تاریخ سرّی مغولان ، کتابی تاریخی در بارة پیشینة اقوام مغول و چگونگی تکوین فرمانروایی آنان . این کتاب از معدود آثار مکتوب بازمانده از مغولان و تنها مدرکی است که نگاه آنان را به حوادث تاریخی ، بدون تحلیلهای ملتهای دیگر از آنان ، نشان می دهد (بارت ، ص ١١٥).

در بارة مؤلف و تاریخ دقیق تألیف این کتاب اطلاعی در دست نیست . بسیاری از محققان ، تاریخ نگارش آن را ٦٣٨/ ١٢٤٠ دانسته اند ( تاریخ سرّی مغولان ، مقدمة پلیو ، ص ه . ؛ ولادیمیرتسوف ، ص ١٦؛ مورگان ، ص ١٤؛ نیز قس د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «چنگیزخان »، که ضمن تأیید تاریخ فوق تاریخ تألیف آن را تا حدود ٦٥٠/١٢٥٢ نیز حدس زده است ). تنها نسخة موجود این کتاب ، متعلق به سدة هشتم / چهاردهم است که به زبان مغولی و خط چینی نوشته شده و همراه با خلاصه ای از متن اصلی به چینی ، در دوازده فصل تدوین شده است . این متن در دورة سلسلة مینگ و پس از خروج مغولان از چین ، با عنوان یوان چائو پی شه ترتیب یافته است (مورگان ، ص ١٢؛ کان ، مقدمه ، ص XI ، XIV ).

تاریخ سرّی مغولان مشتمل است بر روایاتی منظوم از سرچشمه های اسطوره ای خاندان تِموچین (چنگیزخان )، از هنگامی که اولین اسلاف مغولان از دریای تنگریس (بایکال ؟) به سرچشمة رود انان در مغولستان غربی آمدند، و شرح رخدادهای تاریخی آنان تا اواخر حکومت اوگتای (٦٢٦ـ٦٣٩)، نخستین جانشین چنگیزخان (کان ، مقدمه ، ص XVIII ؛ مورگان ، ص ١٥ـ١٦). گسترة جغرافیایی رخدادهای مورد بحث در این اثر شامل برخی سرزمینهای آسیای مرکزی ، مغولستان ، چین ، افغانستان و پاکستان است (کان ، مقدمه ، ص XVII ).

بخش عمدة مطالب این کتاب در بارة نیاکان و کودکی تموچین (فصل اول )، زندگی خانوادگی و مناسبات خصوصی و عاطفی وی با نزدیکانش ، سیاستهای او در قبال دیگر اقوام مغول ، نخستین فتوحات و به قدرت رسیدن او و به طور خلاصه مراحل تبدیل شدن وی به فرمانروای کل قبایل صحراگرد مغول و ترک است . همچنین به تشکیلات و قوانین مغولها، تعداد جمعیت و سازمان لشکری و آیین و مذهب آنان پرداخته شده (بیانی ، ص ٣٤ـ٤٢؛ مورگان ، ص ٧٣ـ٧٤، ١٠٦) و ضمن این مطالب ، زندگی چادرنشینی بخوبی ترسیم شده است . تاریخ سرّی مغولان به آن بخش از تاریخ مغولان که در چین رخ داده ، با جزئیات بیشتر پرداخته ، اما گزارشهای آن در بارة نبردهای چنگیز در سرزمینهای اسلامی در غرب و هجوم وی به روسیه و اروپای شرقی ، آشفته و بسیار مختصر است (مورگان ، ص ١٦، ١٨؛ کان ، مقدمه ، ص XXVII ).

این اثر که ظاهراً مجموعه روایاتی شفاهی بوده ، نمونة آشکار داستانگویی به مثابة تاریخ و نقطة عطفی است در سنّت ادبی قوم مغول ، یعنی تبدیل تاریخ و ادبیات شفاهی به مکتوب . گویا این شرح مکتوب روایت رسمی و پذیرفته شدة خاندان حکومتی مغولان از سرگذشتشان و در تملک آنان بوده است و احتمالاً مخاطبان آن نیز فقط اشراف مغول بوده اند (کان ، مقدمه ، ص XI ، XIV ). تاریخ سرّی مغولان یکی از منابع مهم خواجه رشیدالدین فضل اللّه همدانی در تألیف جامع التواریخ بوده است (مورگان ، ص ٦٩).

