دانشمند حاجب‌ ، از گماشتگان‌ معتمد و مسلمان‌ چنگيزخان‌ در نيمۀ نخست‌ قرن‌ هفتم‌. از تاريخ‌ تولد و آغاز زندگانی او اطلاعی در دست‌ نيست‌. چنگيزخان‌ در ذيحجۀ ٦١٦ از رود سيحون‌ گذشت‌ و به‌ نزديكی قصبۀ زَرْنوق‌، واقع‌ در كرانۀ جنوبی آن‌، رسيد. ساكنان‌ آنجا به‌ قلعه‌ پناه‌ بردند و درصدد مقاومت‌ بر آمدند. دانشمند حاجب‌ از جانب‌ چنگيز، به‌ عنوان‌ ايلچی، نزد ساكنان‌ زرنوق‌ رفت‌ و به‌ آنان‌ گفت‌ اگر تسليم‌ شوند جان‌ و مالشان‌ در امان‌ خواهد بود. آنان‌ نيز تسليم‌ شدند و چنگيزخان‌ به‌ ايشان‌ امان‌ داد (جوينی، ج‌ ١، ص‌ ٧٦ـ٧٧؛ رشيدالدين‌ فضل‌اللّه‌، ج‌١، ص‌ ٤٩٦ـ٤٩٧؛ وصّاف‌الحضره‌، ص‌٥٦٥).

چنگيزخان‌ در اواخر ٦١٦ درصدد فتح‌ خوارزم‌ برآمد. او، برای جلوگيری از همكاری تركان‌ خاتون‌ با پسرش‌ سلطان‌ محمد خوارزمشاه‌ * ، دانشمند حاجب‌ را به‌ عنوان‌ سفير حسن‌ نيت‌ نزد تركان‌ خاتون‌ فرستاد تا به‌ وی اعلام‌ نمايد كه‌ چنگيزخان‌ به‌ قصد تعقيب‌ سلطان‌ آمده‌ و به‌ مناطقی كه‌ تحت‌ تصرف‌ اوست‌ دست اندازی نخواهد كرد؛ اما، چون‌ ورود دانشمند حاجب‌ با خبر عزيمت‌ سلطان‌ از كنار جيحون‌ مقارن‌ بود، تركان‌ خاتون‌ بدون‌ پاسخ‌ به‌ وی، خوارزم‌ را رها كرد (نسوی، ص‌ ٥٦ ـ٥٧).

در ٦١٧، پسران‌ چنگيز، چغتای و اوگتای و جوجی، خوارزم‌ را تصرف‌ كردند (جوينی، ج‌ ١، ص‌ ٩٧؛ منهاج‌ سراج‌، ج‌ ١، ص‌ ٣١٣) و دختران‌ سلطان‌ محمد خوارزمشاه‌ به‌ اسارت‌ مغولان‌ در آمدند. تركان‌ سلطان‌، خواهر قطب‌الدين‌ اوزلاغ‌ شاه‌، نيز به‌ همسری دانشمند حاجب‌ در آمد (نسوی، ص‌٦٠).

