِنْباخ است ، لاکن این ادّعا را به اثبات نرسانده است .

منابع :
(١) شاه حسین بن غیاث الدین محمد، احیاءالملوک ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٤٤ ش ، ص ٣٠ـ٣٤ (حاوی نخستین گزارش مستقل دربارة داستان برزو)؛
(٢) ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران ، ج ٢، چاپ افست تهران ١٣٤٧ ش ؛
(٣) همو، حماسه سرایی در ایران ، تهران ١٣٦٣ ش ، ص ٣٠٣ـ٣١٠ (دربارة متن و جایگاه آن در میان حماسه های پس از شاهنامه )؛
(٤) محمدبن محمد عوفی ، لباب الالباب ، چاپ سعید نفیسی ، تهران ١٣٣٥ ش ؛
(٥) ابوالقاسم فردوسی ، شاهنامه ، چاپ ترنر مکان ، کلکته ١٨٩٢؛
(٦) رضاقلی بن محمد هادی هدایت ، مجمع الفصحا ، چاپ مظاهر مصفا، تهران ١٣٣٦ـ١٣٤٠ ش ؛

H. Closs, "Convergence des sources" , in Lumiةre du Graal , ed. R. Nelli, Paris ١٩٥١, ٥٠-٦٨

(٧) (دربارة نظرات فون زوتشک ) ;
(٨) EI , s.v. "Barzu ¦ -na ¦ ma" (by Cl. Huart- [H. Massة]);
H.G.L. Kosegarten, "Bruchstدcke aus dem persischen Heldengedichte Barsunameh", Fundgruben des Orients, ٥ (١٨١٦), ٣٠٩-٣٢٥:

(٩) ) برزونامه (اولین چاپ اروپایی منتخبی از ;
(١٠) A. Mirzoev, A.N. Boldyrev, Eds. Katalog vostochnykh rukopise § , vols . ١-, Stalinabad ١٩٦٠-;
M. Molإ, "L'إpopإe iranienne aprةs Firdo ¦ s ¦  ", La nouvelle Clio, ٥ (١٩٥٣), ٣٧٧-٣٩٣

(١١) (دربارة متن و جایگاه آن در میان حماسه های پس از شاهنامه ) ;
A

(١٢) Piemontese, "Imanoscritti persiano del Fondo Sbath nella Biblioteca Vaticana e un nuovo' Barzu ¦ na ¦ ma'", Atti Della Accademia Nazionale dei Lincei. Rendiconti della classe de scienze morali, storiche e filologiche, ser. ٨, ٣٣, ١٩٧٨, ٤٤٧-٤٦٤;

(دربارة تفاوتهای بین نسخ موجود در کتابخانة ملی فرانسه و کتابخانة واتیکان )

(١٣) Il primo canto del libro di Berzu (Berzu ¦ -na ¦ meh) , Bologna ١٨٩٩;
(١٤) L. Ringbom, Graltempel und paradies , Stockholm ١٩٥١, ١١٥, ٤٧١ (دربارة نظرات فون زوتشک ) ;
(١٥) V. Rugarli, La gazzella di Berzu , Bologna ١٨٨٩;

(ترجمة منتخب مذکور و سایر قطعات به نثر ایتالیایی )

(١٦) Rustem e Berzu , Bologna ١٨٩٢;
S. de Sacy, "Vullers' Chrestomathia", Journal des Savants (١٨٣٤), ٢٠٧-٢١٨

(١٧) (ندی بر کارهای کُزه گارتن و فولرس ) ;
(١٨) J.A. Vullers, Chrestomathia Schahnamiana , Bonn ١٨٣٣;

(شامل چاپ دیگری از منتخب برزونامه ، چاپ کزه گارتن )

Zend-Avesta, tr. Anquetil Duperron, I, pt. l, Paris ١٧٧١, DXXXVI.

/ ویلیام ل . هنوی ( د. اسلام ) /