بحرالعلوم لکهنوی ، ابوالعیّاش عبدالعلی محمدبن نظام الدین محمدبن قطب الدین انصاری لکهنوی ملقب به بحرالعلوم ، متکلم بزرگ حنفی مذهبِ هند در قرن دوازدهم . پدرش ملا نظام الدین از خانواده های «فرنگی محلِ»لکهنو و پایه گذار «درسِ نظامی » بود. نسب وی را به خواجه عبداللّه انصاری می رسانند، یکی از بازماندگان خواجه به نام شیخ علاءالدین (نیای بحرالعلوم با ده واسطه ) از هرات به هند آمده بوده و مدفنش امروزه در پَرْناوَه (میان مِتهرا و دهلی ) است . نسل بعد از او در شهر سِهالی ، در نزدیکی لکهنو، اقامت گزیدند. خانوادة آنها در عهد اورنگ زیب به فرنگی محل نقل مکان کردند ( رجوع کنید به رحمان علی ، ص ١٦٨؛ «اَلنَّدْوَه »). جدش ملا قطب الدین (متوفی ١١٠٣) و پدرش (متوفی ١١٦١) هردو از عالمان نامداری بودند که موجب شهرت خانوادة خود در هند شدند.

بحرالعلوم در ١١٤٤ در لکهنو به دنیا آمد. نزد پدرش تحصیل کرد و در هفده سالگی دورة تحصیلاتِ اسلامی را نزد او به پایان برد ( سلسلة تلمّذ وی از طریق پدر به جلال الدین دوانی و دیگر علمای ایران می رسد ) . پس از مرگ پدر، نزد کمال الدین سَهالَویِ فتحپوری (متوفی ١١٧٥)، شاگرد پدرش ، به تحصیل ادامه داد ( رجوع کنید به بروکلمان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ٦٢٤) و مدتی بعد کار تعلیم و تألیف را در لکهنو آغاز کرد ( در پی حادثه و سوء تفاهمی که منجر به رنجش شیعیان اوده * شد (انصاری ١٥٠) ) ، لکهنو را ترک کرد و به شاهجهانپور رفت و بیست سال در آنجا اقامت گزید، سپس به رامپور رفت (نجم الغنی ، ج ١، ص ٥٩٦، ٦٠٠) و چهارسال هم در آنجا ماند. پس از آن ، منشی صدرالدین بَردوانی از او دعوت کرد که به مدرسة بهار (بنگال ) برود؛ و سپس به دعوت نوّاب والاجاه محمدعلی خان کَرْناتَکی (متوفی ١٢١٠)، به همراه ٦٠٠ تن از «رجال علم »، به مَدْرس رفت . نواب لقب «مَلک العلما» را به او اعطا کرد، برایش مدرسه ای ساخت و برای او و همراهان و شاگردانش وظیفه مقرر کرد. جانشینان نواب ، تا پایان حکومت والاجاهیان و استقرار سلطة انگلیس در مدرس ، همان عنایت را درحق وی مبذول می داشتند و حقوق ماهانة او و دیگر مدرّسان و طلاّ ب مدرسه را همچنان می پرداختند. بحرالعلوم در ١٢ رجب ١٢٢٥ در مدرس درگذشت و درهمانجا، کنار مسجد والاجاهیان ، مدفون شد (دربارة فرزندانش رجوع کنید به الطاف الرحمان ، ص ٦٤ و بعد؛ و دربارة شاگردان معروفش رجوع کنید به جهلمی ). لقب بحرالعلوم را والاجاه به وی داد (و این قول معروف است ، اما الطاف الرحمان ، در ص ٦٥، اعطاکنندة این لقب را، شاه ولی اللّه ( عبدالعزیز ) دهلوی * می داند). لقب ملک العلما بیشتر در شمال هند معروف است و لقب بحرالعلوم در جنوب . بحرالعلوم در فقه و اصول و حکمت متخصص بود. پدرش علوم دینی و عرفان را به او آموخته بود ( رجوع کنید به الطاف الرحمان ) و عملاً او را به شاخه ای از طریقة قادریه * ، منشعب از شاه عبدالرزاق بانْسَوی ، وارد کرده بود. بحرالعلوم به مکتب عرفانی ابن عربی * وابسته بود و به بیانات شیخ ، چنانکه در فصوص و فتوحات آمده است ، ایمان کامل داشت . در واقع هدفش از تألیف شرح مثنوی مولوی رومی (لکهنو ١٨٧٣، ٣ ج ) توضیح اسرار مثنوی در پرتو آرای ابن عربی است ( رجوع کنید به مقدمة عربی شرح مثنوی ). علاوه براین شرحی نیز بر بخشی از فصوص (یعنی «الفصّ النُّوحی »، بروکلمان ، > ذیل < ، ج ١، ص ٧٩٣) نوشته است . وی در بستر مرگ اظهار داشت که در آن لحظه نیز حقیقتِ تعالیم شیخ را دریافته است ( رجوع کنید به فرنگی محل ). قسمت اعظم عمرش را به تعلیم و تألیف گذراند و به سبب وسعت دانش و بصیرت انتقادی ، برهمة معاصران برتری یافت و در ایشان تأثیر عمیقی به جای گذاشت .

