خطيب عُمَرى تبريزى ، خطيب عُمَرى تبريزى، محمدبن عبداللّه، محدّث، رجالى و مفسر قرن هشتم. كنيه اش ابوعبداللّه و لقبش ولى الدين بود و به خطيب الفخريه نيز شهرت داشت. از زندگى او اطلاعى در دست نيست. شهرتش به سبب تأليف كتاب مشكاةالمصابيح است كه تدوين دوباره كتاب مصابيح السنة بَغَوى فَراء* (متوفى ٥١٦) براساس ابواب فقهى است.

خطيب عمرى كتاب خود را در ٢٩ عنوان، ٣٢٧ باب و ١٣٠٨ فصل براساس ابواب فقهى مرتب كرد. او در كتاب خويش نام راويان احاديث مفرد (احاديثى كه راوى آن به نحوى تك باشد) و صحابى روايت كننده حديث را كه بغوى ذكر نكرده، آورده است. وى تأليف اين كتاب را در رمضان ٧٣٧ به پايان رساند (خطيب عمرى، ج ١، ص ٣ـ٤؛ حاجى خليفه، ج ٢، ستون ١٦٩٩؛ كتّانى، ص ١٤٥). خطيب عمرى مشكاةالمصابيح را به توصيه شيخ اجازه اش، حسين بن عبداللّه طيّبى (متوفى ٧٤٣)، نوشت (رجوع کنید به ابن حجر عسقلانى، ج ٢، ص ٦٩).

به گفته خطيب عمرى (ج ١، ص ٦ـ٧)، هر باب اين كتاب به سه فصل تقسيم شده است. در فصل نخست رواياتى آمده است كه محمدبن اسماعيل بخارى و مسلمبن حجّاج نيشابورى به طور مشترك نقل كرده اند. در فصل دوم هر باب روايات ديگر محدّثان بزرگ اهل سنّت آمده است. خطيب عمرى (ج ١، ص ٤ـ٦)، خود، محدّثان بزرگ اهل سنّت را نام برده است. وى در فصل سوم نيز رواياتى منقول از ديگر محدّثان بزرگ اهل سنّت را جاى داده است.

خطيب عمرى در مقدمه مختصرى بر كتاب خود، به توضيح روش خويش پرداخته است. او در نقل روايات، با رعايت جانب اختصار، روايات تكرارى را حذف و در موارد اندكى نيز به دست نيافتن به روايت، به شكلى كه بغوى نقل كرده، يا وجود نقلى مخالف آن در منابع اشاره كرده ست (رجوع کنید به ج ١، ص ٧). وى همچنين به بيان نوع روايات همچون غريب و ضعيف پرداخته و ١٥١١ روايت نيز افزوده است (رجوع کنید به ج ١، ص ٨، مقدمه، ص ح).

طيّبى اولين كسى است كه در تكميل و شرح مشكاة المصابيح، كتاب الكاشف عن حقائق السنن را در ٧٤٣ نوشت (ابن حجر عسقلانى، ج ٢، ص ٦٨ـ٦٩؛ حاجىخليفه، ج ٢، ستون١٧٠٠). اين شرح با تحقيق ابوعبداللّه محمدعلى سَمَك به چاپ رسيده است (بيروت ١٤٢٢). از ديگر شروح مشكاةالمصابيح، كتاب مرقاةالمفاتيح (بيروت ٢٠٠٧) ملاعلى قارى (متوفى ١٠١٤) است. ابوالحسن عبيداللّه بن محمد رحمانى مبارك فورى (متوفى ١٤١٤) نيز شرح مرعاةالمفاتيح: شرح مشكاةالمصابيح (بنارس هند ١٤٠٤) را بر اين كتاب نوشته است (براى آگاهى از ديگر شروح اين كتاب رجوع کنید به حاجى خليفه، همانجا). به گفته بغدادى (ج ١، ستون ٧٢٩)، على بن محمد جرجانى (متوفى ٨١٦) نيز حاشيهاى بر مشكاةالمصابيح نگاشته است.

مشكاةالمصابيح به فارسى ترجمه و شرح (رجوع کنید به بروكلمان، ج ٦، ص٢٤٠ـ٢٤٢) و به انگليسى ترجمه و چاپ شده است (رجوع کنید به سركيس، ج ١، ستون ٦٢٨؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذيل «بغوى»).

