حاجی‌آباد(١) ، شهرستان و شهرى در استان هرمزگان در جنوب ایران.

١) شهرستان حاجی‌آباد، شمالی‌ترین شهرستان استان. سه بخش به نامهاى مركزى (به مركزیت حاجی‌آباد)، فارِغان (به مركزیت فارغان) و احمدى (به مركزیت سَرگَز)، شش دهستان و دو شهر به نامهاى حاجی‌آباد و فارغان دارد.

بیشتر قسمتهاى شهرستان كوهستانى است. كوه هُماك یا فارغان با ٢٦٧، ٣ متر ارتفاع (دومین قله مرتفع استان) و كوه زندان با ٩٩٣ متر ارتفاع، در این شهرستان معروف‌اند (جعفرى، ج١، ص٥٥٦؛ سایبانى، ١٣٨١ش، ص ٣٢ـ٣٣). رود فصلى شور (یا شورِ طارم)، كه شاخه اصلى رود كُل به‌شمار می‌رود و در نهایت به خلیج‌فارس می‌ریزد، مهم‌ترین رود شهرستان است و جهت عمومى شمالى جنوبى دارد (رجوع کنید به جعفرى، ج ٢، ص٣٩٧ـ ٣٩٨؛ اطلس گیتاشناسى استانهاى ایران، ص ١٨٦ـ١٨٧).

حدود ٩٠% سیب‌زمینى استان در این شهرستان تولید می‌شود (مركز آمار ایران، ١٣٨٤ش، ص ٥٧ـ٩٣). حاجی‌آباد تنها تولیدكننده عسل استان است. از صنایع‌دستى، بافت قالى و گلیم در آنجا رواج دارد (همان، ص ١١٩، ١٣٦، ١٣٨، ١٤٣؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ١١٤، ص ٦٩).

حاجی‌آباد، به‌سبب واقع شدن در مناسب‌ترین مسیر مواصلاتى میان بندرعباس و نواحى داخلى ایران، از گذشته داراى اهمیت ارتباطى بوده است (رجوع کنید به كیهان، ج ٣، ص ٤٤٨؛ نیز رجوع کنید به سایكس، ص٣٠٠ـ٣٠١). پیش از راه‌سازى جدید، راههاى قدیمى بندرعباس به كرمان و بندرعباس به سیرجان و یزد، از دو تنگ در شهرستان حاجی‌آباد می‌گذشت كه به راه تنگ زندان و راه تنگ زاغ شهرت یافتند (سایبانى، ١٣٨١ش، ص ٧٧ـ٧٩، ١٠٦، پانویس ١). در ١٣٣٦ش، با اتمام عملیات راه‌سازى میان بندرعباس ـ سیرجان در تنگ زاغ، حاجی‌آباد در مسیر یكى از مهم‌ترین راههاى اصلى كشور قرار گرفت (رجوع کنید به سایبانى، ١٣٨١ش، ص ٨٣ـ٨٤). موقعیت حاجی‌آباد سبب شد تا راه‌آهن بندرعباس ـ بافق (بهره‌بردارى در ١٣٧٣ش) نیز از این شهرستان بگذرد (سایبانى، ١٣٨١ش، ص ٨٦ـ٨٧؛ نیز رجوع کنید به همو، ١٣٧٧ش، ص ٨١).

در تقسیمات كشورى ١٣٥٥ش، بخش قدیمى سعادت‌آباد به مركزیت شهر حاجی‌آباد، جزو شهرستان بندرعباسِ استان ساحلى بنادر و جزایر خلیج‌فارس و دریاى عمان بود (ایران. وزارت كشور، ص ٢٧) و در بهمن ١٣٧٢ به شهرستان حاجی‌آباد بدل شد (رجوع کنید به ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى، ١٣٨٢ش، ذیل «استان هرمزگان»).

در ١٣٧٥ش، جمعیت شهرستان حاجی‌آباد ٣٨٥،٦١ تن بود كه از این تعداد ٤٥٢،٤١ تن (٥ر٦٧%) روستانشین بودند (مركز آمار ایران، ١٣٧٦ش، ص شصت‌وهشت). اهالى شهرستان شیعه دوازده امامی‌اند و به فارسى با گویش بندرى سخن می‌گویند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا).

زیارتگاههاى ركن‌الدین حیدر در شهر فارغان، سیدابراهیم در آبادى سعادت‌آباد و زین‌العابدین در آبادى درآگاه و قلعه كُلدان در پنج كیلومترى جنوب‌غربى شهر حاجی‌آباد، از آثار مهم شهرستان است (همان، ج ١١٤، ص ٥٣ـ٥٤، ٦٩، ٨٢ـ٨٣).

