پِمبا ، جزیره ای در مشرق افریقا در شمال زنگبار و در ساحل تانزانیا. یاقوت حموی (ج ٢، ص ٧٥) و مؤلفان دیگر، از آن با عنوان جزیرة الخضراء یاد کرده اند. دربارة این که منوتیاس مذکور در > پریپلوسِ دریای اریتره < پمباست یا زنگبار، بحثهای بسیاری شده است و اغلب محققان آن را پمبا دانسته اند. در حدود ٥٠ میلادی ، مصریان و اعراب در این ناحیه تجارت می کرده اند.

از پمبا نامی در میان نیست تا اینکه جاحظ (متوفی ٢٥٥) از لَنْجویه (محرَّف اونگوجه )، نام سواحیلی زنگبار، یاد می کند و آن را با جزیره ای پوشیده از جنگل و درّه به نام قَنْبَله ( مسعودی ، ج ٣، ص ٣١: قَنبَلو ) یکی می داند (١٩٨٧، ص ٥٤٩). این مطلب از نظر جغرافیایی پذیرفتنی است ، زیرا پمبا پر از تپه و جنگل است و در مقابل همواری زنگبار قرار دارد. مسعودی در ٣٠٤ با کشتی داران عُمانی به آنجا سفر کرد و شرح تجارت خود را نوشت . بزرگ بن شهریار (متوفی ح ٣٤٥) این جزیره را ایستگاهی تجاری بر سر راه سُفاله می داند. اما علی رغم این تاریخها، تاکنون سی مکان قدیمی شناسایی شده است که هیچگونه شواهد باستان شناختی از پیش از سدة چهارم / دهم به دست نمی دهد. در این مکانها، بقایای اصلی به مساجد ــ که

ازبرخی ازآنهااستفاده می شودــ ونیزبه خانه هایی خاص تعلق دارد.

یاقوت حموی (همانجا) به دو شهر در جزیره ، به نامهای متنبّی و مکنبلوا اشاره می کند که در زبان سواحلی جدید، متمبوه و مکومبو نام دارند ( رجوع کنید به متمبوِه مکو * ). هر یک از این شهرها یک سلطان داشتند. شهرِ نخست ، حکمرانی عرب داشته که می گویند از کوفه به آنجا مهاجرت کرده بوده است . در این مکان در ١٣٦٤ـ١٣٦٥ش / ١٩٨٥ـ١٩٨٦، گنجینه ای مشتمل بر بیش از دو هزار قطعة نقره با نام دَه حکمران محلی بر روی آنها و هفت دینار فاطمی کشف شد. این دَه حکمران سه چهار نسل را دربر می گرفتند و اولین آنها به قرن چهارم / دهم تعلق دارد (تاریخ گنجینه حدود ٤٦٢/ ١٠٧٠ است ). مسعودی از ملوک مردم زنج سخن می گوید (ج ٣، ص ٦، ٢٩ـ٣٠) و احتمالاً آنان ، مانند ایوبیها، در یک زمان در جاهای گوناگون حکمرانی می کرده اند. هیچگونه گزارش تاریخی از تغییر و تحول آنان در دست نیست .

پمبا از ٩١٢ تا ١١٠٧/ ١٥٠٦ـ ١٦٩٥ سلطانی داشت که دست نشاندة پادشاهی پرتغال بود. پس از ١١١٠/١٦٩٨ به دست عمانیها افتاد. پمبا به سبب آب و هوای بارانی (میانگین بارش سالانه ٤ر١٨٨٠ میلیمتر) منطقة برنجکاری برای مومباسا بود. در حدود سالهای پس از ١٢٣٧/١٨٢٢، در دورة حکومت سیدسعید عمانی و زنگباری (١٢٢١ـ١٢٧٢/١٨٠٦ـ١٨٥٦)، کشت میخک در پمبا رواج یافت و سرانجام پمبا و زنگبار بزرگترین صادرکنندة میخک در جهان شدند. تقریباً کل کشت میخک در دست اعراب بود و تا ١٢٩٠/١٨٧٣ با استفاده از کار بردگان انجام می شد. یک سال قبل از این تاریخ طوفانی مهیب بسیاری از کشتزارها را نابود کرد و الغای بردگی نیز فاجعة دیگری برای کشت و کار میخک بود.

