دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٢١٣
ثابت بن موسی بن عبدالرحمان ، ملقب به ضَریر (نابینا) و عابد، از راویان حدیث در کوفه . کنیة مشهور وی «ابویزید» است (مِزّی ، ج ٤، ص ٣٧٧؛ ابن حجر عسقلانی ، ج ١، ص ٥٥٧) اما ابن حِبّان (ج ١، ص ٢٠٧)، «ابواسماعیل » را کنیة مشهور او ذکر کرده است .
تاریخ تولدش در منابع ذکر نشده است و در بارة زندگی او اطلاع چندانی در دست نیست ؛
همین قدر می دانیم که در کوفه می زیسته (همانجا) و در ٢٢٩، به روزگار حکومت هارون عباسی وفات یافته است (ابن سعد، ج ٦، ص ٢٨٨؛
مزّی ، ج ٤، ص ٣٧٩؛
ابن حجر عسقلانی ، ج ١، ص ٥٥٨).
او عمدتاً از شریک بن عبداللّه نخعی و سُفیان ثوری روایت کرده است (مزّی ، ج ٤، ص ٣٧٨؛
ذهبی ، ج ١، ص ٣٦٧؛
ابن حجر عسقلانی ، ج ١، ص ٥٥٧).
عموم تراجم نویسان اهل سنّت ، او را در نقل حدیث ضعیف دانسته و با عبارات گوناگون ، به جَرح و قَدح او پرداخته اند (همانجاها؛
نیز رجوع کنید به ابن جوزی ، ج ١، ص ١٥٩ـ ١٦٠). شمار منقولات اندک او را پنج ( رجوع کنید به ذهبی ، همانجا) یا هفت روایت ( رجوع کنید به ابن عدیّ، ج ٢، ص ٣٠٥ـ٣٠٦؛
مزّی ، ج ٤، ص ٣٧٩؛
ابن حجر عسقلانی ، ج ١، ص ٥٥٨) دانسته اند. ظاهراً غفلت و بی دقتی ثابت در نقل حدیث ، سبب شده که وی در یک روایت ، گفتاری از راوی حدیث را متن حدیث بپندارد و آن را به عنوان حدیثی نبوی نقل کند ( رجوع کنید به همانجاها؛
ذهبی ، همانجا).
برخی از کسانی که از او روایت کرده اند عبارت اند از: ابراهیم بن ابی بکربن ابی شَیْبه ، اسماعیل بن محمد طُلَیْحی ، ابوبرزه فضل بن محمد حاسب ، ابوعَمرو احمدبن حازم بن ابی عَرْزَه ، جعفربن مهران سَبّاک ، محمدبن عبداللّه بن سلیمان حَضْرَمی و هَنّادبن سَرّی (مزّی ، ج ٤، ص ٣٧٨). ابوزُرَعه و ابوحاتم اگرچه از او حدیث شنیده بودند، از نقل روایاتش خودداری می کردند (همانجا؛
ابن حجر عسقلانی ، ج ١، ص ٥٥٧).
ابن ندیم (ص ٢٧٥) شخصی به نام «ثابت الضریر» را در شمار فقیهان شیعه دانسته و کتابی در فقه به او نسبت داده است (نیز رجوع کنید به طوسی ، ص ٩١؛
امین ، ج ٤، ص ١٣) که به نظر مامَقانی (ج ١، بخش ٢، ص ١٩٣) همین ویژگیِ فقاهت ، مدح و توثیقی در خور برای اوست . مامقانی (همانجا)، به نقل از میرزااحمد اخباری نیشابوری ، احتمال داده که او همان «ثابت بن موسی »
باشد؛
بنابراین ، تضعیف مقام حدیثی او از سوی ابن حجر عسقلانی اهمیتی ندارد.
منابع :
(١) ابن جوزی ، کتاب الضعفاء و المتروکین ، چاپ ابوالفداء عبداللّه قاضی ، بیروت ١٤٠٦/ ١٩٨٦؛
(٢) ابن حبّان ، کتاب المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین ، چاپ محمود ابراهیم زاید، حلب ١٣٩٥ـ ١٣٩٦/ ١٩٧٥ـ١٩٧٦؛
(٣) ابن حجر عسقلانی ، کتاب تهذیب التهذیب ، چاپ صدقی جمیل عطار، بیروت ١٤١٥/١٩٩٥؛
(٤) ابن سعد (لیدن )؛
(٥) ابن عدیّ، الکامل فی ضعفاءالرجال ، چاپ عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض ، بیروت ١٤١٨/١٩٩٧؛
(٦) ابن ندیم ؛
(٧) امین ؛
(٨) محمدبن احمد ذهبی ، میزان الاعتدال فی نقدالرجال ، چاپ علی محمد بجاوی ، قاهره ١٩٦٣ـ١٩٦٤، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٩) محمدبن حسن طوسی ، الفهرست ، چاپ جواد قیومی ، قم ١٤١٧؛
(١٠) عبداللّه مامقانی ، تنقیح المقال فی علم الرجال ، چاپ سنگی نجف ١٣٤٩ـ١٣٥٢؛
(١١) یوسف بن عبدالرحمان مزّی ، تهذیب الکمال فی اسماءالرجال ، ج ٤، چاپ بشار عواد معروف ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣.
/ منی ' علی نژاد /