آثار بحرالعلوم ، عمدتاً شرح و تحشیة متون ( آثار علمای ایران ) ، به عربی و فارسی است . بعضی از مهمترین تألیفاتش عبارت اند از: ١) فلسفه و منطق : شرح سُلَّم العلوم ( سُلَّم کتابی است در منطق از محب اللّه بِهاری * ( متوفی ١١١٩ ) ، دهلی ١٨٩١؛ التعلیقات (یا مِنهیّة ) علی شرح سلّم العلوم (زُبَیْد احمد، ص ٣٦٥)؛ الحاشیة علی الحاشیة الزاهدیة الجلالیة ( که از میر زاهد هروی به شرح جلال الدین دوانی بر تهذیب المنطق تفتازانی در منطق است ) ، لکهنو ١٨٧٢ (هدایت حسین ، ص ٦٩٥)؛ الحاشیة علی الحاشیة الزّاهدیة القطبیّة ( که حاشیه بر رسالة قطب الدین رازی در تصور و تصدیق است ) ، دهلی ١٢٩٣ (بروکلمان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ٢٩٣)؛ الحاشیه علی الصدرا (حاشیه بر شرح ملاصدرای شیرازی بر هدایة الحکمة ابهری )، لکهنو ١٨٤٦ (بروکلمان ، > ذیل < ، ج ١، ص ٨٤٠؛ هدایت حسین ، همانجا)؛ تعلیقات علی الافق المُبین ( از میرداماد ) (بروکلمان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ٥٨٠)؛ العُجالة النّافِعة (همان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ٦٢٥)؛ ٢) کلام : رسالة التوحید الکافیة للصوفی المتّقی به فارسی (رحمان علی ، ص ١٢٣)؛ قاموس المشاهیر ، ذیل «عبدالعلی »؛ الحاشیة علی الحاشیة الزّاهدیة علی الامورالعامة ( حاشیه بر شرح سیدشریف جرجانی بر مواقف قاضی عضد ایجی ) (زبید احمد، ص ٣٣٨)؛ الحاشیة علی شرح العقائد الدّوانی (همان )؛ شرح مقامات المبادی (همان )؛ ( دو حاشیه دیگر بر حاشیه زاهدیه بر شرح مواقف ، رحمان علی ١٢٣ ) ؛ ٣) اصول فقه : فَواتِحُ الرحموت در شرحِ مسلّم الثبوتِ محب اللّه بهاری (همان ، ج ٢، > ذیل < ، ص ٦٢٤)؛ رسالة الارکان الاربعة (همان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ٦٢٥)؛ تَنْویرالمنار، شرح المنار به فارسی (همان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ٢٦٤)؛ تکملة شرحِ تحریر (تکمله بر شرحی که پدرش بر تحریرالاصول کمال الدین ابن هُمام نوشته ؛ زبید احمد، ص ٢٨٣؛ هدایت حسین ، ص ٦٩٥)؛ شرحِ فقه اکبر (رحمان علی ، ص ١٢٣)؛ ٤) حدیث : رسالة فی تقسیم الحدیث (زبید احمد، ص ٢٦٢)؛ ه ) ریاضیات : شرح المِجَسطی (همان ، ص ٣٨٢)؛ و) نحو عربی : هدایة الصرف فارسی که چاپ شده است .

منابع :
(١) الطاف الرحمان ، احوالِ علمای فرنگی محل ، ١٩٠٧؛
(٢) محمدرضا انصاری ، بانی درس نظامیه ، لکهنو ١٩٧٣؛
(٣) عبدالاول جونپوری ، مفید المفتی ، لکهنو ١٣٢٦/١٩٠٨، ص ١٣٥ و بعد؛
(٤) فقیر محمد جهلمی ، حدائق الحنفیّه ، لکهنو ١٨٩١، ص ٤٦٧؛
(٥) رحمان علی ، تذکرة علمای هند ، لکهنو ١٣٣٢/١٩١٣، ص ١٢٢، چاپ محمد ایوب قادری ، کراچی ١٩٦١، ص ٣٠٤ـ٣٠٦؛
(٦) شبلی نعمانی ، مقالات شبلی ، اعظم گره ١٩٥٥، ص ١١٦ـ١٢٠؛
(٧) صدیق حسن خان ، ابجدالعلوم ، بوپال ١٢٩٥/١٨٧٨، ص ٩٢٧؛
(٨) عبدالباری ، آثارالاول ، ص ٢٤؛
(٩) مولوی عنایت اللّه ، تذکرة علمای فرنگی محل ، لکهنو ١٩٣٠، ص ١٣٧ـ١٤٢؛
(١٠) ولی اللّه فرنگی محلّی ، الاغصان الاربعة للشجرة الطیّبة در احوال علمای فرنگی محل کمالاً و نَسَباً و علماً ، نسخة خطی ( کتابخانه ) ندوه (لکهنو)، گ ٥٠ ـ٥٣؛
(١١) نجم الغنی ، اخبارالصنادید ، لکهنو ١٩١٨؛
(١٢) «الندوه »، مجلة ندوة العلماء (آوریل ـ ژوئن ١٩٠٧)؛

(١٣) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband, ١٩٣٧-١٩٤٢, ii, ٦٠٧, index;
(١٤) M. Hida ¦ yat H ¤ usayn, "The life and works of Bahr al - Ulu ¦ m", JASB, N.S . v Ë Ë (١٩١١), ٦٩٣-٦٩٥;
(١٥) Sharifuddin Pirzada, Foundations of Pakistan: All India Muslim League documents. ١٩٠٦-١٩٤٧ , Ë Ë , Karachi ١٩٧٠, ٣٥١;
(١٦) Zubayd Ah ¤ mad, The contribution of India to Arabic literature , Alla ¦ ha ¦ ba ¦ d ١٩٤٦,٥٦, ١١٢, ٢٨٨-٢٩٠, ٣١٧, ٣٣٧, ٣٦٤-٣٦٦, index.

) / ایرانیکا )، رابینسون ( د.اسلام / محمدشفیع (