حدیدى ، جواد، استاد دانشگاه و پژوهشگر و مؤلف برجسته در ادبیات تطبیقى و عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسى. در ٥ آذر ١٣١١ در خانواده‌اى متدین در قم به دنیا آمد. پدرش به چراغ‌سازى و كارهاى فنى دیگرى در همین حد اشتغال داشت و با آنكه سواد نداشت تقریبآ نیمى از اشعار شاهنامه را از حفظ بود (حدیدى،١٣٨٠شالف، ص١٩؛همو،١٣٧٤ش، ص٥٩ـ٦٠). حدیدى دوران كودكى را با تحمل مشكلات بسیار سپرى كرد. پدرش او را به «مكتب» برد اما اصرار داشت كه وى را به «مدرسه» نفرستد، چون، بنابه باور عامه مردم آن زمان، احتمال می‌داد مدرسه او را بی‌دین كند (همو، ١٣٨٠ش الف، ص ١٩ـ٢٠). سرانجام با وساطت یكى از روحانیون محله، پدر به درس خواندن او در مدرسه راضى شد و حدیدى موفق شد تحصیلات ابتدایى را در ١٣٢٦ش در مدرسه سنائى قم به پایان رساند (همان، ص ٢١ـ٢٢). به موازات تحصیل در مدرسه ابتدایى، با «امثله» و «شرح امثله» (دو كتاب از جامع‌المقدمات) در خانه آشنا شد و سپس سایر كتابهاى جامع المقدمات و حاشیه ملاعبداللّه و شرح‌الفیه سیوطى و مغنى اللبیب ابن‌هشام و مطول تفتازانى و معالم‌الاصول حسن‌بن زین‌الدین، ابن‌شهیدثانى را فراگرفت. درسهاى دبیرستانى را نه در مدرسه، بلكه نزد خود خواند و پس از غلبه بر مشكلات گوناگون (همان، ص٢٢ـ٣٠؛ نیز رجوع کنید به همو، ١٣٧٤ش، ص٦١ـ٦٢، ١٠٤)، در شهریور ١٣٢٨ دیپلم گرفت و به‌رغم میل شخصی‌اش براى تحصیل در رشته‌هاى پزشكى و فلسفه، تحصیل در رشته دبیرى زبان فرانسه را از پاییز ١٣٣٠ش در دانشسراى عالى آغاز كرد. وى براى گذران زندگى به تدریس در كلاسهاى شبانه آموزشگاههاى خصوصى و مدارس دولتى تهران پرداخت.

فوت پدر در ١٣٣١ش بر مشكلات وى افزود، با این حال توانست با احراز رتبه اول در ١٣٣٣ش فارغ‌التحصیل شود و براى تدریس در دبیرستانها به مشهد برود. دو سال بعد دولت او را براى ادامه تحصیل به بلژیك فرستاد. حدیدى از بلژیك به سویس و از سویس به پاریس رفت و موضوع «اسلام از نظر ولتر» را براى پایان‌نامه خود برگزید. ولتر در فرانسه و به‌طور كلى در غرب با نقدهاى بی‌پروا و گزنده‌اش نسبت به مسیحیت شناخته شده بود و اكنون یك مسلمان داوطلب شده بود تا درباره نظر او به اسلام تحقیق كند. حدیدى در مسیر تحقیق در این باب، نخست پنجاه و دو جلد كلیات ولتر و سپس مكاتبات او را مطالعه كرد و در ١٩٦٠میلادى در دانشگاه سوربن از رساله خود دفاع كرد (همو، ١٣٨٠ش الف، ص ٣٤ـ٣٨؛ همو، ١٣٧٤ش، ص٢٦٠ـ ٢٦٥). حدیدى از دو گزینه ماندن در فرانسه و بازگشت به ایران، خدمت به میهن را انتخاب كرد و به مشهد بازگشت و در ١٣٣٩ش با سمت دانشیار رشته زبان و ادبیات فرانسه در دانشگاه مشهد مشغول به كار شد (همو، ١٣٨٠ش الف، ص ٣٩). وى به موازات كارهاى آموزشى و تحقیقاتى طى سالیان دراز مسئولیتهاى ادارى را نیز برعهده گرفت، از جمله مدیریت مجله دانشكده ادبیات و علوم انسانى دانشگاه فردوسى مشهد را، كه خود آغازگر آن بود (همان، ص ٤٠ـ٤١). حدیدى در مشهد، علاوه بر تدریس زبان و ادبیات فرانسه، به مطالعات تطبیقى روى آورد و تأثیر ادبیات فارسى را بر ادبیات فرانسه وجهه همت خود قرار داد (همان، ص ٤٢).

