قباچه ، ناصرالدین، از حکام سِند در قرن پنجم. نخستین خبر از حضور قباچه در عرصۀ سیاسی، به آخرین سال حکومت سلطان معزالدین محمدبن سام غوری (٥٩٩-٦٠٢) ‌برمی‌گردد که معزالدین به دلیل لیاقت و کاردانی قباچه، شهر اوچه/ اچه را در سند، به اقطاع، به وی داد. قباچه همچنین مورد توجه و اعتماد قطب‌الدین ایبک بود (رجوع کنید به جوزجانی، ج١، ص٤١٨-٤١٩؛ فرشته، ج١، ص٦٥، ج٢، ص٣١٤). پس از مرگ ایبک (٦٠٧) و در دورۀ پسرش، آرام‌شاه، قباچه عازم سند شد و با غلبه بر سلسله محلی سومره/ سومرگان و تسخیر مناطق و شهرهایی چون ملتان، بهکر، دیبل و پاره‌ای از نواحی کنار دریای عرب، قلمرو وسیعی برای خود فراهم ساخت (جوزجانی، ج١، ص٤١٩؛ سرهندی،‌ ص١٦).‌ قباچه پس از گسترش قلمرو، خطبه و سکه به‌ نام خویش کرد و بدین‌ترتیب حکومتی مستقل تشکیل داد (فرشته، ج٢، ص٣١٤). ‌به همین دلیل، فرشته (همانجا) وی را جزو شاهان سند به شمار آورده است. در ٦١٤-٦١٥، بین قباچه و التتمش، سلطان دهلی، بر سر تصرف لاهور و مناطقی از سند، جنگ درگرفت که به شکست قباچه و از دست رفتن بخشی از قلمرو وی انجامید (رجوع کنید به نظامی، ص٣٠٢-٣١٠؛ جوزجانی، ج١، ص٤١٩؛ فرشته، ج١، ص٦٥).

جلال‌الدین خوارزمشاه پس از شکست از سپاه چنگیزخان در کنار رود سند (٦١٨)، عازم سند گردید. هر چند مناسبات وی با قباچه در آغاز حسنه بود، اما تضاد منافع، آن دور را رو درروی هم قرار داد و سرانجام باهم به جنگ پرداختند. التتمش جانب قباچه را گرفت. با این حال، این جنگها به فروپاشی اقتدار قباچه و متواری شدن او، ویرانی و خرابی قلمرو وی و تسلط جلال‌الدین بر بخشهای زیادی از سند انجامید (رجوع کنید به نسوی، ص١١٦-١٢٨؛ فرشته، ج١، ص٦٥، ج٢، ص٣١٥-٣١٦). پس از بازگشت جلال‌الدین به ایران، قباچه برای سامان دادن به قلمرو خویش و فتح سرزمینهای تازه تلاشهایی کرد و با چغتای، که به تعقیب جلال‌الدین به سند رفته بود، و نیز برخی از گروههای دیگر جنگید. او در ٦٢٤ قلمرو خویش را از شمال تا لاهور و سرهند گسترش داد و بار دیگر با سلطان التتمش درگیر جنگ شد. بعد از رسیدن سپاهیان التتمش به پیرامون اچه، قباچه تختگاه خود را رها ساخت و در حالی که طبل و علم او به دست رقیب افتاده بود، به سمت ملتان و بهکر/ بکر عقب‌نشینی کرد و در ٦٢٥، که قصد داشت با اموال و بستگان خویش از طریق رود سند فرار کند، در رود غرق شد. مجموعاً، قباچه حدود ٢٢ سال بر ملتان و سند حکم راند (رجوع کنید به جوزجانی، ج١، ص٤١٩-٤٢١؛ فرشته، ج٢، ص٣١٦-٣١٧).

در ایام حکمرانی او بر سند، شماری از مردم چین و غور و غزنین و خراسان، که از حملات مغولان آسیب دیده بودند، به خدمت قباچه پیوستند و از عنایت و حمایت وی برخوردار شدند (جوزجانی، ج١، ص٤١٩؛ فرشته، ج٢، ص٣١٥). از جمله دانشمندانی که به دربار قباچه پناه بردند، منهاج سراج جوزجانی بود(رجوع کنید به جوزجانی، ج١، ص٤٢٠). محمد عوفی نیز مدتی در دربار قباچه می‌زیست و تألیف کتاب جوامع‌الحکایات و لوامع الروایات را به امر او آغاز کرد. دو وزیر قباچه، شرف‌الملک رضی‌الدین اشعری و پسرش عین‌الملک فخرالدین حسین، نیز به حمایت از ادیبان و دانشمندانی چون علی‌بن حامد کوفی( مترجم فارسی چچ‌نامه/ فتحنامه سند)، ضیاءالدین سنجری و محمد کاتب بلخی پرداختند (عوفی، ج١، مقدمه قزوینی، ص«کا»؛ نیز رجوع کنید به همان، ج١، ١-٥، ج٢، ص١، ٤١٨، ٤٢٠، ٤٢٦، ٤٢٨-٤٣١؛ چچ‌نامه، ص٦، ١١).

منابع :
(١) محمدقاسم فرشته، تاریخ فرشته، چاپ نولکشور، بی‌جا، بی‌تا.؛
(٢) منهاج سراج جوزجانی، طبقات ناصری، چاپ عبدالحی حبیبی، کابل ١٣٤٢ش؛
(٣) یحیی ابن‌احمد سرهندی، ‌تاریخ مبارک‌شاهی، چاپ محمد هدایت حسین، تهران ١٣٨٢ش؛
(٤) عوفی؛
(٥) فتحنامه سند/ چچ‌نامه، ترجمۀ علی‌بن حامد کوفی، چاپ عمربن محمد داود پوته، دهلی ١٣٥٨/ ١٩٣٩؛
(٦) نسوی، شهاب‌الدین محمد، سیرت جلال‌الدین مینکبرتی، چاپ مجتبی مینوی، تهران ١٣٦٥ش؛
(٧) تاج‌الدین حسن نظامی، تاج‌المآثر، چاپ امیر حسن عابدی،‌ دهلی ٢٠٠٨.
/ هوشنگ خسروبیگی /

تاریخ نشر اینترنتی: ٠٨/١٠/١٣٩١