دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٩٥
بَحْشَل ، ابوالحسن اَسلَم بن سَهْل واسِطی رَزّاز، مؤلفِ تاریخ واسط ( در لغت به معنای مردی بسیار سیاه رنگ (ابن منظور، ذیل واژه ) ) . از زندگی او جز نام برخی از راویانی که او از ایشان به نقل حدیث پرداخته ، از جمله وَهْب بن بَقّیَه (١٥٥ـ ٢٣٩)، که گویا جدّ مادریش بوده ( رجوع کنید به خطیب بغدادی ، ج ١٣، ص ٤٨٨؛ ابن حجر عسقلانی ، ١٣٩٠، ج ١، ص ٣٨٨)، و تاریخ تقریبی وفاتش که در فاصلة ٢٨٨ تا ٢٩٢ روی داده ، اطلاع دیگری در دست نیست .
تاریخ واسط ، که دستنوشتة ناقصی از آن در قاهره موجود است ( تیمور، ش ١٤٨٣) ( و در ١٩٦٧ به اهتمام کورکیس عوّاد در بغداد چاپ شده است ) ، دارای ارزشهای جنبی قابل توجهی است . این نوشته قدیمترین تاریخ موجود است که محدثان ، برای تعیین اعتبار راویان می توانند از آن بهره بگیرند. کتاب که با بحث مختصری دربارة تاریخ قدیم شهر واسط و حواشی آن شروع می شود، به بیان احوال آن دسته از علمای مذهبی می پردازد که به نحوی به واسط مربوط بوده اند و از طریق سلسلة رُوات به مؤلف می پیوسته اند ( راوی تاریخ واسط ، ابوبکر محمدبن عثمان بن سمعان است که در حفظ و اتقان ، شریک وی (بحشل ) شمرده می شود (یاقوت حموی ، ج ٣، جزء ٦، ص ١٢٧) ) . ترجمة احوال برحسب تقدّم تاریخی و طبقات رجال تنظیم شده است (در این کتاب به جای اصطلاح رایج «طبقه » از «قَرْن » استفاده شده است ). خصوصیات اشخاص در این ترجمة احوال اندک است و بنا به شیوة مرسوم ، به اسم عالم و استادان و شاگردان او، و نقل یک (و گاه چند) حدیث از احادیثی که روایت کرده است ، محدود می شود. این اثر اگر جزو نخستین آثار از این نوع نباشد از کهنترین جلوه های ساده و ابتدایی حرکتی است که اندک زمانی بعد به برجسته ترین نوع آثار درتاریخ و تراجم تبدیل شد.
منابع :
(١) ابن حجر عسقلانی ، لسان المیزان ، بیروت ١٣٩٠/١٩٧١؛
(٢) همو، معجم المفهرس ، نسخة خطی قاهره ، «مصطلحات الحدیث »، ش ٨٢ ، ١٠٢؛
(٣) ( ابن منظور، لسان العرب ، بیروت ، بی تا. ) ؛
(٤) تیمور، تاریخ ؛
احمدبن
(٥) علی خطیب بغدادی ، تاریخ بغداد ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٦) محمدبن احمد ذهبی ، میزان الاعتدال فی نقد الرجال ، قاهره ١٣٢٥، ج ١، ص ٩٨؛
(٧) خلیل بن ایبک صفدی ، کتاب الوافی بالوفیات ، ویسبادن ١٩٦٢ـ١٩٧٩؛
(٨) ( یاقوت حموی ، معجم الادباء ، بیروت ، بی تا. ) ؛
(٩) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband, ١٩٣٧-١٩٤٢, I, ٢١٠;
(١٠) F. Rosenthal, A history of Muslim historiography, Leiden ١٩٥٢, ٨٣, ١٤٤ f., ٤٠٦.
) / د.اسلام / ف . روزنتال (