شَدّاد بن أوس ، بن ثابت انصاری نجاری مدنی، محدّث و صحابی. شدّاد از قبيلۀ بني‌حُدَيله بود كه نسب آنها به عمروبن مالك‌بن نجّار مي‌رسيد (رجوع کنید به ابن‌خياط، ص ١٥٦؛ ابن‌عبدالبر، ج ١، ص ١١٧؛ ابن‌عساكر، ج ٢٢، ص ٤٠٥، ٤١٧). وی برادرزادۀ حسان‌بن ثابت، شاعر مشهور صدر اسلام، بود (ابن‌سعد، ج ٣، ص ٥٠٣، ج ٧، ص ٤٠١؛ رازی، ج ٢، قسم ١، ص ٣٢٨). كنيۀ او را أبويَعلی و أبوعبدالرحمن ذكر كرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌عبدالبر، ج ٢، ص ٦٩٤؛ ابن‌حجر، ج ٣، ص ٣١٩). پدر شدّاد، اوس، از جمله انصاری بود كه در بيعت عقبه حضور داشت (ابن‌سعد، ج ٣، ص ٥٠٣؛ ابن‌عبدالبر، ج ١، ص ١١٧) و به گفتۀ ابن‌سعد (ج ٣، ص ٥٥ـ٥٦)، عثمان بعد از مهاجرت مسلمانان از مكه به مدينه، در خانۀ اوس‌بن ثابت اقامت گزيد. همچنين پيامبر در جريان عقد مؤاخات ميان مهاجران و انصار، ميان اوس‌بن ثابت و عثمان پيمان برادری بست (ابن‌سعد، ج ٣، ص ٥٦). به نوشتۀ واقدی (ابن‌عبدالبر، ج ١، ص ١١٧)، اوس در جنگ بدر و ديگر نبردهای پيامبر حضور داشت و در زمان خلافت عثمان‌بن عفان (ابن‌سعد، ج ٣، ص ٥٠٣) و به تصريح ابن‌حبان (ج ٣، ص١٠)، در سال ٣٥ درگذشت. هرچند ابن‌سعد (همانجا) و ابن‌عبدالبر (همانجا) در خبری ديگر به نقل از عبداللّه‌بن محمدبن عماره انصاری، از شهادت اوس در جنگ احد سخن گفته‌اند. شعری از حسان‌بن ثابت (ص ١١٦) در ذكر كشته شدن أوس‌بن ثابت، دليلی بر درستی خبر شهادت اوس در جنگ احد است (رجوع کنید به ابن‌حجر، ج ١، ص ١٤٤، ج ٣، ص ٣١٩ـ٣٢٠). مادر وی، صُرَيمَه يا صُرمَه نيز از بني‌عَدیبن نجار بود (ابن‌عساكر، ج ٢٢، ص ٤٠٤).

