تندگویان ، محمدجواد ، وزیر نفت دولت محمدعلی رجایی . وی در ٢٦ خرداد ١٣٢٩ در خانی آباد تهران به دنیا آمد. پدرش ، حاج جعفر، در میدان بهارستان مغازة کفاشی داشت . تندگویان علوم مقدماتی قرآنی را نزد پدرش فراگرفت و با حضور در مسجد بینایی و هیئتهای بنی فاطمه و فاطمیون خانی آباد با تعالیم دینی آشناتر شد. پس از گذراندن دورة ابتدایی (١٣٣٦ـ ١٣٤١ ش )، دورة متوسطه را در ١٣٤٢ ش در دبیرستان جعفری اسلامی آغاز کرد (کامور بخشایش ، ص ٧، ١٣؛ جباری ، ص ٥؛ دولت عشق ، ص ٤٥ـ٤٦). قیام ١٥ خرداد در این سال بشدت او را تحت تأثیر قرار داد و موجب آشنایی او با نهضت و افکار امام خمینی شد. در ١٣٤٦ ش ، دورة متوسطه را با موفقیت به پایان رساند. از نیمة اول سال تحصیلی ١٣٤٧ـ ١٣٤٨ ش تحصیلات خود را در دانشکدة نفت آبادان آغاز نمود و بلافاصله با انجمن اسلامی دانشجویان همکاری کرد و در مدتی کوتاه ، عضوی بسیار فعال و مؤثر شد. او از شخصیتهایی چون مرتضی مطهری ، علی شریعتی ، محمدتقی جعفری برای ایراد سخنرانی در دانشکدة نفت دعوت کرد ( نفت و ایثار ، ص ١٤ـ ١٥؛ جوانبخت ، ص ١٥ـ١٦، ٢١ـ٢٣؛ دولت عشق ، ص ٤٦ـ٤٧) و هم زمان با این اقدامات ، با انجمنهای اسلامی دانشجویان

ایرانی خارج از کشور به همکاری و تبادل افکار پرداخت

(ایران . مجلس شورای اسلامی ، ص ٩). در ١٣٥١ ش ، دورة کارشناسی مهندسی پتروشیمی را به پایان رساند و در پالایشگاه نفت تهران به کار مشغول شد. در شهریور ١٣٥٢، حدود

یک سال پس از فارغ التحصیلی ازدواج کرد. پس از آن در

آبان ١٣٥٢ به آبادان رفت تا فعالیتهای انجمن اسلامی

دانشکدة نفت آبادان را گسترش دهد اما با اعمالِ فشار

ساواک از پالایشگاه تهران اخراج شد (پروندة بازجویی محمدجواد تندگویان در ساواک تهران موجود در مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، اسناد ش ١٨٣، ١٨٤، ٧٨١؛ جوانبخت ، ص ٢٧ـ٢٩). تندگویان در ١٣ آبان ١٣٥٢ در پالایشگاه تهران دستگیر شد و حدود هفت ماه در زندان انفرادی بود. سپس دادگاه او را با احتساب مدت بازداشت به یک سال زندان محکوم کرد. در آبان ١٣٥٣ آزاد شد و به عنوان سرباز صفر

به شیراز اعزام گردید و پس از اتمام این دوره ، در شرکت

بوتان گاز مشغول به کار شد اما در ٦ تیر ١٣٥٤، با اِعمال

فشار ساواک و به بهانة نقص پرونده ، مجبور به استعفا

گردید. سپس ، به منظور دورماندن از نظارت ساواک ، پیشنهاد

کار در شرکت پارس توشیبا (پارس خزر فعلی ) را در رشت پذیرفت و از ١٣٥٤ تا ١٣٥٦ مدیر تولید آن شرکت بود.

او در ١٣٥٦ ش ، در رشتة مدیریت صنعتی در مدرسة عالی مدیریت وابسته به دانشگاه هاروارد پذیرفته شد و در ١٣٥٧ ش موفق به دریافت مدرک کارشناسی ارشد مدیریت بازرگانی

گردید و به شرکت پارس توشیبا بازگشت ( زنده عشق ، ص ١٩٣ـ ١٩٤؛ کامور بخشایش ، ص ٥٥، ٦١؛ ایران . مجلس شورای اسلامی ، همانجا).

پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ٢٢ بهمن ١٣٥٧ مدیر شرکت پارس توشیبا شد و تا آذر ١٣٥٨ این سمت را به عهده داشت . سپس معین فر، وزیر نفت وقت جمهوری اسلامی ایران ، وی را به کار دعوت کرد و او نمایندة قائم مقامِ وزیر نفت در آبادان و عضو اصلی کمیسیون پاکسازی در ادارة نفت آبادان گردید. در تیر ١٣٥٩، سرپرستی مناطق نفت خیز به وی واگذار گردید و او تا مهر ١٣٥٩ در این سمت بود (ایران . مجلس شورای اسلامی ، همانجا؛ کامور بخشایش ، ص ٦١ـ٦٢). در نتیجة عملکرد موفقیت آمیز او در دورة سرپرستی مناطق نفت خیز در اول مهر ١٣٥٩ برای تصدی وزارت نفت به مجلس شورای اسلامی معرفی شد و رأی اعتماد نمایندگان مجلس شورای اسلامی را برای تصدی این مقام به دست آورد (ایران . مجلس شورای اسلامی ، ص ٢٠؛ کامور بخشایش ، ص ٦٣). او در مدت کوتاهی ، کارکنان وزارت نفت را برای حفاظت از تأسیسات نفتی خوزستان سازماندهی کرد. در طول چهل روز وزارت ، به منظور نظارت مستقیم بر این عملیات سه بار به آبادان رفت اما در چهارمین سفرش به آبادان ، در ٩ آبان ١٣٥٩ نیروهای عراقی ــ که صبح آن روز جادة فرعی ماهشهر ـ آبادان را در اختیار گرفته بودند ــ وی را به همراه دو معاونش ، و دو تن از محافظانش به اسارت گرفتند (بوشهری ، ص ٥؛ یحیوی ، ص ٥٦؛ کامور بخشایش ، ص ٧١ـ٧٢). دولت ایران با استناد به قوانین و مقررات بین المللی از مجامع جهانی ، بویژه صلیب سرخ ، برای آزادی وی استمداد کرد، اما عراق تندگویان را اسیر جنگی دانست ( روزشمار جنگ ایران و عراق ، کتاب پنجم ، ص ١٥٧؛ ترزیان ، ص ٣٨٦ـ٣٨٧).

با نزدیک شدن زمان بر گزاری اجلاس وزیران نفت اوپک در بالی اندونزی در ٢٤ آذر ١٣٥٩/ ١٥ دسامبر ١٩٨٠، دولت ایران درخواست کرد که موضوع حملة عراق به ایران و اسیر شدن وزیر نفت در دستور کار اجلاس قرار گیرد ( رجوع کنید به «اوپک و جنگ »، در مجموعة اسناد بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدّس ، پروندة مجامع بین المللی ، کد ٦) اما با تلاش عراق و چند کشور حامی آن ، این موضوع از دستور کار اجلاس حذف شد و به هیئت ایرانی فقط اجازه داده شد در این خصوص بیانیه ای صادر کند (خبرگزاری پارس ، گزارشهای ویژه ، ش ٣٧٢، مورخ ٢٥ آذر ١٣٥٩؛جباری ،ص ٣٥). تا یک سال بعداز اسارت او و تا زمانی که دولت محمدعلی رجایی بر سر کار بود، تمامی نامه های وزارت نفت به نام محمدجواد تندگویان صادر می شد. در دوران اسارت ، تنها دو نامه از وی به خانواده اش رسید که آخرین نامه مورخ ٢٤ فروردین ١٣٦١ است (آقائی سریرزه ، ص ٢٠؛ جوانبخت ، ص ٩٥ـ ٩٦).

