تاریخ مختصرالدّول ، کتابی در تاریخ عمومی به عربی تألیف ابن عِبْری * (٦٢٣ـ٦٨٥)، دانشمند و مورخ مسیحی یعقوبی .

مؤلف این کتاب را از بخش نخست کتاب دیگرش در تاریخ عمومی ، که به زبان سریانی بوده ، ترجمه و تلخیص کرده و در اواخر عمر در مراغه به درخواست دوستان مسلمان خویش ، مطالب تازه ای در تاریخ اسلام و مغول به آن افزوده است (ابن عبری ، ١٣٢٦ش ؛ پیشگفتار مشکور، ص ٢؛ همو، ١٤٠٣، مقدمة ناشر، ص ز).

این کتاب به دَه «دولت » (بخش ) تقسیم می شود. هشت بخشِ نخست آن که یک سوم کتاب را دربرمی گیرند، بترتیب عبارت اند از: دولت اولیا، در بارة ویژگیها و دستاوردهای فرهنگی ملل باستان و آفرینش آدم و حوّا و سرگذشت فرزندان آنان تا درگذشت موسی علیه السلام (ص ٤ـ٣٤)؛ دولت داوران بنی اسرائیل ، شامل تاریخ بنی اسرائیل پس از حضرت موسی تا روزگار شموئیل / سموئیل پیامبر (ص ٣٥ـ٤٣)؛ دولت پادشاهان بنی اسرائیل ، در بارة سرگذشت بنی اسرائیل از زمان شموئیل تا لشکرکشیهای بُختُنَصَّر (بُخت نَصَّر) آشوری به اورشلیم و اسارت یهودیان به دست او (ص ٤٤ـ٧١)؛ دولت پادشاهان کَلدانی ، در بارة اوضاع روزگار بختنصر و فرزندان او (ص ٧٢ـ ٧٨)؛ دولت پادشاهان ایران ، در بارة سرگذشت پادشاهان هخامنشی طبق رویدادهای تاریخ یهود (ص ٧٩ـ٩٤)؛ دولت پادشاهان بت پرست یونانی ، در بارة دورة اسکندر و جانشینان او (ص ٩٥ـ١٠٧)؛ دولت پادشاهان فرنگ ، در بارة تاریخ سرزمین روم از روزگار آوگوستوس تا زمان یوستی نیانوس سوم (ص ١٠٨ـ١٥٠) و دولت پادشاهان مسیحی یونانی ، شاملِ تاریخ فرمانروایی روم شرقی (بیزانس ) از زمان تیبریوس تا روزگار هراکلیوس / هرقل (ص ١٥١ـ١٥٧). بخش عمدة تاریخ مختصرالدّول ، با عنوان دولت نهم ، دولت پادشاهان عرب مسلمان (ص ١٥٨ـ٤٨١)، در بارة تاریخ جهان اسلام است که از زندگی حضرت محمد صلی اللّه علیه وآله وسلم (ص ١٦٠ـ١٦٣) آغاز می شود و پس از ذکر خلفای راشدین (ص ١٦٨ـ ١٨٥) تا پایان دورة عباسیان (ص ١٨٧ـ ٤٧٥) را در برمی گیرد. بخش آخر کتاب نیز به دولت مغولان در زمان هولاکو، آباقا و ارغون اختصاص دارد (ص ٤٨٢ـ٥٢٢). آخرین رویداد تاریخی کتاب ، قتل شمس الدین جوینی به دستور ارغون در ٥ شعبان ٦٨٣ است (ص ٥٢١ ـ٥٢٢).

برخی از ویژگیهای برجستة این کتاب عبارت است از: شرح زندگی فرهنگی هر دورة تاریخی ؛ سرگذشت و آثار بزرگانی چون سلیمان (ص ٥٢ ـ ٥٥)، امپدوکلس (انبادقلس ) و فیثاغورس (فیثاغوروس ؛ ص ٥٠ـ٥١، ٧٧)، هومر (اومیروس ؛ ص ٦١)، طالس / تالس / ثالیس ، بَلینوس / بلیناس / آپولونیوس ، اقلیدس و ارشمیدس (ص ٦٢ـ٦٣)، زردشت (ص ٨٢ ـ٨٣) و مانی (ص ١٢٩ـ ١٣١)؛ چگونگی ساخته شدن شهرها (مثلاً رجوع کنید به ص ٥٠، ٦٦ـ٦٧)؛ و وصف مفصّلی از مذاهب و فرقه های دینی و علوم و فلسفة اسلامی (ص ١٦٧ـ ١٦٨، ٢١٣ـ٢١٦) و شرح زندگی یهودیان و مسیحیان هر دوره (ص ١٢١ـ١٢٢، ٣١٥ـ ٣١٦).

در برخی بخشهای این کتاب مطالب تاریخی ارزشمندی مطرح شده است ، از جمله نویسنده در چهار بخشِ نخست ، در شرح رویدادهای پیامبران و پادشاهان یهودی و مسیحی ، از نوشته های علمای مسیحی چون ائوسبیوس / اوسبیوس ، آندرونیکوس و یعقوب رهاوی بهره گرفته (ص ١٨، ٤٣، ٤٨، ٥١) و گاه در بارة روایتها داوری و اظهارنظر کرده است (رجوع کنید به ص ١١ـ١٢، در خصوص نظر یونانیان راجع به مطابقت خنوخ با هرمس ). همچنین در ذکر روابط مغولان و مسیحیان ، دیدگاههای صرفاً مسیحی را نقل نموده و از توجه و علاقة ایلخانان به مسیحیان سخن گفته است (ص ٥٠٥ـ٥٠٦). مؤلف در اصل سریانی این کتاب و نیز در اثر دیگرش ، تاریخ کلیسا ، اطلاعات بیشتری از وضع مسیحیان این دوره آورده است (اشپولر، ص ١٢).