( از ١٨٩٠، پمبا به عنوان جزئی از زنگبار، تحت الحمایة دولت بریتانیا، و از ١٩٦٤ که دولت جمهوری متحدة تانزانیا شکل گرفت نیز در دولت محلی زنگبار قرار گرفت ( > کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ، ج ٢، ص ٣٤١٨). اهالی پمبا، که تمام تولید میخک زنگبار متعلق به آنجاست ، در تحولات سیاسی دهه های اخیر زنگبار نقش داشتند ( رجوع کنید به همان ، ج ٢، ص ٣٤١٨ـ ٣٤٢١؛ نیز رجوع کنید به زنگبار * ؛ تانزانیا * ). برآورد جمعیت پمبا در ١٩٩٤ حدود ٣١٤ هزار تن بوده است ( رجوع کنید به > کتاب سال بریتانیکا ١٩٩٨ < ، ص ٧٢١) ) .

منابع :
(١) ابن بطوطه ، تحفة النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار ، المعروفة برحلة ابن بطوطه ، چاپ دفرمری و سانگینتی ، پاریس ١٨٥٣ـ ١٨٥٨، ج ٢، ص ١٩٢ـ١٩٣؛
(٢) عمروبن بحر جاحظ ، البیان و التبیین ، چاپ عبدالسلام محمد هارون ، قاهره ١٣٦٧ـ١٣٦٩/ ١٩٤٨ـ١٩٥٠؛
(٣) ( همو، رسائل الجاحظ : الرسائل السیاسیة ، چاپ علی ابوملحم ، بیروت ١٩٨٧ ) ؛
(٤) همو، کتاب الحیوان ، چاپ عبدالسلام محمد هارون ، قاهره ١٩٤٠ـ١٩٧٠؛
(٥) ( بزرگ بن شهریار رامهرمزی ، کتاب عجائب الهند ، چاپ فان دیرلیت ، لیدن ١٨٨٣ـ١٨٨٦ ) ؛
(٦) علی بن حسین مسعودی ، مروج الذّهب و معادن الجوهر ، چاپ با ترجمة فرانسوی باربیه دومنار و پاوه دوکورتی ، پاریس ١٨٦١ـ١٨٧٧؛
(٧) ( یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥ ) ؛

(٨) H. N. Chittick and R. I. Rotberg, East Africa and the Orient , NewYork ١٩٧٥;
C. Clark and M. Horton,

(٩) Zanzibar archaeological survey , Zanzibar ١٩٨٥;
(١٠) [ The Europa world yearbook ١٩٩٩ , London ١٩٩٩(;
(١١) G. S. P. Freeman-Grenville, "A find of silver coins at Mtambwe Mkuu, Pemba Island, Zanzibar, Tanzania", Antiquaries jnal ., LXVI/٢ (١٩٨٦);
(١٢) J. M. Gray, History of Zanzibar from the Middle Ages to ١٨٥٦ , Cambridge ١٩٦٢;
(١٣) F. Hirth and W. W. Rockhill, Chao Ju-Kua , St. Petersburg ١٩١١;
(١٤) M. C. Horton, H. M. Brown and W. A. Oddy, "The Mtambwe hoard", Azania , XXI (١٩٨٦);
(١٥) W. H. Ingrams, Zanzibar: its history and its people , London ١٩٣١;
(١٦) ) ١٩٩٨ Britannica book of the year , Chicago ١٩٩٨];
(١٧) The Periplus Maris Erythraei , ed. and tr. L. Casson, Princeton ١٩٨٩.

/ فریمن ـ گرنویل ( د. اسلام ) /