حبیب‌بن مُظاهر ، از یاران امام على و امام حسین علیهماالسلام و از شهداى كربلا، ملقب به اسدى و منسوب به قبیله بنی‌اسد. در منابع متقدم نام پدر او گاه به صورت مُظاهر (رجوع کنید به طبرى، ج ٥، ص ٣٥٢، ٣٥٥، ٤١٦ و جاهاى دیگر) و گاه به صورت مُظَهَّر (رجوع کنید به بلاذرى، ج ٢، ص ٤٦٢، ٤٧٨،٤٨٠ و جاهاى دیگر؛
دینورى، ص ٢٥٦؛
ابن‌بابویه، ١٤١٧، ص ٢٢٤) و در برخى مُطَهَّر (رجوع کنید به ابن‌اعثم كوفى، ج ٥، ص ٢٨، ٣٤، ٨٧ و جاهاى دیگر؛
ابن‌اثیر، ج ٤، ص٢٠، ٥٩، ٦٢ و جاهاى دیگر) ذكر شده است. سمعانى (ج ٥، ص ٣٣١) نیز وصف او را ذیل مُظَهَّرى آورده، اما مامقانى (١٤٢٣، ج ١٧، ص ٣٩٤ـ٣٩٥، ص ٢٥٢)، با استناد به آنچه در زبانها و زیارات مشهور است، مُظاهر را صحیح شمرده و گفته است «مظهر» همان مُظاهر بوده كه، بنابر رسم‌الخط متداول آن زمان، بدون الف نوشته شده است. ابن‌كلبى (ج ١، ص ١٧٠) نسب كامل او را آورده است.

به گفته ابن‌حجر عسقلانى (ج ٢، ص ١٤٢)، حبیب پیامبر را درك نموده، اما شیخ‌طوسى (ص٦٠، ٩٣، ١٠٠) او را تابعى و از اصحاب امام على، امام حسن و امام حسین علیهم‌السلام ذكر كرده است (نیز رجوع کنید به ابن‌داوود حلّى، ص ٤، ٧). همچنین علامه حلّى (ص ١٣٢) او را با وصف مشكور مدح كرده است كه دلالت بر وثاقت وى دارد (رجوع کنید به مامقانى، ١٤١١ـ١٤١٣، ج ٢، ص ٢٤٦). حبیب با حضرت على علیه‌السلام به كوفه رفت و از یاران خاص آن حضرت به‌شمار می‌آمد و در تمام جنگها همراه وى بود (سماوى، ص ١٠١). در كتاب الاختصاص (ص ٣)، حبیب‌بن مظاهر و میثم تمار و رُشَید هَجَرى از یاران برگزیده امام على شمرده شده‌اند. كشى (ص ٧٨ـ٧٩) در روایتى كه محمدبن عبداللّه‌بن مهران كرخى (رجوع کنید به نجاشى، ص ٣٥٠) در سلسله سند آن آمده، خبرى آورده دالّ بر اینكه حبیب از اخبار غیبى و سرانجام خویش آگاه بوده است (نیز رجوع کنید به خوئى، ج ٤، ص ٢٢٣ كه سند روایت را ضعیف دانسته است).

پس از مرگ معاویه (سال ٦٠)، حبیب و جمعى از بزرگان شیعیان كوفه، همچون سلیمان‌بن صُرَد، مسیب‌بن نَجَبَه و رفاعةبن شداد بَجَلى، از بیعت با یزید خوددارى كردند و براى امام حسین نامه نوشتند و آن حضرت را براى قیام برضد امویان به كوفه دعوت كردند (بلاذرى، ج ٢، ص ٤٦٢؛
طبرى، ج ٥، ص ٣٥٢؛
ابن‌اعثم كوفى، ج ٥، ص ٢٨؛
مفید، ج ٢، ص ٣٧) و زمانى كه مسلم‌بن عقیل به كوفه آمد، به یارى او شتافتند (رجوع کنید به طبرى، ج ٥، ص ٣٥٥؛
ابن‌اعثم كوفى، ج ٥، ص ٣٤). به‌نوشته سماوى (ص١٠٢)، حبیب‌بن مظاهر و مسلم‌بن عوسَجه در كوفه براى امام بیعت می‌گرفتند تا اینكه عبیداللّه‌بن زیاد به‌آنجا رفت و مردم كوفه از یارى مسلم دست كشیدند و از گرد او پراكندند. خاندان حبیب و مسلم‌بن عوسجه نیز آن دو را پنهان كردند تا اینكه مخفیانه از شهر گریختند و در كربلا به امام حسین پیوستند.

