تکویر ، سوره ، هشتاد و یکمین سورة قرآن کریم در ترتیب مصحف . این سوره ، بنا به اجماع مفسران ، از نخستین سوره های مکی است . در ترتیب نزول مشهور، هفتمین سوره و در برخی دیگر از ترتیب نزولها، ششمین یا هشتمین سوره است (ابن عَطیّه ، ج ١٦، ص ٢٣٧؛ مقدمتان فی علوم القرآن ، ص ٨ ، ١١، ١٤؛ طباطبائی ، ج ٢٠، ص ٢١٣؛ رامیار، ص ٦٧٨، ٦٨٦). این سوره ٢٩ آیه دارد و نامش از آیة نخست آن گرفته شده است . از این سوره با نامهای «اِذَا الشَّمْس » و «کُوِّرَت » نیز یاد کرده اند ( مقدمتان فی علوم القرآن ، همانجا؛ فیروزآبادی ، ج ١، ص ٥٠٣؛ آلوسی ، ج ٣٠، ص ٤٩؛ ابن عاشور، ج ٣٠، ص ١٣٩).

مضمون اصلی سورة تکویر (به معنای درهم پیچیدن )، نشانه های قیامت و رویدادهای پیش از رستاخیز، ویژگیهای فرشتة وحی (جبرئیل ) و دیدار پیامبر اکرم با او، و تشریح حقیقت وحی و قرآن کریم است . این مضامینِ بظاهر مختلف ، چنان به هم پیوسته اند که گویی تمامی آیات سوره یکجا یا در دو نوبت پیاپی نازل شده اند (دروزه ، ج ١، ص ١٢٥). سورة تکویر، آهنگین و موزون است و ضرباهنگی کوبنده دارد.

این سوره دارای دو بخش است : بخش نخست ، که دوازده جملة شرطیه و یک جزای شرط دارد و بر سر هر جملة شرطیه ، «اذا»ی مفاجات آمده و فعل جمله ها هم ماضی است که این دو بر ناگهانی بودن و قطعیت رویدادها و حوادث نظام جهان پیش از قیامت دلالت می کنند (طوسی ، ج ١٠، ص ٢٨٠؛ قطب ، ج ٨، ص ٤٧٦، ٤٨١؛ دروزه ، همانجا).

بخش دوم شامل سه سوگند (به ستارگان و شب و صبح ) و جواب سوگند است که در آن به اصالت قرآن و مصونیت طریق وحی و نازل شدن قرآن از جانب خداوند به واسطة پیام آور وحی (رسولٍ کریمٍ) اشاره گردیده و به دنبال آن قرآن را «ذکر» برای همة انسانها معرفی کرده است (مراغی ، ج ٣٠، ص ٦٢؛ طباطبائی ، ج ٢٠، ص ٢١٦). آیة پایانی سوره (وَ مَاتَشاؤُنَ اِلّا اَنْ یَشاءَ اللّهُ رَبُّ الْعالَمین ) و آیة سی ام سورة دهر که مشابه با این آیه است ، بحثهای کلامی در پی داشته و محل نزاع و گفتگوی برخی فرقه ها نظیر جبریه و قَدَریه و اختلاف مفسران بوده اند (برای نمونه رجوع کنید به طوسی ، ج ١٠، ص ٢٨٨؛ فخررازی ، ج ٣٠، ص ٢٦٢، ج ٣١، ص ٧٥؛ ابن عاشور، ج ٢٩، ص ٤١٤ـ٤١٥، ج ٣٠، ص ١٦٨). روایت سبب نزول آیة پایانی سورة تکویر نیز حاکی از طرح اینگونه بحثها از سوی مشرکان در اوان نزول این سوره است ( رجوع کنید به واحدی نیشابوری ، ص ٣٢٥؛ سیوطی ، ١٤٠٢، ص ٣٢٥). تعبیر «رَبُّ العالَمین » در پایان سوره ، بر یقینی و قطعی بودن تغییرات و تحولات شگرف جهان هستی ، که در نیمة نخست سوره ذکر شده بود، تأکید و آن را توجیه می کند و به این ترتیب ، آغاز و انجام سورة تکویر به بهترین و زیباترین وجه با یکدیگر ارتباط می یابند ( رجوع کنید به بقاعی ، ج ٢١، ص ٢٩٦ـ٢٩٧).