نسخه ای که اساس ترجمه ها و تحقیقات قرار گرفته ، همان متن چینی مذکور است (کان ، مقدمه ، ص XI )، اما منحصر به فرد بودن آن ، راهی برای تأیید یا نفی قطعی بیشتر مطالب آن باقی نگذاشته است (مورگان ، ص ١٤). بارتولد این اثر را «حماسة قهرمانی » و داده های آن را تاحدی غلوآمیز دانسته است (ص ٤٣؛
ولادیمیرتسوف ، ص ١٧). با اینهمه ، نمی توان اهمیت آن را به مثابة منبع مطالعات تاریخی و جامعه شناسی تطبیقی و سندی برای پژوهش در طرز فکر و شیوة زندگی و تمدن اقوام چادرنشین صحراهای اروپاسیا/ اوراسیا در سدة هفتم نادیده گرفت (برای نمونه از چنین کارکردی رجوع کنید به گرورز و شلپ ، ص ٩٣ـ١١٦).

نخستین بار در اواخر سدة سیزدهم / نوزدهم ، تاریخ سرّی مغولان را پالادیوس کافاروف به روسی ترجمه کرد که سبب آشنایی پژوهشگران اروپایی با این اثر گردید (ولادیمیرتسوف ، ص ١٦؛
کان ، مقدمه ، ص XII ). در ١٣٢٠ ش / ١٩٤١، کوزین دوباره آن را به روسی ترجمه و در لنینگراد چاپ کرد. در ١٣٢٧ش / ١٩٤٨ اریش هینیش آن را به آلمانی و احمد تمیر آن را به ترکی ترجمه کرد که بترتیب در لایپزیگ و آنکارا

چاپ شد ( د. اسلام ، همانجا). پل پلیو نیز نیمی از کتاب را به فرانسه ترجمه کرده بود که درگذشت و شاگردش ، لویی هامبی ، آن را در ١٣٢٨ش / ١٩٤٩ چاپ کرد. در ١٣٤٥ش /١٩٦٦ آرتور والی این کتاب را به انگلیسی ترجمه و با عنوان > تاریخ سرّی مغولان و دیگر قطعات < چاپ کرد. در دهة ١٣٥٠ش / ١٩٧٠ نیز را که ویلتس بخشهایی از آن را، بر اساس متن اصلی مغولی ، در مجلة > مقالاتی در بارة تاریخ خاور دور < چاپ کرد (کان ، همانجا). کاملترین ترجمة انگلیسی این کتاب ، کارِ فرانسیس وودمن کلیوز است که در ١٣٦١ش / ١٩٨٢ چاپ شده است . پل کان بر اساس این ترجمه ، با توجه به سنّت شعری مغولی ، آن را به نظم درآورد و در ١٣٦٣ش / ١٩٨٤ به چاپ رساند. تاریخ سرّی مغولان به ژاپنی ، مجاری ، ترکی ، لهستانی ، آلمانی و مغولی جدید نیز ترجمه شده است (کان ، ص XII ؛
> مجلة تاریخی اقتصادی و اجتماعی شرق < ، ج ٣٤، ص ٣٨٦). شیرین بیانی این کتاب را بر اساس ترجمة فرانسویِ پلیو به فارسی ترجمه و در ١٣٥٠ش در تهران منتشر کرده است .

منابع :
(١) شیرین بیانی ، « تاریخ سری مغولان یا یوان چائو پی شه »، راهنمای کتاب ، سال ١٣، ش ١ـ٢ (فروردین و اردیبهشت ١٣٤٩)؛
(٢) تاریخ سرّی مغولان = یوان چائو یی ( پی ) شه ، ( ترجمه از مغولی به فرانسوی از ) پل پلیو، ترجمة ( فارسی از ) شیرین بیانی ، تهران ١٣٥٠ش ؛
(٣) دیوید مورگان ، مغولها ، ترجمة عباس مخبر، تهران ١٣٧١ش ؛
(٤) باریس یاکوولیویچ ولادیمیرتسوف ، نظام اجتماعی مغول ، ترجمة شیرین بیانی ، تهران ١٣٦٥ش ؛

(٥) T.H. Barrett, "The Secret history of the Mongols: some fresh revelations", in BSO [ A ] S , LV, pt.١ (١٩٩٢);
(٦) V.V. Barthold, Turkestan down to the Mongol invasion , London ١٩٧٧;
(٧) EI ٢ , s.v. "C §ingiz-K ¢h ¢a ¦n" (by J.A. Boyler);
(٨) Michael Gervers and Wayne A. Schlepp, "Felt and ، tent carts' in The Secret history of the Mongols", JRAS , vol. ٧, pt.١ (April ١٩٧٧);
(٩) Journal of the economic and social history of the Orient , XXXIV, pt. III (١٩٩١);
(١٠) Paul Kahn, The Secret history of the Mongols: The origins of Chinghis Khan , San Francisco ١٩٨٤.

/ افسانه منفرد /