حبیب و دیگر یاران امام حسین علیه‌السلام از پذیرفتن امان‌نامه دشمن خوددارى كردند و استدلالشان این بود كه اگر حسین كشته شود، ما عذرى نزد رسول خدا نخواهیم داشت (كشى، ص ٧٩). در كربلا، زمانى كه حبیب كمى یاران امام را دید، به اذن وى نزد قبیله‌اى از بنی‌اسد رفت و آنان را به یارى امام دعوت كرد. عده‌اى دعوت او را پاسخ گفتند، اما عمرسعد با فرستادن سپاهى، مانع از پیوستن آنان به امام شد (بلاذرى، ج ٢، ص٤٨٠؛
ابن‌اعثم كوفى، ج ٥، ص٩٠ـ٩١؛
اخطب خوارزم، ج ١، ص ٣٤٥ـ٣٤٦). در عصر تاسوعا، حبیب به قصد موعظه سپاه دشمن كه می‌خواستند به خیمه‌هاى امام حمله كنند، به ذكر اوصاف امام و یارانش پرداخت و ایشان را از جنگ برحذر داشت، ولى عزرةبن قیس سخنان او را حمل بر خودستایى كرد (بلاذرى، ج ٢، ص ٤٨٤؛
طبرى، ج ٥، ص ٤١٦ـ٤١٧؛
ابن‌اعثم كوفى، ج ٥، ص ٩٥؛
اخطب خوارزم، ج ١، ص ٣٥٣). در شب عاشورا، هلال‌بن نافع، حبیب را از نگرانى زینب دختر امام على، درباره وفادارى یاران امام آگاه ساخت. هلال و حبیب، اصحاب امام حسین را گرد آوردند و همگى نزد امام رفتند و اعلان كردند كه تا آخرین قطره خون خود از خاندان پیامبر حمایت خواهند كرد (موسوعة كلمات‌الامام‌الحسین علیه‌السلام، ص ٤٠٧ـ٤٠٨؛
حائرى مازندرانى، ص ٣١٩ـ٣٢٠).

امام حسین علیه‌السلام در روز عاشورا حبیب را فرمانده جناح چپ سپاه خود قرار داد (بلاذرى، ج ٢، ص ٤٨٧؛
دینورى، همانجا؛
طبرى، ج ٥، ص ٤٢٢؛
مفید، ج ٢، ص ٩٥). وقتى امام حسین براى سپاه عمرسعد موعظه می‌كرد، شمربن ذی‌الجوشن سخنانى جسارت‌آمیز بر زبان آورد كه پاسخ صریح حبیب را در پی‌داشت (رجوع کنید به طبرى، ج ٥، ص ٤٢٤ـ٤٢٥؛
مفید، ج ٢، ص ٩٨؛
اخطب خوارزم، ج ١، ص ٣٥٨). هنگام شهادت مسلم‌بن عوسجه، امام حسین و حبیب در كنار او حاضر شدند و مسلم از حبیب قول گرفت كه تا سرحد جان در كنار امام بجنگد (طبرى، ج ٥، ص ٤٣٥ـ٤٣٦). كشى (همانجا) در وصف حالت حبیب‌بن مظاهر در روز عاشورا، آورده است كه هرچه به لحظه شهادتش نزدیك می‌شد، چهره‌اش بشاش‌تر می‌گردید و با یارانش بیشتر مزاح می‌كرد، به‌گونه‌اى كه اعجاب ایشان را برانگیخت. هنگامی‌كه امام حسین علیه‌السلام براى اداى نماز ظهر مهلت خواست، حُصَین‌بن تمیم به امام اهانت كرد؛
این‌بار نیز حبیب به او پاسخ داد و در پى آن، بین حبیب و سپاه دشمن مبارزه سختى درگرفت و او جمعى از ایشان را كشت (رجوع کنید به ابن‌شهرآشوب، ج ٤، ص ١٠٣؛
مجلسى، ج ٤٥، ص ٢٧). آنگاه بدیل‌بن صریم عَقَفانى به حبیب حمله كرد و او را مجروح ساخت و در نهایت، حصین‌بن‌تمیم سر از بدنِ حبیب جدا كرد (بلاذرى، ج٢، ص٤٩٤؛
طبرى، ج ٥، ص ٤٣٩ـ٤٤٠؛
اخطب خوارزم، ج ٢، ص ٢٢).

وقتى حبیب به شهادت رسید، امام حسین او را ستود و در حقش دعا كرد (قندوزى، ج ٣، ص ٧١؛
نیز رجوع کنید به طبرى، ج ٥، ص٤٤٠). پس از اتمام درگیرى، گروهى از قبیله بنی‌اسد اجساد اصحاب سیدالشهدا، از جمله حبیب‌بن مظاهر، را در مقبره‌اى دسته‌جمعى به خاك سپردند (مفید، ج ٢، ص ١١٤، ١٢٦). نام حبیب در زیارت معروف‌به زیارت ناحیه و نیز زیارت امام حسین علیه‌السلام در ماه رجب آمده است (رجوع کنید به ابن‌مشهدى، ص٤٩٣؛
ابن‌طاووس، ج٣، ص٧٨، ٣٤٤؛
مجلسى، ج٤٥، ص٧١).

