پیگولوسکایا ، نینا ویکتوروونا ، بانوی خاورشناس و مورخ روسی (١٢٧٣ـ١٣٤٩ش / ١٨٩٤ـ١٩٧٠). او در سن پطرزبورگ (لنینگراد) در خانواده ای صاحب نام که چندتن از آنان از محققان و دانشمندان روسیه بودند، زاده شد ( > دایرة المعارف بزرگ شوروی < ، ج ١٩، ص ٥٣٢؛ پیگولوسکایا، ترجمة عربی ، مقدمة هاشم ، ص ٩). در آغاز به فراگیری تاریخ و زبانهای قدیمی (یونانی و لاتینی ) در دانشگاه سن پطرزبورگ پرداخت و به دنبال آن مطالعات خود را دربارة شرق در همین دانشگاه ادامه داد و در زبانهای سامی مانند عبری و آرامی و سریانی و حبشی تخصص یافت و بعدها زبان عربی را نیز فراگرفت (پیگولوسکایا، همانجا). افزون بر این او با چند زبان زندة اروپایی یعنی انگلیسی و آلمانی و فرانسه و ایتالیایی نیز آشنایی داشت .

پیگولوسکایا در ١٢٩٧ش / ١٩١٨ دورة کلاسهای بستوژف را به پایان رساند و در ١٣٠١ش / ١٩٢٢ در رشتة خاورشناسی از دانشگاه پتروگراد درجة دکتری گرفت . میان سالهای ١٣٠٠ تا ١٣٠٧ش / ١٩٢١ تا ١٩٢٨ در کتابخانة عمومی لنینگراد و از ١٣١٧ش / ١٩٣٨ در مؤسسة مطالعات خاورشناسی (در فرهنگستان علوم اتحاد شوروی ) به کار اشتغال داشت ( > دایرة المعارف بزرگ شوروی < ، همانجا؛ پیگولوسکایا، ترجمة فارسی ، مقدمة رضا، ص ١٤). از ١٣١٨ تا ١٣٢٠ش / ١٩٣٩ تا ١٩٤١ و نیز از ١٣٢٣ش / ١٩٤٤ تا ١٣٣٠ش /

١٩٥١ در دانشگاه لنینگراد تدریس می کرد ( > دایرة المعارف بزرگ شوروی < ، همانجا). در ١٣٢٥ش / ١٩٤٦ به عنوان عضو وابستة فرهنگستان علوم اتحاد شوروی برگزیده شد (پیگولوسکایا، همانجا) و در ١٣٣١ش / ١٩٥٢ نیابت ریاست انجمن روسیه و فلسطین و سردبیری > مجموعة فلسطین < ( > دایرة المعارف بزرگ شوروی < ، همانجا) را عهده دار گردید. پیگولوسکایا در ١٣٣٩ش / ١٩٦٠ به عضویت انجمن آسیایی فرانسه درآمد. او به دریافت سه نشان و مدالهای متعدد نایل شد ( > دایرة المعارف بزرگ شوروی < ؛ پیگولوسکایا، ترجمة فارسی ، همانجاها).

پیگولوسکایا عمدتاً به عنوان مورخ و متخصص تاریخ خاورمیانه و روم شرقی در اوایل سده های میانه شناخته شده است . مطالعات وی بیشتر دربارة تاریخ ، آثار سریانی ، فئودالیزم و خاستگاه آن ، نظام اقتصادی ـ اجتماعی و گسترش فرهنگی شام ، عربستان ، ایران ، و روم شرقی در سده های میانه بود ( > دایرة المعارف بزرگ شوروی < ، همانجا). وی برآن بود که تبیین ویژگیهای دو نظام برده داری و فئودالی در خاور نزدیک در حکم کلید حل مسائل تاریخی این نواحی در سده های سوم و هفتم میلادی است (پیگولوسکایا، ترجمة فارسی ، ص ٢١). او به موضوعاتی چون تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران ، روابط ایران و روم شرقی ، نهضت مزدکیان ، مسیحیان ایران ، جغرافیا و سازمانهای اقتصادی ، بازرگانی و تولیدی ایران در دورة ساسانی و مناسبات فئودالی و چگونگی ظهور آن ، اقطاع ، نظام ارضی و راه ابریشم پرداخته است . در واقع ، او وارث دیدگاه و نظام فکری غالب محققان شوروی سابق است و در بررسی موضوعات و رویدادهای تاریخی به گذر از مرحلة برده داری به فئودالیزم ، و بروز مناسبات فئودالی در نتیجة تشدید تضادهای طبقاتی قائل است . با این حال ، تحقیقات وی دارای اهمیت بسیار است ، زیرا توانایی او در استفاده از زبانهای قدیمی و جدید سبب می شد تا بتواند منابع را دقیق بررسی کند و در نتیجه گیریها، براسناد و مدارک مشخص تاریخی تکیه کند؛
کمتر کسی توانسته است چون او به این موضوعات با نگاهی جامع و چند جانبه بپردازد.

