دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٦٦٤
بلبل شاه کشمیری ، سید شرف الدین عبدالرحمان سهروردی حنفی ترکستانی ، عارف و صوفی قرن هشتم .تاریخ ولادت وی معلوم نیست . دربارة مشایخ بلبل شاه نظریات متفاوتی وجود دارد: به روایتی شاگرد شیخ شهاب الدین سهروردی و به روایتی شاگرد شاه نعمت الله فارسی (خلیفه ای از طریقة سهروردیه ) بوده است (محب الحسن ، ص ٣٩؛صوفی ، ص ٣٤)؛ اما چون سهروردی در٦٣٢ وفات یافته وبلبل شاه برای دومین بار از کشمیر دیدار کرده است ، نمی تواند شاگرد بی واسطة سهروردی باشد (صوفی ، همانجا). به نوشتة صوفی (همانجا) حاجی محیی الدین مسکین در تاریخ کبیراو را شاگرد ملاّ احمد علاّ می می داند که در این قول نیز
تردید هست . تا این حد مشخص است که وی در طریقة سهروردیه بوده است .
بلبل شاه در زمان فرمانروایی راجه سوهادوه از ترکستان به کشمیر رفت و در آنجا مقیم شد (صوفی ؛ محب الحسن ، همانجاها). رِنچَن شاه (رنجن دیو) که قدرت را از راجه سوهادوه گرفت و جانشین وی شد، خود را مدیون بلبل شاه می دانست ، زیرا تحت تأثیر صداقت و کرامات معنوی بلبل شاه از مذهب بودا، که ذهن کنجکاو و ناآرام او را اقناع نمی کرد، به دین اسلام روی آورد (صوفی ، ص ٣٤ـ ٣٥؛محب الحسن ، همانجا؛ حسنی ، ج ٢، ص ٤٩؛ نیز رجوع کنید به ریاض ، ص ٤٦ـ٤٧) و در ٧٢٥ به توصیة وی ملقب به سلطان صدرالدین گشت حسنی ، همانجا؛ سرور لاهوری ، ج ٢، ص ٢٨٦ـ٢٨٧). پس از آن ، صدها تن از مردم کشمیر به اسلام گرویدند و او اولین حاکم مسلمان کشمیر محسوب شد (حسنی ، همانجا؛ صوفی ، ص ٣٥). سلطان صدرالدین در کنارة رود جهلم خانقاهی برای بلبل شاه ساخت که اولین خانقاه در کشمیر بوده است و تعدادی دهکده وقف کرد که از درآمد آنها برای اطعام مسافران و مساکین درلنگری که به لنگر بابا یا لنگر بلبل شاه شهرت یافت استفاده شود (صوفی ، همانجا؛ سرور لاهوری ، ج ٢، ص ٢٨٧؛ محب الحسن ، ص ٤٠). همچنین وی در نزدیکی این محل ، مسجدی بنا کرد که اولین مسجد در کشمیر محسوب می شد، اما متأسفانه ویران شده و امروزه ، در همان محل مسجد کوچکتری ساخته شده است (صوفی ؛ محب الحسن ، همانجاها). بلبل شاه اشعاری در نعت پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه وآله وسلّم به زبان فارسی سروده است (راشدی ، ج ١، ص ٤٥٩). وی در ٧٢٧ درگذشت و در نزدیکی مسجدی که سلطان صدرالدین برای او ساخته بود به خاک سپرده شد (سرور لاهوری ؛ حسنی ، همانجاها).
از احفاد بلبل شاه ، خواجه سناءالله (قرن سیزدهم ) معروف به محمدجیو و متخلص به «خراباتی » است که دیوانی معروف به زبان کشمیری ، یکصد رساله و کتاب به زبان فارسی ، از جمله حق الاسلام یا حقیقت الاسلام در زمینة عرفان و تصوف (کتابخانة گنج بخش ، ص ٥٤؛ راشدی ، ج ١، ص ٢٢٦ـ٢٢٧) و نیز خمسه به پیروی از نظامی دارد.
منابع :
(١) عبدالحی حسنی ، نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر ، حیدرآباد دکن ١٣٨٢ـ١٤١٠/١٩٦٢ـ ١٩٨٩؛
(٢) حسام الدین راشدی ، تذکرة شعرای کشمیر ، لاهور ١٩٦٩ـ١٩٨٣؛
(٣) محمد ریاض ، احوال و آثار و اشعار میرسیّد علی همدانی ، باشش رساله ازوی ، اسلام آباد ١٤١١/ ١٩٩١؛
(٤) غلام سرور لاهوری ، خزینة الاصفیا ، کانپور ١٣٣٢/ ١٩١٤؛
(٥) کتابخانة گنج بخش . گنجینة نسخه های خطی خواجه سناءالله خراباتی ، فهرست نسخه های خطی خواجه سناءالله خراباتی ، تألیف محمدحسین تسبیحی ، راولپندی ١٣٥١ ش ؛
Mohibbul Hasan, Kashmir under the Sult ¤ a ns, Calcutta ١٩٥٩;
G. M. D. Sufi, Islamic culture in Kashmir , New Delhi ١٩٧٩.
/ اکرم السادات اصحابی /