حدیدى در ١٣٦٣ش به درخواست خود بازنشسته شد. وى كه قبل از آن تاریخ براى همكارى با ستاد انقلاب فرهنگى، به عنوان مسئول كمیته برنامه‌ریزى زبان فرانسه، به تهران آمده بود، تا ٢٨ مرداد ١٣٨١، كه پایان عمر او بود، در این شهر اقامت گزید. او كه در نوجوانى و جوانى خوب درس خوانده بود و در میان‌سالى از رهگذر تدریس و مدیریتهاى گوناگون تجربه كافى اندوخته بود، در دوران پختگى فرصت یافت تا در میدانهایى گسترده‌تر به كار و تحقیق و تألیف بپردازد و تواناییهاى خود را بیشتر آشكار سازد. ازین‌پس وى عمدتآ با پنج مؤسسه به همكارى پرداخت :

١) فرهنگستان زبان و ادب فارسى (عضو پیوسته از ١٣٧٥ش، مدیر گروه ادبیات تطبیقى).

٢) مركز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى (از ١٣٦٧ش، ویرایش حدود هشتصد مقاله).

٣) انتشارات سروش (از ١٣٦٧ش تا ١٣٧٣ش، ترجمه حدود صد مقاله).

٤) مركز ترجمه قرآن مجید به زبانهاى خارجى (از ١٣٧٣ش، ترجمه قسمتى از قرآن مجید به زبان فرانسه و تألیف ده مقاله فارسى و فرانسه براى درج در مجله ترجمان وحى و ویرایش كلیه مطالب مجلد؛ همو، ١٣٨٠ش ب، ص ١٧).

٥) مركز نشر دانشگاهى (از ١٣٦٣ش، شركت در برنامه‌ریزى و تألیف و تدوین ٢٤ عنوان كتاب درسى آموزش فرانسه و نشر مجله لقمان به زبان فرانسه در زمینه‌هاى مذهبى، فلسفى، عرفانى و ادبى؛ همان، ص ١٢).

آثار. آثار حدیدى را، از كتاب و مقاله، می‌توان در دو موضوع اصلى «اسلام و مسلمانان» و «ادبیات فارسى و فرهنگ ایرانى» دسته‌بندى كرد، به شرط آنكه ادبیات تطبیقى را شاخه‌اى از ادبیات فارسى محسوب كنیم.

كتابهاى وى عبارت است از :

١) اسلام از نظر ولتر (چاپ اول: مشهد ١٣٤٣ش، چاپ پنجم: تهران ١٣٧٤ش)، كه رساله دكترى او در دانشگاه سوربن است. متن فرانسوى این كتاب در ١٩٧٤ میلادى انتشار یافته است. حدیدى نخستین بار با این كتاب در محافل علمى و ادبى و اسلامى ایران شناخته شد. وى در این كتاب موضوعى بكر را متهورانه مورد تحقیق قرار داده و با روشى عالمانه ثابت كرده كه «ولتر ابتدا از در دشمنى با اسلام وارد می‌شود... ولى بعد به تحقیق و تفحص درباره اسلام می‌پردازد و هرچه مطالعات و تحقیقاتش عمیق‌تر می‌شود تدریجآ نظرش نیز درباره اسلام عوض می‌شود، به طورى كه در بیست سال آخر زندگیش... به دفاع از اسلام می‌پردازد» (همو، ١٣٨٠ش الف، ص ٦٠ـ٦١؛ نیز رجوع کنید به فرهنگ آثار ایرانى ـ اسلامى، ذیل «اسلام از نظر ولتر»).

٢) ایران در ادبیات فرانسه (مشهد ١٣٤٦ش)، در وصف تصور فرانسویان از ایرانیان.

٣) برخورد اندیشه‌ها (تهران ١٣٥٦ش)، مجموعه مقالاتى در باب مجادلات كلامى و نیز ادبیات تطبیقى.

٤) میراث سوم (تهران ١٣٦٤ش). مؤلف كتاب، كه روژه گارودى است، در این كتاب می‌خواسته است ثابت كند كه تمدن غرب علاوه بر آنكه وام‌دار فرهنگ یونان و روم باستان و فرهنگ مسیحیت است، وام‌دار میراث سومى نیز هست كه فرهنگ و تمدن اسلامى است و معمولاً آن را انكار می‌كند. حدیدى عنوان اصلى كتاب را از >وعده‌هاى اسلام< در ترجمه به میراث سوم تغییرداده كه برگرفته از فصل اول كتاب است (رجوع کنید به حدیدى، ١٣٨٠ش الف، ص ٦٨).

٥) حدیث عشق در شرق (تهران ١٣٧٢ش) تألیف ژان ـ كلود واده. مؤلف در این كتاب كوشیده است ثابت كند نوع ادبى جدیدى كه به نام ادبیات دربارى در قرن دوازدهم میلادى در جنوب فرانسه پدید آمده متأثر از ادبیات اندلس است و ادبیات اندلس را نیز اعراب مسلمانى كه به اسپانیا راه پیدا كردند به وجود آوردند و محتمل است كه اعراب نیز این مضامین را از فرهنگ ایرانى اخذ كرده باشند (رجوع کنید به همان، ص ٧٠ـ٧٦؛ نیز رجوع کنید به واده، پیشگفتار حدیدى، ص ١ـ٥).