دربارۀ شدّاد بن أوس و حضور او در نبردهای پيامبر اختلاف‌نظر وجود دارد. برخی از حضور او در غزوه بدر سخن گفته‌اند اما بخاری (ج ٢، قسم ٢، ص ٢٢٤) در اين مطلب ترديد كرده است. وی به زهد شهرت داشت و معاصرانش او را بدين خصلت ستوده‌اند (رجوع کنید به ابن‌عبدالبر، ج ٢، ص ٦٩٤ـ٦٩٥؛ ابن‌عساكر، ج ٢٢، ص٤١٠). دربارۀ عبادت و ورع وی داستانهايی نقل شده است (رجوع کنید به ابن‌عساكر، ج ٢٢، ص ٤١٥ـ٤١٦؛ مزی، ج ١٢، ص ٣٩١). شدّاد پس از فتح شام در زمان خليفۀ دوم به امارت حِمص گماشته شد (مزی، ج ١٢، ص٣٩٠). ابن‌سعد (ج ٧، ص ٤٠١)، بدون اشاره به تاريخ دقيق، از مهاجرت شدّاد به بيت‌المقدّس سخن گفته و اشاره كرده كه شدّاد تا اواخر عمر خود در آنجا به‌سر برده است (رجوع کنید به ابن‌عبدالبر، ج ٢، ص ٦٩٤). شدّاد چهار پسر به نامهای يعلی، محمد، عبدالوهاب و منذر داشت و دختری با نام خزرج (ابن‌عساكر، ج ٢٢، ص ٤٠٩؛ مزی، ج ١٢، ص ٣٩٢). شدّاد از كعب‌الأحبار روايت كرده و از وی أسامةبن عمير هُذَلی، خالدبن مَعدان، پسرانش محمد و يعلی و كسان ديگری روايت كرده‌اند (رجوع کنید به مزی، ج ١، ص٣٩٠). روايات وی در صحاح سته نقل شده است (رجوع کنید به مزی، ج ١٢، ص ٣٩٢). دربارۀ مواضع سياسی و گرايش كلامی شدّاد، اطلاع چندانی در دست نيست. براساس برخی شواهد، به علويان گرايش داشته است (رجوع کنید به ابن‌عساكر، ج ٢٢، ص ٤١٦) و وقتی معاويه از او خواست بر منبر، از علی عليه‌السلام بدگويی كند، از اين كار سر باز زد (رجوع کنید به مفيد، ص ٩٦ـ٩٧). همچنين، پيوستن به اصحاب جمل و ياری كردن اميرالمؤمنين علی عليه‌السلام (رجوع کنید به خزاز قمی، ص١٨٠ـ١٨٢) و نقل روايات فضائل علی عليه‌السلام از ديگر شواهد اين امر است. شدّاد در سال ٥٨ در ٧٥ سالگی در بيت‌المقدّس درگذشت و همانجا مدفون شد (ابن‌حبان، ج ٣، ص ١٨٥ـ١٨٦؛ مزی، ج ١٢، ص ٣٩٢ قس ابن‌سعد، ج ٧، ص ٤٠١). ابوحاتم رازی (ج ٣، قسم ٢، ص ٣١٥) از محمدبن عبدالرحمن، نوادۀ او، نام برده و به اقامت او در بيت‌المقدّس اشاره كرده است. وی از پدر و جدش، شدّادبن أوس، روايت نقل كرده و از او ابراهيم‌بن محمدبن يوسف فريابی حديث نقل كرده است (رازی، همانجا).

منابع :
(١) ابن‌حجر عسقلانی، الاصابه‌فی تمييز الصحابه، چاپ علي‌محمد بجاوی، بيروت ١٤١٢/ ١٩٩٢؛
(٢) يوسف‌بن عبداللّه‌بن محمدبن عبدالبر، الاستيعاب فی ممعرفه‌الاصحاب، چاپ علي‌محمد بجاوی ، قاهره، بي‌تا.؛
(٣) ابوحاتم محمدبن حبان‌بن احمد مشهور به ابن‌حبان بستی، كتاب‌الثقات، حيدرآباد دكن، بي‌تا؛
(٤) حسان‌بن ثابت، ديوان حسان‌بن ثابت الانصاری، چاپ يوسف عيد ، بيروت ١٤١٢/ ١٩٩٢؛
(٥) ابوعمرو خليفه‌بن خياط، كتاب‌الطبقات، چاپ سهيل‌زكار، بيروت ١٤١٤/١٩٩٣؛
(٦) علي‌بن محمد خزاز قمی، كفايه‌الاثر فی النص علي‌الائمه الاثنی عشر، چاپ عبدالطيف حسينی كوه¬كمری خويی قم ١٤٠١؛
(٧) ابن‌سعد(بیروت)؛
(٨) ابن‌عساكر، تاريخ مدينة دمشق، چاپ علي‌شيری، بيروت ١٤١٥؛
(٩) اسماعيل‌بن ابراهيم بخاری، كتاب التاريخ‌الكبير، بيروت : دارالكتب العلميه، بي‌تا؛
(١٠) ابومحمد عبدالرحمن‌بن محمدرازی، كتاب الجرح و التعديل، حيدر آباددكن ١٣٧١/١٩٥٣، افست بيروت: دار احياء التراث‌العربی، بي‌تا.؛
(١١) جمال‌الدين يوسف مزی، تهذيب‌الكمال فی اسماءالرجال، چاپ بشار عواد معروف، بيروت ١٤٢٢/٢٠٠٢؛
(١٢) محمدبن محمدبن نعمان مشهور به شيخ مفيد، كتاب الامالی، چاپ حسين استاد ولی و علي‌اكبر غفاری ، قم ١٤٠٣ .

/ سعيد شفيعی /

تاریخ انتشار اینترنتی:

٢٦/٠٣/١٣٨٨