٢) شهر حاجی‌آباد، مركز شهرستان. در حدود ١٧٥ كیلومترى شمال شهر بندرعباس، در ارتفاع ٩٣٠ مترى از سطح دریا قرار دارد (همان، ج ١١٤، ص ٤٦). بیشترین دماى شهر در تابستانها ْ٤٨، كمترین آن در زمستانها صفر درجه، و میزان بارش سالانه آنجا حدود ٢٣٠ میلیمتر است (همانجا). آبادى حاجی‌آباد در ١٣٤٤ش شهر شد (ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى، ١٣٨٢ش، همانجا). این شهر در ١٣٧٥ش، ٦٨٩، ١٦ تن جمعیت داشت (مركز آمار ایران، ١٣٧٦ش، ص هشتادوپنج).

نام شهر برگرفته از قلعه‌اى به نام حاجی‌آباد است كه ظاهرآ در دوره قاجار در این محل احداث شده است (رجوع کنید به فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ١١٤، ص ٤٦). به نوشته خورموجى (ص ١٠٣ـ١٠٥)، حاجی‌آباد و آبادیهاى اطرافش جزو شبانكاره* بودند. در سده دوازدهم (دوره زندیه)، نصیرخان لارى ناحیه‌اى را، شامل حاجی‌آباد و بلوكات مجاور آن، تصرف و ضمیمه لارستان فارس كرد. این ناحیه متشكل از هفت بلوك بود و بلوك یا ناحیه سبعه نامیده می‌شد (فسائى، ج ٢، ص ١٣٥٠؛ نیز رجوع کنید به سایبانى، ١٣٦٩ش، ص ٩ـ١١؛ وزیرى كرمانى، ص ٣٢، ١٤٦). پلیس جنوب* در ١٣٣٥ـ١٣٤٠ش، با هدف ایجاد امنیت در مسیر بندرعباس ـ سیرجان، پایگاهى در طارمِ حاجی‌آباد و نیز جاده‌اى از سیرجان به حاجی‌آباد احداث كرد (سایبانى، ١٣٧٧ش، ص ٢٣٧ـ٢٣٨).

در اوایل دوره پهلوى، حاجی‌آباد جزو محال هفت‌گانه ولایات خمسه استان فارس بود و انگور و گُل از آنجا به هندوستان صادر می‌شد (كیهان، ج ٢، ص ٢٣٨ـ٢٣٩). رزم‌آرا (ج ٨، ص ١١٩، ٢٣٩) در حدود ١٣٣٠ش، از حاجی‌آباد و خرماى فراوان آن نوشته است.

منابع :
(١) اطلس گیتاشناسى استانهاى ایران، تهران: گیتاشناسى، ١٣٨٣ش؛
(٢) ایران. وزارت كشور، تقسیمات كشور شاهنشاهى ایران، تهران ١٣٥٥ش؛
(٣) ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات كشورى، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران ١٣٨٢ش؛
(٤) همو، نشریه عناصر و واحدهاى تقسیمات كشورى (تا پایان آبان ١٣٨٤)، تهران ١٣٨٤ش؛
(٥) عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٩ش؛
(٦) محمدجعفربن محمدعلى خورموجى، نزهت الاخبار: تاریخ و جغرافیاى فارس، چاپ على آل‌داود، تهران ١٣٨٠ش؛
(٧) رزم‌آرا؛
(٨) احمد سایبانى، از بندر جرون تا بندرعباس، بندرعباس ١٣٧٧ش؛
(٩) همو، بندرعباس و هلال طلائى، تهران ١٣٨١ش؛
(١٠) همو، فین بندر عباس، به همراه واژه‌نامه گویش محلى، (بی‌جا) ١٣٦٩ش؛
(١١) فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى كشور جمهورى اسلامى ایران، ج :١١٤ دولت‌آباد، تهران: اداره جغرافیائى ارتش، ١٣٦٢ش؛
(١٢) حسن‌بن حسن فسائى، فارسنامه ناصرى، چاپ منصور رستگار فسائى، تهران ١٣٨٢ش؛
(١٣) مسعود كیهان، جغرافیاى مفصل ایران، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ش؛
(١٤) مركز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٧٥ نتایج تفصیلى كل كشور، تهران ١٣٧٦ش؛
(١٥) همو، نتایج تفصیلى سرشمارى عمومى كشاورزى :١٣٨٢ استان هرمزگان، تهران ١٣٨٤ش؛
(١٦) نقشه جمهورى اسلامى ایران: براساس تقسیمات كشورى، مقیاس ٠٠٠،٦٠٠، ١:١ تهران : گیتاشناسى، ١٣٨٣ش؛
(١٧) احمدعلى وزیرى كرمانى، جغرافیاى كرمان، چاپ باستانى پاریزى، تهران ١٣٥٣ش؛

(١٨) Percy Molesworth Sykes, Ten thousand miles in Persia or eight years in Iran, New York ١٩٠٢.

/ وحید ریاحى /