پس از گذشت حدود یازده سال ، با آزاد شدن تدریجی اسرای ایرانی در ١٣٦٩ ش ، اخباری حاکی از زنده بودن تندگویان انتشار یافت ؛ ولی دولت عراق اعلام کرد که وزیر نفت سابق ایران در ١٣٦١ ش / ١٩٨٢ در سلولش خودکشی کرده است . در پی انتشار این خبر، در ١٤ آذر ١٣٧٠ هیئتی از ایران برای روشن شدن واقعیت امر، به عراق سفر کرد. نظر هیئت ایرانی این بود که تندگویان زنده است اما عراقیها از همان ابتدا با ارائة مدارکی شامل عکس و گواهی فوت و گزارش پزشکی قانونی ، این نظر را رد کردند (مهدی تندگویان ، مصاحبة

مورخ ٩ مرداد ١٣٨٢؛ کامور بخشایش ، ص ٧٧ـ ٧٨، ٨١؛ جوانبخت ، ص ٢٦). پس از قطعی شدن شهادت تندگویان ، عراق از استرداد پیکر او امتناع نمود که سرانجام با پیگیری و پافشاری ایران ، جنازة مومیایی شده اش ، پس از گذشت یازده سال از زمان اسارت ، تحویل گرفته شد و به ایران انتقال یافت و در ٢٩ آذر ١٣٧٠ در قطعة ٧٢ تنِ (شهدای ٧ تیر ١٣٦٠) بهشت زهرا به خاک سپرده شد (روزنامة جمهوری اسلامی ، ص ٢). هیئت ایرانی ، بر مبنای مشاهدات و معاینات کالبد شکافی ، تاریخ شهادت وی را در فاصلة سالهای ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ ش دانسته اند (جوانبخت ، ص ٨٤). بر روی سنگ قبر او تاریخ شهادت ذکر نشده است .

منابع :
(١) مجتبی آقائی سریرزه ، نفت در گذر زمان : از پیدایش تا جنگ تحمیلی ، تهران ١٣٨٠ ش ؛
(٢) ایران . مجلس شورای اسلامی ، مشروح مذاکرات مجلس شورای اسلامی : از جلسة ٤١ تا جلسة ٦٠ ، تهران ١٣٥٩ ش ؛
(٣) بهروز بوشهری ، ده سال اسارت : خاطرات بهروز بوشهری ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
پی یر ترزیان ، داستان اوپک ، ترجمة

(٤) عبدالرضا غفرانی ، ( تهران ) ١٣٦٧ ش ؛
(٥) مهدی تندگویان ، سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران ، واحد تولید، مصاحبه ، ٩ مرداد ١٣٨٢؛
(٦) جلیل جباری ، شهید غریب : روایتی از اسارت شهید تندگویان ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٧) محمود جوانبخت ، حکایت آن مرد غریب ، تهران ١٣٨٠ ش ؛
(٨) دولت عشق : ویژه نامة بزرگداشت وزیران و پانزده هزار شهید دولت ، تهران : ستاد بزرگداشت وزیران و پانزده هزار شهید دولت ، تهران ١٣٨١ ش ؛
(٩) روز شمار جنگ ایران و عراق ، کتاب پنجم : هویزه ، آخرین گامهای اشعالگر: زمینگیر شدن و توقف کامل دشمن ، تهران : سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ ، ١٣٧٣ ش ، روزنامة جمهوری اسلامی ، ش ٣٦٣٧، ٣٠ آذر ١٣٧٠؛
(١٠) زنده عشق : زندگینامة شهید محمدجواد تندگویان ، تهران : وزارت نفت ، ادارة کل روابط عمومی ، ١٣٧٨ ش ؛
(١١) جواد کامور بخشایش ، یاس در قفس : داستان زندگی و شهادت غریبانة محمدجواد تندگویان ، تهران ١٣٨٠ ش ؛
(١٢) نفت و ایثار: زندگینامه و یادوارة شهیدان و مفقودین شرکت ملی نفت ایران ، تهران : موسسة فرهنگی و هنری شقایق روستا، ١٣٨١ ش ؛
(١٣) محسن یحیوی ، آزادگان در بند ، تهران ١٣٦٧ ش .

/ حسین یکتا /