با درگذشت‌ چنگيزخان‌ در رمضان‌ ٦٢٤، منصب‌ خانی به‌ اوگتای قاآن‌ (حك :٦٢٦ـ ٦٣٩) رسيد و دانشمند حاجب‌ به‌ خدمت‌ وی در آمد و در جرگۀ معتمدانش‌ قرار گرفت‌ (جوينی، ج‌ ١، ص‌ ١٦٢؛ رشيدالدين‌ فضل‌اللّه‌، ج‌ ١، ص‌ ٦٩٤). همچنين‌ رفع‌ نياز حاجتمندان‌، به‌ ويژه‌ مسلمانان‌ (جوينی، ج‌ ١، ص١٦٢، ١٨٦؛ رشيدالدين‌ فضل‌اللّه‌، ج‌ ١، ص‌ ٧٠٢؛ خواندمير، ج‌ ٣، ص‌ ٥١)، و تربيت‌ ملك‌، پسر هفتم‌ اوگتای قاآن‌، به‌ دانشمند حاجب‌ سپرده‌ شد (رشيدالدين‌ فضل‌اللّه‌، ج‌ ١، ص‌ ٦٣٢). دانشمند حاجب‌، با توجه‌ به‌ نفوذش‌ در دربار اوگتای قاآن‌، ظاهراً در عزل‌ و نصب‌ امرا و حكام‌ مناطقِ تصرف‌ شده‌ نيز دخالت‌ میكرد. چنانكه‌ اقدامات‌ وی و جمعی از كارگزاران‌ خراسان‌ برضد گرگوز، حاكم‌ مغولی خراسان‌ (جوينی، ج‌ ٢، ص‌ ٢٢٩)، به‌ محاكمه‌ای چندين‌ ماهه‌ انجاميد و فقط‌ در نتيجۀ گذشت‌ و مصلحت‌بينی اوگتای قاآن‌، مسئله‌ بدون‌ خونريزی و موقتاً به‌ نفع‌ گرگوز خاتمه‌ يافت‌ (جوينی، ج‌٢، ص‌ ٢٣٤ـ ٢٣٥) و جينقای، از اشخاص‌ مهم‌ دولت‌ اوگتای قاآن‌ كه‌ حامی گرگوز بود، در رمضان‌ ٦٥٠ در دورۀ حكومت‌ منگو قاآن‌ (حك : ٦٤٨ـ ٦٥٧) به‌ دست‌ دانشمند حاجب‌ به‌ قتل‌ رسيد (جوينی، ج‌٣، ص‌ ٥٨).

زمان‌ درگذشت‌ دانشمند حاجب‌ مشخص‌ نيست‌. وی به‌ زبان‌ مغولی آشنايی داشت‌ و در صورت‌ لزوم‌ نامه‌های چنگيزخان‌ را، كه‌ منشيان‌ به‌ امرا مینوشتند، برای خان‌ مغول‌ ترجمه‌ میكرد (تتوی و قزوينی، ج‌ ٦، ص‌ ٣٧٤٣).

منابع‌:
(١) قاضی محمد تتوی و آصف‌خان‌ قزوينی، تاريخ‌ الفی ( تاريخ‌ هزارسالۀ اسلام‌ )، چاپ‌ غلامرضا طباطبايیمجد، تهران‌ ١٣٨٢ ش‌؛
(٢) عطاملك‌ جوينی، تاريخ‌ جهانگشای ، چاپ‌ محمدبن‌ عبدالوهاب‌ قزوينی، ليدن‌ ١٩١١ـ١٩٣٧، ٣ ج‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ [ بیتا( ؛
(٣) غياث‌الدين‌بن‌ همام‌الدين‌ خواندمير، تاريخ‌ حبيب‌ السير فی اخبار افراد البشر ، چاپ‌ محمد دبيرسياقی، تهران‌ ١٣٦٢ ش‌؛
(٤) رشيدالدين‌ فضل‌اللّه‌، جامع‌ التواريخ‌ ، چاپ‌ محمد روشن‌ و مصطفی موسوی، تهران‌ ١٣٧٣ ش‌؛
(٥) عثمان‌بن‌ محمد منهاج‌ سراج‌، طبقات‌ ناصری ، چاپ‌ عبدالحی حبيبی، ) دو مجلد در يك‌ مجلد ] ، تهران‌ ١٣٦٣ ش‌؛
(٦) محمدبن‌ احمد نسوی، سيرت‌ جلال‌الدين‌ مِنكبرنی ، چاپ‌ مجتبی مينوی، تهران‌ ١٣٦٥ ش‌؛
(٧) عبداللّه‌بن‌ فضل‌اللّه‌ وصّاف‌الحضره‌، تاريخ‌ وصّاف‌ ، چاپ‌ سنگی، بمبئی ١٢٦٩.

/ محمد زمانی /

تاریخ نشر اینترنتی: ٢١/١٢/١٣٨٦