پاشاخان ، پیشخدمت خاصة ناصرالدین شاه و از رجال دورة سلطنت او. از تاریخ تولد و آغاز زندگی او اطلاع روشنی در دست نیست . پاشاخان اهل خوی بود. او از دورة سلطنت محمدشاه (١٢٥٠ـ١٢٦٤) به دربار راه یافت و برادرش هادی بیک ، فراش خلوت محمدشاه بود (ظهیرالدوله ، ص ٢٠؛ ممتحن الدوله ، ص ٢٦٩). در ١٢٧٢، هنگامی که پیشخدمت خاصه بود، ناصرالدین شاه (حک : ١٢٦٤ـ١٣١٣) به او لقب امینِ صُرَّه داد و پرداخت مواجب لشکر را برعهده اش گذاشت (هدایت ، ج ١٠، ص ٦٣٠ـ٦٣١؛ اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ ش ، ج ٢، ص ١٢٥٤).

در ١٢٧٥، شاه پس از خلع میرزاآقاخان نوری از مقام صدارت ، برای ادارة امور کشور، فرمان تأسیس وزارتخانه و شورای دولتی تحت نظارت مستقیم خود را داد (مستوفی ، ج ١، ص ١١١؛ آدمیت ، ص ٥٣ـ٥٥) و پاشاخان را که وکالت آذربایجان را به عهده داشت مأمور سامان دادن به دارالشورا کرد. در

این زمان پاشاخان به امین شورا ملقب شد (خورموجی ، ص ٢٤٤). در ١٢٨١ ناصرالدین شاه او را امین الملک لقب

داد. در ١٢٨٣ و ١٢٨٤ پاشاخان مناصبی چون «مهرداری مهر مبارک »، ادارة حکومت بروجرد و خمسه ، وکالت خراسان ، احضار وزرا و ابلاغ فرامین شاه به آنان را به عهده داشت (اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٣ـ١٣٦٧ ش ، ج ٣، ص ١٨٦٥، ١٨٨٦؛ همو، ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ ش ، ج ٣، ص ١٥١٦، ١٥٦٣).

در ١٢٨٨، به سبب خشکسالی ، قیمت نان گران شد و در پی اعتراض مردم ، شاه میرزا عیسی ، پیشکار نایب السلطنه کامران میرزا، را برکنار کرد و پاشاخان را به جای او گمارد. در همین سال شاه دستور تشکیل دارالشورای کبری را داد و پاشاخان را نیز به عضویت آن منصوب کرد (مستوفی ، ج ١، ص ١١٠ـ١١١). همچنین ، پس از استعفای ظهیرالدوله (علی خان قاجار، داماد ناصرالدین شاه ) از منصب وزارت عدلیه ، پاشاخان به جای او برگزیده شد (اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ ش ، ج ٣، ص ١٦٧٦؛ ظهیرالدوله ، ص ٢١). وی در هجده ذیحجة ١٢٨٩ در بین راه تهران به حرم حضرت عبدالعظیم دچار حادثه شد و روز بعد درگذشت (اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٣ـ١٣٦٧ ش ، ج ٣، ص ١٩٣٦).

پاشاخان از نزدیکان ناصرالدین شاه بود و در بسیاری از مسافرتها، مانند سفر گیلان ، خراسان و عتبات او را همراهی می کرد (حکیم الممالک ، ص ٤١٠؛ صدیق الممالک ، ص ١٥٦، ١٦٩). او در فاصلة سالهای ١٢٧٦ـ١٢٧٩ چندین بار به دریافت نشان و انعام مفتخر شد (خورموجی ، ص ٢٥٨؛ اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ ش ، ج ٢، ص ١٣٤٢، ١٣٨٩، ج ٣، ص ١٤٣١). پاشاخان ثروت بسیار اندوخت . سرای امین الملک و تیمچة حاجب الدوله در بازار بزرگ تهران بخشی از دارایی او بود که پس از مرگ وی به سه دخترش رسید (بامداد، ج ١، ص ٢٠١؛ قس آدمیت ، ص ٤٥٨؛ سپهر، ص ١٧٨).

منابع :
(١) فریدون آدمیت ، اندیشة ترقی و حکومت قانون : عصر سپهسالار ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٢) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، تاریخ منتظم ناصری ، چاپ محمد اسماعیل رضوانی ، تهران ١٣٦٣ـ١٣٦٧ ش ؛
(٣) همو، مرآة البلدان ، چاپ عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ ش ؛
(٤) مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران در قرن ١٢ و ١٣ و ١٤ هجری ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٥) علینقی بن اسمعیل حکیم الممالک ، روزنامة سفر خراسان ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٦) محمدجعفربن محمدعلی خورموجی ، حقایق الاخبار ناصری ، چاپ حسین خدیوجم ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٧) عبدالحسین بن هدایت الله سپهر، مرآت الوقایع مظفری ؛
(٨) و، یادداشتهای ملک المورخین ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٩) ابراهیم بن اسدالله صدیق الممالک ، منتخب التواریخ ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١٠) علی بن محمد ناصر ظهیرالدوله ، سفرنامة ظهیرالدّوله همراه مظفرالدین شاه به فرنگستان ، چاپ محمداسماعیل رضوانی ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(١١) عبدالله مستوفی ، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجار ، تهران ١٣٦٠ ش ؛
(١٢) مهدی ممتحن الدوله ، خاطرات ممتحن الدوله ، چاپ حسینقلی خانشقاقی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(١٣) رضاقلی بن محمدهادی هدایت ، ملحقات تاریخ روضة الصفای ناصری ، در میرخواند، تاریخ روضة الصفا ، ج ٨ ـ١٠، تهران ١٣٣٩ ش .

/ مهین فهیمی /