دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٥٤٠
بَیّومی ، علی بن حجازی بن محمد شافعی خلوتی احمدی ، صوفی و مؤسس طریقت بیّومیّه . در ١١٠٨ در بیّوم (در مصر سفلی ) به دنیا آمد. پس از حفظ قرآن و آموختن علوم دینی ، از جمله علم حدیث ، ابتدا به طریقت دَمیرداشیّه * ، از فرق خلوتیّه * ، پیوست و در حدود سی سالگی با ارشاد عبدالرحمان حلبی ، نوة علی حلبی مؤسس شاخة حلبیّه از طریقت بدویّه ( رجوع کنید به بدوی * ، احمد) به این طریقت پیوست و سرانجام طریقت بَیّومیّه را تأسیس کرد ( د.اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «بیومیه »؛ تریمنگام ، ص ٧٩؛ جبرتی ، ج ١، ص ٣٧٩).
بَیّومی هر سه شنبه حلقة ذکری در مشهد الحسینی ـ مسجدی متعلق به قرن ششم که گفته می شود سر امام حسین علیه السلام در آنجا دفن شده است ـ تشکیل می داد که در میان علما مخالفتهای شدیدی برانگیخت ، اما با دفاع عبدالله شُبراوی (١٠٩١ـ١١٧١)، رئیس الازهر، سرانجام این مخالفتها فروکش کرد و حتی بیّومی مدرّس الازهر شد ( د. اسلام ، همانجا؛ طویل ، ج ١، ص ٦٤، ١٧٩ـ ١٨٠).
وی در سفرهایش به مکه ، طریقت خود را تبلیغ می کرد که شاخه ای از طریقت بدویّه به شمار می آید و جمع عقاید و آداب خلوتیّه ، شاذلیه * ، دمیرداشیه و بدویه است (تریمنگام ، ص ٨٠؛ طویل ، ج ١، ص ٧٧، ٨٧). او در ١١٨٣، در مصر وفات یافت و در مسجدی که مصطفی پاشا، والی مصر (حک : ١٧٥٧ـ١٧٦٠)، در قاهره برای او ساخته بود، به خاک سپرده شد (جبرتی ،ج ١، ص ٣٨١).
کتابهای بسیاری به بیّومی نسبت داده اند، از جمله : خواص الاسماء الادریسیّة ؛ شرح الاربعین النَوَویّة ؛ رسالة فی الوحدانیة ؛ شرح الانسان الکامل تألیف جیلی ؛ شرح الصیغة الاحمدیّة ؛ جامع الاسرار فی طریق السادة البیّومیّة ؛ و الهدایة للاءنسان الی الکریم المنان در شرح الحکم العطائیة ابن عطاءاللّه اسکندرانی (زرکلی ، ج ٤، ص ٢٧٠؛ بغدادی ، ج ١، ستون ٧٦٨؛ سرکیس ، ج ١، ستون ص ٦٢٢).
از جمله مریدان بیّومی ، حسن قُوَیْسنی (متوفی ١٢٥٤ یا ١٢٥٥) از مشایخ الازهر و مؤلف شرحی بر السُّلَّم المُرَونَق (ارجوزه ای در منطق ) به نام ایضاح المبهم من معانی السّلَّم و رساله در «مواریث »، بوده است (منوفی ، ج ٢، ص ٢٦٥؛ زرکلی ، ج ٢، ص ١٩٠).
طریقت بیّومیّه علاوه بر مصر، زاویه هایی در حجاز، یمن ، حَضْرَموت ، وادی فرات و سند دارد، ولی زاویة اصلی آن در قاهره است (تریمنگام ، همانجا؛ دائرة المعارف الاسلامیة ، ذیل «البیومیة »). از ویژگیهای این طریقت دستار قرمز بر سر نهادن ، ذکر گفتن با صدای بلند و دست زدن در هنگام ذکر است (مبارک ، ج ٤، ص ١٤٥؛ منوفی ، همانجا).
منابع :
(١) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٥، بِیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٢) عبدالرحمان بن حسن جبرتی ، تاریخ عجائب الا´ثار فی التراجم والاخبار ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٣) دائرة المعارف الاسلامیة ، قاهره ( تاریخ مقدمه ١٩٦٩ ) ، ذیل «البیومیة » (از هیوار)؛
(٤) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٩؛
(٥) یوسف الیان سرکیس ، معجم المطبوعات العربیة والمعربة ، قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨؛
(٦) چاپ افست قم ١٤١٠؛
(٧) توفیق طویل ، التصوف فی مصرابان العصر العثمانی ، مصر ١٩٨٨؛
(٨) علی باشا مبارک ، الخطط التوفیقیة الجدیدة لمصرالقاهرة ، قاهره ١٩٨٠ـ١٩٨٣؛
(٩) محمود ابوالفیض منوفی ، جمهرة الاولیاءواعلام اهل التصوف ، قاهره ١٣٨٧/١٩٦٧؛
(١٠) EI ٢ , s.v. "Bayyu ¦miyya" (by W. A. S Khalidi);
J. Spencer Trimingham ,The Sufi orders in Islam, London ١٩٧٣.
/ پروانه عروج نیا /