آثار پیگولوسکایا به زبانهای متعددی از جمله فارسی و عربی و فرانسه و آلمانی ترجمه شده است ، کتابهای او که به فارسی ترجمه شده عبارت اند از: اعراب حدود مرزهای شرقی و ایران در سده های چهارم ـ ششم میلادی (ترجمة عنایت الله رضا، تهران ١٣٧٢)؛
شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان (ترجمة عنایت الله رضا، تهران ١٣٦٧)؛
فصل اول و دوم کتاب تاریخ ایران از دوران باستان تا پایان سدة هیجدهم (ترجمة کریم کشاورز، تهران ١٣٦٣)؛
و مقدمة کتاب ایران در آستانة یورش تازیان (تألیف کولسینکف ، ترجمة محمد رفیق یحیایی ، تهران ١٣٥٧).

از دیگر کتابهای پیگولوسکایا می توان از اینها نام برد: > سرزمین بین النهرین در سده های پنجم و ششم < (مسکو ـ لنینگراد ١٩٤٠)؛
> روم شرقی و ایران در سده های ششم و هفتم < (مسکو ـ لنینگراد ١٩٤٦)؛
> روم شرقی در راه رسیدن به هند < (مسکو ـ لنینگراد ١٩٥١)؛
و > خاورمیانه ، روم شرقی ، اسلاوها < (لنینگراد ١٩٧٦). بسیاری از این کتابها به زبانهای متعدد ترجمه شده است (برای آثار دیگر وی رجوع کنید به پیگولوسکایا، ترجمة عربی ، مقدمة هاشم ، ص ٩ـ١٠؛
> دایرة المعارف بزرگ شوروی < ، ذیل مادّه ؛
عقیقی ، ج ٣، ص ٩٨). وی آثاری هم از سریانی به روسی ترجمه کرده است و آخرین کتاب او، > تمدن سریانی در سده های میانه < (١٩٧٩)، که بعد از مرگش چاپ شد، ناقص است (پیگولوسکایا، ترجمة عربی ، مقدمة هاشم ، ص ١٠). افزون بر این کتابها، از او دهها مقاله دربارة موضوعات یادشده به چاپ رسیده است ( رجوع کنید به پیرسون ، ص ٣٧، ٣٣٧، ٦٠٩، ٧٩٣، تکملة ١، ص ٣، ١٠٤، ١١٧، تکملة ٢، ص ٢، ١١١، تکملة ٣، ص ٣، ٢٣٤، ٣٤٠، تکملة ٤، ص ١٥٣).

منابع :
(١) نینا ویکتوروونا پیگولوسکایا، العرب علی حدود بیزنطة و ایران من القرن الرابع الی القرن السادس المیلادی ، ترجمه از روسی به عربی از صلاح الدین عثمان هاشم ، کویت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٢) همان ، ترجمه از روسی به فارسی : اعراب حدود مرزهای روم شرقی و ایران در سده های چهارم و ششم میلادی ، ترجمة عنایت الله رضا، تهران ١٣٧٢ ش ؛
(٣) نجیب عقیقی ، المستشرقون ، قاهره ١٩٨٠ـ١٩٨١؛

(٤) Great Soviet encyclopedia, New York ١٩٧٣-١٩٨٣;
(٥) J.D. Pearson, Index Islamicus: ١٩٠٦-١٩٥٥, London ١٩٧٤, First supplement ١٩٥٦-١٩٦٠ , London ١٩٧٣, Second supplement ١٩٦١-١٩٦٥, London ١٩٧٤, Third supplement ١٩٦٦-١٩٧٠, London ١٩٧٢, Fourth supplement ١٩٧١-١٩٧٥, London ١٩٧٧.

/ نادیا برگ نیسی /