مشكاةالمصابيح نخستين بار در ١٣١٥ در سنپترزبورگ سپس در ١٣٤٥ در دهلى به چاپ رسيد و محمد ناصرالدين الَبانى (بيروت ١٤٠٥) و سعيد محمد لحّام (بيروت ١٤١١) نيز اين كتاب را تصحيح و چاپ كرده اند (براى چاپهاى ديگر كتاب رجوع کنید به سركيس، ج ١، ستون ٦٢٧). حافظ ابن حجر عسقلانى در كتاب هدايةالرواة إلى تخريج أحاديث المصابيح و المشكاة (الدمام ١٤٢٢) احاديث كتابهاى مصابيح و المشكاة را استخراج كرده است. محمد لقمان سِلَفى نيز در كتاب هدى الثقلين فى أحاديث الصحيحين التى أوردها المحدّث الخطيب التبريزى فى مشكاةالمصابيح (رياض ١٤٢١) احاديث اين كتاب (٢٧٠٤ حديث) را براساس ابواب فقهى مرتب كرده است.

سامِح بن جادبن على أبوعبداللّه با همكارى أبوعِلِيّين رجائى بن محمد مصرى مكى در كتاب مُذَكَّرةالإتمام الصريح لتحقيق مشكاةالمصابيح (قاهره [.بى‌تا]) به تحقيق احاديث كتاب مشكاةالمصابيح و بيان تعليقات جديد محمد ناصرالدين البانى، كه در تصحيح نخستين وى نيامده بوده، پرداخته است.

خطيب عمرى پس از تأليف مشكاةالمصابيح، اسامى رجال آن را استخراج كرد و همراه با شرح مختصرى در احوال آنها در كتاب الإكمال فى أسماء رجال المشكاة آورد. وى اين اثر را در ٧٤٠ به پايان برد (بروكلمان، ج ٦، ص ٢٣٩؛ بغوى، ج ١، مقدمه مرعشلى، ص ٧٣). علاوه بر اين، عبدالحقبن سيفالدين دهلوى (متوفى ١٠٥٢) نيز در كتاب إكمال أسماء رجال مشكاةالمصابيح (دمشق ١٤٢٧) اسامى خلفا، فرزندان، اهل بيت و زنان پيامبر در اين كتاب را جمع آورى كرده است.

غرةالتأويل فى التفسير و مجالس فى التفسير و الموعظة نيز از آثار خطيب عمرى است. او در ٧٤٩ درگذشت (حاجىخليفه، ج ٢، ستون ١١٩٧؛ بغدادى، ج ٢، ستون ١٥٦؛ كحّاله، ج١٠، ص ٢١٢).

منابع :
(١) ابن حجر عسقلانى، الدر الكامنة فى اعيان المائة الثامنة، بيروت ١٤١٤/١٩٩٣؛
(٢) كارل بروكلمان، تاريخ الادب العربى، ج ٦، نقله الى العربية يعقوب بكر، قاهره ١٩٧٧؛
(٣) اسماعيل بغدادى، هديةالعارفين، ج ١ـ٢، در حاجىخليفه، ج ٥ـ٦؛
(٤) حسين بن مسعود بغوى، مصابيح السنّة، چاپ يوسف عبدالرحمان مرعشلى، محمدسليم ابراهيم سماره، و جمال حموى ذهبى، بيروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٥) حاجىخليفه؛
(٦) محمدبن عبداللّه خطيب عمرى، مشكاة المصابيح، چاپ محمد ناصرالدين البانى، بيروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٧) يوسف اليان سركيس، معجم المطبوعات العربية و المعربة، قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ افست قم ١٤١٠؛
(٨) محمدبن جعفر كتّانى، الرسالة المستطرفة لبيان مشهور كتب السنة المشرفة، كراچى ١٣٧٩/١٩٦٠؛
(٩) عمررضا كحّاله، معجم المؤلفين، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بيروت [.بى‌تا]؛
(١٠) EI٢, s.v. "Al- Baghawi, Abu Muhammad al-Husayn b. Mas`ud" (by J. Robson).
/ على توكلى /