دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٠٥٠
تادِلی ، علی بن موسی بن عبداللّه بن محمدبن هِیْدور ، صاحب آثاری در ریاضیات و احکام نجوم . تادلی به ابن هیدور نیز شناخته می شود (قربانی ، ص ٣١٨). از زندگی او اطلاعی در دست نیست ، جز آنکه در تادلا * ، در مراکش ، به دنیا آمد (بروکلمان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ٣٦٥)، در فاس زندگی کرد و در ٨١٦ در همانجا بر اثر قحطی درگذشت (زرکلی ، ج ٤، ص ٣٠٦ـ ٣٠٧).
مهمترین اثر تادلی ، تحفة الطلاب و اُمنیة ( مُنیَة ) الحُسّاب فی شرح ما اَشکَل من رفع الحجاب است در شرح کتاب رفع الحجاب عن وجوه اعمال الحساب تألیف ریاضیدانِ مشهور هموطنش ، ابن بنّای مراکشی * (دلا ویدا ، ص ٢١٧). ابن بنّا بر کتابِ التلخیص فی اعمال الحساب خود ــ که اقتباسی از کتاب ریاضیِ محمدبن عبداللّه حصار * (سارتون ، ج ٢، بخش ٢، ص ٢٢٣٦) بود ــ شرحی نوشت و آن را رفع الحجاب ... نامید (طوقان ، ص ٤٣١). شرح تادلی را شرح التلخیص فی اعمال الحساب نیز دانسته اند (قربانی ، همانجا) و آن را التمحیص هم نامیده اند (زرکلی ، ج ٤، ص ٣٠٧؛ قربانی ، همانجا). از شرح تادلی چند نسخة خطی باقی مانده است (بروکلمان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ٣٦٤). بخشی از این اثر را که اختصاص به روشهای یافتن اعداد مُتَحاب دارد، رشدی راشد در مجلة تاریخ العلوم العربیة (ج ٦، ش ١و٢، ص ٦٤ـ ٦٨) به چاپ رسانده است . در این بخش تادلی ، همانند بسیاری از ریاضیدانان پیش از خود که سابقة آنها به ثابت بن قره * می رسد، اعداد ٢٢٠ و ٢٨٤ را کوچکترین جفت اعداد متحاب ذکر کرده (ص ٦٤) و برای به دست آوردن این دو عدد و دو عدد متحاب بعدی (١٧٢٩٦ و ١٨٤١٦) همانند پیشینیان از اعداد زوج الزوج ( n ٢) استفاده کرده است (همان ، ص ٦٤ـ ٦٨). قربانی (همانجا) رساله ای با نام تقیید علی رفع الحجاب لابن البناء به تادلی نسبت داده است اما به نوشتة زرکلی (همانجا) این عنوان ، نام دیگر تحفة الطلاب اوست . در فصلی از تحفة الطلاب که رشدی راشد به چاپ رسانده ، تادلی از رساله ای یاد کرده است که قصد داشته در آینده بنویسد و در آن به شرح براهین مختلف دربارة اعداد متحاب بپردازد (ص ٦٨)، اما از آن کتاب اطلاعی در دست نیست . از دیگر آثار اوست : رسالة فی اصول علم الحساب که نسخه ای از آن در تونس وجود دارد ( د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «کسر»)
و رسالة الاعتبارات النظریة فی الاحکام النجومیة در احکام نجوم که چند نسخة خطی از آن باقی مانده (بروکلمان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ٣٦٥؛ درنبورگ ، ج ٢، قسم ٣، ص ١٥) و احمدبابا تُنْبکتی * ، ادیب و دانشمند سودانی ، در کتاب نیل الابتهاج بِتَطریز الدیباج از آن نام برده است (رنو ، ص ١٧٩؛ درنبورگ ، همانجا).
منابع :
(١) علی بن موسی تادِلی ، «فی ایجاد الاعداد المتحابة من اعداد زوج الزوج »، چاپ رشدی راشد، مجلة تاریخ العلوم العربیة ، ج ٦، ش ١ و ٢ (١٩٨٢)؛
(٢) زرکلی ؛
(٣) جورج سارتون ، مقدّمه بر تاریخ علم ، ترجمة غلامحسین صدری افشار، تهران ١٣٥٣ـ١٣٥٧ش ؛
(٤) قدری حافظ طوقان ، تراث العرب العلمی فی الریاضیات و الفلک ، بیروت ?( ١٩٦٣ ) ؛
(٥) ابوالقاسم قربانی ، زندگینامة ریاضیدانان دورة اسلامی : از سدة سوم تا سدة یازدهم هجری ، تهران ١٣٦٥ش ؛
(٦) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢;
(٧) Giorgio Levi Della Vida, Elenco dei manoscritti arabi islamici della Biblioteca Vaticana , Vol. I, Vatican ١٩٦٨;
Hartwig Derenbourg, Les manuscrits arabes de l'Escurial , vol. ٢,
(٨) fascs. ٢-٣, Paris ١٩٤١;
(٩) EI ٢ , s.v. "Kasr" (by M. Souissi);
(١٠) H. P. J. Renaud, "Additions et corrections ب Suter `Die Mathematiker und Astronomen der Araber'", ISIS , XVIII (١٩٣٢).
/ منیژه قره زاد شربیانی /