موضوع اصلی سورة تکویر، هشدار به انسان و تنبّه اوست . هفت سورة قرآن کریم ، که همگی با «اذا» آغاز شده اند (واقعه ، تکویر، انفطار، انشقاق ، زلزال ، منافقون ، نصر)، در این موضوع مشترک اند (زرکشی ، ج ١، ص ١٨٠؛ سیوطی ، ١٣٦٣ ش ، ج ٣، ص ٣٦٢)، با این تفاوت که ظاهراً در سوره های واقعه و تکویر و انفطار و انشقاق و زلزال این مطلب آشکارتر است و در سوره های منافقون و نصر با اندکی تأمل آشکار می گردد.

تناسب سورة تکویر با سورة انفطار (سورة ٨٢)، از نظر قالب و محتوا و هماهنگی صدر و ذیل و مضامین ، مشهود و آشکار است و محققان نیز عبارات و تعبیرات متشابه و متقارب این دو سوره را با یکدیگر مقایسه کرده اند و موارد اختلاف آنها را توضیح داده اند ( رجوع کنید به فیروزآبادی ، همانجا). سورة انشقاق (سورة ٨٤) نیز از جهت آغاز و انجام ، همانند دو سورة تکویر و انفطار است ؛ چنانکه در حدیث نبوی آمده است : «هر که دوست دارد صحنه های قیامت را با چشم سر مشاهده کند، سه سورة تکویر، انفطار و انشقاق را تلاوت کند» (بقاعی ، ج ٢١، ص ٢٧٥، ٢٩٧؛ سیوطی ، ١٤٠٨، ص ١٥٦؛ آلوسی ، همانجا؛ مراغی ، ج ٣٠، ص ٦٣). همچنین ، سوره های تکویر و انفطار و انشقاق ، توضیح و تفصیل سوره های نبأ و نازعات و عبس (سوره های ٧٨، ٧٩، ٨٠) را برعهده دارند؛ چنانکه در ذیل سوره های نبأ و نازعات و عبس از وقوع قیامت با نامهای «یوم الفصل »، «الطّامّة الکُبری '» و «الصّاخّة » سخن به میان آمده است . در سوره های تکویر و انفطار و انشقاق نشانه ها و علائم وقوع رستاخیز و نخستین صحنه های قیامت بتفصیل بیان شده است (سیوطی ، همانجا؛ مراغی ، ج ٣٠، ص ٥٢؛ زحیلی ، ج ٣٠، ص ٧٩).

منابع :
(١) محمودبن عبداللّه آلوسی ، روح المعانی ، بیروت : دار احیاء التراث العربی ، ( بی تا. ) ؛
(٢) ابن عاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسیر التحریر و التنویر ، تونس ١٩٨٤؛
(٣) ابن عطیه ، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز ، ج ١٦، ( رباط ) ١٤١١/١٩١١؛
(٤) ابراهیم بن عمر بقاعی ، نظم الدرر فی تناسب الا´یات و السور ، ج ٢١، حیدرآباد دکن ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٥) محمد عزة دروزه ، التفسیرالحدیث السور مرتبة حسب النزول ، ج ١، ( قاهره ) ١٣٨١ـ١٣٨٣/١٩٦٢ـ١٩٦٤؛
(٦) محمود رامیار، تاریخ قرآن ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٧) وهبه مصطفی زحیلی ، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج ، بیروت ١٤١٨/١٩٩٨؛
(٨) محمدبن بهادر زرکشی ، البرهان فی علوم القرآن ، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم ، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٩) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، الاتقان فی علوم القرآن ، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم ، ( قاهره ١٩٦٧ ) ، چاپ افست قم ١٣٦٣ ش ؛
همو، تناسق الدّرر فی تناسب السّور ، چاپ عبداللّه محمد درویش ،

(١٠) بیروت ١٤٠٨/ ١٩٨٧؛
(١١) همو، لباب النقول فی اسباب النزول ، تونس ١٤٠٢/ ١٩٨١؛
(١٢) طباطبائی ؛
(١٣) طوسی ؛
(١٤) محمدبن عمر فخررازی ، التفسیر الکبیر ، قاهره ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(١٥) محمدبن یعقوب فیروزآبادی ، بصائر ذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز ، ج ١، چاپ محمدعلی نجار، بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٦) سیدقطب ، فی ظلال القرآن ، بیروت ١٣٨٦/١٩٦٧؛
(١٧) احمدمصطفی مراغی ، تفسیرالمراغی ، بیروت ١٩٨٥؛
(١٨) مقدمتان فی علوم القرآن ، چاپ آرتور جفری و عبداللّه اسماعیل صاوی ، قاهره ١٣٩٢/ ١٩٧٢؛
(١٩) علی بن احمد واحد نیشابوری ، اسباب النزول ، بیروت ١٩٨٥.

/ نرگس پروازی ایزدی /