ابن عبری ، پس از ابوریحان بیرونی (١٩٢٣، ص ٨٩ ، ١١١؛ همو، ١٣٧٣ـ ١٣٧٥، ج ١، ص ١٥٥ـ١٥٦)، از معدود مورخان شرقی است که فهرست نسبتاً دقیقی از پادشاهان هخامنشی را آورده است . در این فهرست ، اسامی چهارده پادشاه با ذکر مدت سلطنت آنان و رویدادهای مهم روزگارشان طبق حوادث تاریخ یهود، از جمله آزاد شدن تبعیدیان یهودی به دستور کوروش (ص ٨١ـ٨٢)، آمده است . بررسی متن و اشارات مؤلف (مثلاً رجوع کنید به ص ٨٣) نشان می دهد که وی مطالب کتاب را از منابع یونانی و رومی گرفته (یارشاطر، ص ٤٩ـ ٦٥) و آنها را با رویدادهای عهد عتیق (کتاب دانیال نبی ، ٦ : ١ـ٢٦؛
کتاب عزرا، ٦ :١١ـ٢٢، ٧: ١ـ ٢٨؛
کتاب نحمیا، ٢: ١ـ٩) تکمیل کرده است . ابن عبری شرحی از دولت اشکانی نمی دهد ولی در بخش هفتم به فرمانروایی آلکساندر سوروس (اسکندروس قیصر؛
ص ١٢٦) به بعد اشاره می کند و در بخش هشتم در بارة روابط دولت ساسانی و دولت روم شرقی مطالب فراوانی می آورد، از جمله روابط یوستی نیانوس و خسرو انوشیروان و پیدایی یک ستارة دنباله دار در آن زمان به نقل از منابع رومی (ص ١٤٨؛
پروکوپیوس ، ص ١٢٦)، و روابط ماوریکیوس و هراکلیوس با خسروپرویز که مؤلف به اشتباه وی را خسرو انوشیروان دانسته است (رجوع کنید به ص ١٥٢ـ١٥٤).

یکی از منابع عمدة تاریخ اسلامی مورد استفادة ابن عبری ، الکامل فی التاریخ ابن اثیر بوده ، گرچه وی با منابع دیگر، بویژه منابع سلجوقی ، آشنا بوده است . وی تاریخ خوارزمشاهیان ، اسماعیلیان و مغولان را از تاریخ جهانگشای خلاصه کرده (اقبال آشتیانی ، ص ٤٩٢) و در شرح حوادث روزگار خود، خاصه آنچه به بین النهرین و سوریه مربوط می شود، مطالب تازه ای آورده است . در خصوص تاریخ علوم ، مطالب کتاب

بیشتر مبتنی بر تاریخ الحکماء ابن قِفْطی است (سارتون ، ج ٢، بخش ٢، ص ٢٢١٣).

تاریخ مختصرالدّول نخستین بار در ١٠٧٣/ ١٦٦٣ به کوشش ادوارد پوکاک به لاتین ترجمه و در آکسفورد منتشر شد. آنطون صالحانی متن عربی این کتاب را با مقابلة نسخه های متعدد و مراجعه به اصل سریانی آن و منابع تاریخی اسلامی ، تصحیح کرد و با افزودن حواشی و فهرستهایی در ١٣٠٧/ ١٨٩٠ در بیروت به چاپ رساند (سرکیس ، ج ١، ستون ٣٤٠). حشمت اللّه ریاضی و محمدعلی تاج پور این کتاب را به فارسی ترجمه و در ١٣٦٤ ش در تهران چاپ کردند. عبدالمحمد آیتی نیز آن را در اوایل دهة شصت به فارسی ترجمه کرده و در ١٣٧٧ ش در تهران به چاپ رسانده است .

منابع :
(١) علاوه بر کتاب مقدس . عهد عتیق ؛
(٢) ابن عبری ، تاریخ ایران باستان ، ترجمه از دو متن سریانی و عربی از یوسف بنیان و محمدجواد مشکور، چاپ محمدجواد مشکور، تهران ١٣٢٦ش ؛
(٣) همو، تاریخ مختصرالدول ، چاپ انطون صالحانی یسوعی ، لبنان ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٤) ابوریحان بیرونی ، الا´ثار الباقیة عن القرون الخالیة ، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ١٩٢٣؛
(٥) همو، کتاب القانون المسعودی ، حیدرآباد دکن ١٣٧٣ـ١٣٧٥/ ١٩٥٤ـ١٩٥٦؛
(٦) برتولد اشپولر، تاریخ مغول در ایران ، ترجمة محمود میرآفتاب ، تهران ١٣٦٥ش ؛
(٧) عباس اقبال آشتیانی ، تاریخ مغول : از حملة چنگیز تا تشکیل دولت تیموری ، تهران ١٣٦٤ش ؛
(٨) پروکوپیوس ، جنگهای ایران و روم ، ترجمة محمد سعیدی ، تهران ١٣٦٥ش ؛
(٩) جورج سارتون ، مقدمه بر تاریخ علم ، ترجمة غلامحسین صدری افشار، تهران ١٣٥٣ـ١٣٥٧ش ؛
(١٠) سرکیس ؛

(١١) Ehsan Yarshater, "Lists of the Achaemenid kings in Biruni and Bar Hebraeus", in Biruni Symposium , ed. Ehsan Yarshater, Columbia: Columbia University, ١٩٧٦.

/ مهرداد قدرت دیزجی /