در كتابهاى فقهى شیعه، روایتى از حمادبن عثمان از حبیب‌بن مظاهر از ابوعبداللّه علیه‌السلام درباره طواف حج آمده (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌بابویه، ١٤٠٤، ج ٢، ص ٣٩٥؛
حرّ عاملى، ج ١٣، ص ٣٧٩) كه به احتمال بسیار، وى غیر از حبیب‌بن مظاهر اسدى است (رجوع کنید به مامقانى، ١٤٢٣، ج ١٧، ص ٣٩٦ـ٣٩٧؛
ابن‌بابویه، ١٤٠٤، ج ٢، ص ٣٩٥، پانویس ١؛
شوشترى، ج ٣، ص١٠٠؛
خوئى، ج ٤، ص ٢٢٣)، اما حرّ عاملى (ج ١٣، ص٣٧٩، پانویس ١) مراد از ابوعبداللّه را امام حسین علیه‌السلام و حبیب‌بن مظاهر را صحابى مقتول او در كربلا دانسته است.

منابع :
(١) ابن‌اثیر؛
(٢) ابن‌اعثم كوفى، كتاب‌الفتوح، چاپ على شیرى، بیروت ١٤١١/١٩٩١؛
(٣) ابن‌بابویه، الامالى، قم ١٤١٧؛
(٤) همو، كتاب من لایحضُرُه‌الفقیه، چاپ علی‌اكبر غفارى، قم ١٤٠٤؛
(٥) ابن‌حجر عسقلانى، الاصابة فى تمییزالصحابة، چاپ عادل احمد عبدالموجود و علی‌محمد معوض، بیروت ١٤١٥/١٩٩٥؛
(٦) ابن‌داوود حلّى، كتاب‌الرجال، تهران ١٣٨٣ش؛
(٧) ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، چاپ هاشم رسولى محلاتى، قم (بی‌تا.)؛
(٨) ابن‌طاووس، اقبال‌الاعمال، چاپ جواد قیومى اصفهانى، قم ١٤١٤ـ١٤١٦؛
(٩) ابن‌كلبى، جمهرةالنسب، ج ١، چاپ ناجى حسن، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٦؛
(١٠) ابن‌مشهدى، المزارالكبیر، چاپ جواد قیومى اصفهانى، قم ١٤١٩؛
(١١) الاختصاص، (منسوب به) محمدبن محمد مفید، چاپ علی‌اكبر غفارى، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، (بی‌تا.)؛
(١٢) موفق‌بن احمد اخطب خوارزم، مقتل‌الحسین علیه‌السلام للخوارزمى، چاپ محمد سماوى، (قم) ١٣٨١ش؛
(١٣) احمدبن یحیى بلاذرى، انساب‌الاشراف، چاپ محمود فردوس‌العظم، دمشق ١٩٩٦ـ٢٠٠٠؛
(١٤) مهدى حائرى مازندرانى، معالى السِّبطین فى احوال‌الحسن و الحسین علیهماالسلام، قم ١٤٢٥؛
(١٥) حرّعاملى؛
(١٦) خوئى؛
(١٧) احمدبن داوود دینورى، الاخبار الطِّوال، چاپ عبدالمنعم عامر، قاهره ١٩٦٠، چاپ افست قم ١٣٦٨ش؛
(١٨) محمد سماوى، اِبصارالعین فى انصارالحسین علیه‌السلام، چاپ محمدجعفر طبسى، (قم) ١٣٧٧ش؛
(١٩) سمعانى؛
(٢٠) شوشترى؛
(٢١) طبرى، تاریخ (بیروت)؛
(٢٢) محمدبن حسن طوسى، رجال الطوسى، چاپ جواد قیومى اصفهانى، قم ١٤١٥؛
(٢٣) حسن‌بن یوسف علامه‌حلّى، خلاصةالاقوال فى معرفةالرجال، چاپ جواد قیومى اصفهانى، (قم) ١٤١٧؛
(٢٤) سلیمان‌بن ابراهیم قندوزى، ینابیع الموَدَّة لِذَوىِ القُربى، چاپ على جمال‌اشرف حسینى، قم ١٤١٦؛
(٢٥) محمدبن عمركشى، اختیار معرفةالرجال، (تلخیص) محمدبن حسن طوسى، چاپ حسن مصطفوى، مشهد ١٣٤٨ش؛
(٢٦) عبداللّه مامقانى، تنقیح‌المقال فى علم الرجال، چاپ محیی‌الدین مامقانى، قم ١٤٢٣ـ ؛
(٢٧) همو، مقباس‌الهدایة فى علم‌الدرایة، چاپ محمدرضا مامقانى، قم ١٤١١ـ١٤١٣؛
(٢٨) مجلسى؛
(٢٩) محمدبن محمد مفید، الارشاد فى معرفة حجج‌اللّه علی‌العباد، قم ١٤١٣؛
(٣٠) موسوعة كلمات‌الامام الحسین علیه‌السلام، اعداد لجنةالحدیث، معهد تحقیقات باقرالعلوم علیه‌السلام، قم: دارالمعروف، ١٣٧٤ش؛
(٣١) احمدبن على نجاشى، فهرست اسماء مصنّفی‌الشیعة المشتهر ب رجال النجاشى، چاپ موسى شبیرى زنجانى، قم ١٤٠٧.

/ لیلا اوصالى /