٦) از سعدى تا آراگون: تأثیر ادبیات فارسى در ادبیات فرانسه (تهران ١٣٧٣ش)، كتابى مفصّل در بررسى تأثیر ادبیات فارسى بر ادبیات فرانسه، از آغاز قرن هفدهم میلادى تا ١٩٨٢/١٣٦١ش (زمان مرگ لویى آراگون) است. این كتاب را باید حاصل عمر حدیدى و دستاورد وى از سى سال تدریس ادبیات تطبیقى و تاریخ ادبیات و مطالعه در كتابخانه‌هاى معتبر فرانسه، نظیر كتابخانه ملى و كتابخانه دانشگاه سوربن، دانست (رجوع کنید به حدیدى، ١٣٨٠ش الف، ص ٧٧). كتاب «دادوستد فرهنگى ایران و فرانسه را در مدت چهار قرن دربرمی‌گیرد» (همو، ١٣٧٣ش، ص ٧) و خواننده می‌تواند مراحل تحول مبادلات فرهنگى میان ایران و فرانسه را به آسانى دنبال كند (همان، ص ٨). ترجمه فرانسوى این كتاب، به قلم خود حدیدى، در ١٣٧٨ش در تهران منتشر شده است.

٧) دروازه‌هاى آب (هفده گفتار؛ تهران ١٣٧٦ش)، مجموعه مقالاتى به زبان فرانسه در ادبیات تطبیقى و معارف اسلامى.

٨) رهروان حقیقت (هفده گفتار؛ تهران ١٣٨٠ش)، مجموعه مقالاتى به زبان فارسى، عمدتاً در باب ترجمه قرآن و ادبیات تطبیقى، كه بعضى از آنها به زبان فرانسه در كتاب دروازه‌هاى آب آمده است.

٩) ترجمه و تفسیر و واژگان سوره فاتحه و بقره (قم ١٤٢١)، با همكارى یحیى علوى، قرآن‌شناس مسلمان شده فرانسوى، داراى دكترا در فلسفه اسلامى از دانشگاه سوربن و استاد دانشگاه مشهد.

١٠) نگاهى در آینه (تهران ١٣٧٤ش)، كه زندگینامه حدیدى به روایت سوم شخص است و سالهاى ١٣١٧ش تا ١٣٥٤ش را دربرمی‌گیرد. او در این كتاب صحنه‌هایى از حوادث سالهاى جنگ جهانى دوم در ایران و وقایع ٣٠ تیر ١٣٣١ و ٢٨ مرداد ١٣٣٢ و آتش‌سوزى منا در ١٣٥٤ش را، كه خود شاهد بوده، به‌تفصیل بیان كرده است.

حدیدى علاوه بر شركت در همایشهاى متعدد، عضو «انجمن نویسندگان فرانسوى زبان» و «انجمن ایران‌شناسى اروپا» و «انجمن مطبوعات فرانسوى زبان» نیز بوده و به دریافت جوایز علمى و فرهنگى متعددى نایل شده كه «عنوان شوالیه در افتخارات فرهنگى» از وزارت فرهنگ فرانسه (١٣٧٢ش/ ١٩٩٣) از آن جمله است. فرهنگستان زبان و ادب فارسى نیز در ١٣٧٩ش از وى، به عنوان استاد برگزیده، تقدیر كرد.

حدیدى از حیث منش، مردى شریف و متین و معتقد به اعتقادات اسلامى و صاحب اخلاقى كریم بود و پشتكارى شگفت‌انگیز داشت. نثر فارسى او استوار و روشن و دلنشین بود. او اگر عمرى طولانی‌تر می‌یافت، بی‌گمان با تألیف آثار بیشتر به تحكیم و توسعه ادبیات تطبیقى در ایران مدد بیشترى می‌رساند.

منابع :
(١) جواد حدیدى، از سعدى تا آراگون: تأثیر ادبیات فارسى در ادبیات فرانسه، تهران ١٣٧٣ش؛
(٢) همو، «پیشگامان ادبیات تطبیقى در ایران: گفت و گو با دكتر جواد حدیدى»، (گفت‌وگو كننده): امید قنبرى، در زندگینامه و خدمات علمى و فرهنگى دكتر جواد حدیدى، تهران : انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، ١٣٨٠ش الف؛
(٣) همو، «تلاشى بی‌نظیر در عرصه ادبیات تطبیقى: گفت و گو با دكتر جواد حدیدى»، (گفتگوكنندگان) : علی‌اصغر محمدخانى و دیگران، كتاب ماه ادبیات و فلسفه، سال ٤، ش ١٠ و ١١ (مرداد و شهریور ١٣٨٠ب)؛
(٤) همو، نگاهى در آینه، تهران ١٣٧٤ ش؛
(٥) فرهنگ آثار ایرانى ـ اسلامى: معرفى آثار مكتوب از روزگار كهن تا عصر حاضر، به سرپرستى احمد سمیعى (گیلانى)، تهران: سروش، ١٣٨٥ش ـ، ذیل «اسلام از نظر ولتر» (از عبدالمحمد روح بخشان)؛
(٦) ژان ـ كلود واده، حدیث عشق در شرق: از سده اول تا سده پنجم هجرى، ترجمه جواد حدیدى، تهران ١٣٧٢ش.

/ غلامعلى حدادعادل /