بِئرمَعُونَه ، نام حادثه ای که در سال چهارم هجری در ناحیه و کنار چاهی به همین نام اتفاق افتاد و به شهادت فرستادگان پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم انجامید. از این حادثه برخی با عنوان سرّیه (یعقوبی ، ج ٢، ص ٧٢؛ طبری ، ج ٢، ص ٥٤٥) و بعضی با عنوان غزوه (واقدی ، ج ١، ص ٣٤٦) یاد کرده اند.

ناحیة بئرمعونه در حد فاصل سکونتگاه دو قبیلة بنی عامر و بنی سُلیم قرار داشته و به بنی سلیم نزدیکتر بوده است (ابن هشام ، ج ٣، ص ١٩٤؛ برای روایات دیگر دربارة موقعیت بئرمعونه رجوع کنید به یاقوت حموی ، ج ١، ص ٤٣٥ـ ٤٣٦؛ بکری ، ج ٤، ص ١٢٤٦). قبایل بنی سلیم و بنی عامر از قبایل ساکن نجد بودند (ابن هشام ، ج ٣، ص ١٩٣ـ١٩٤؛ کحاله ، ج ٢، ص ٥٤٣، ٧٠٨).

در صفر سال چهارم هجری ، ٣٦ ماه پس از هجرت و چهارماه پس از اُحد، ابوبَراء عامربن مالک معروف به «مُلاعبُ الاَسِنَّة »، بزرگ طایفة بنی عامربن صعصعة ، در مدینه به حضور پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم رسید و هدایایی تقدیم کرد. اما آن حضرت هدایا را به دلیل شرک او نپذیرفت و اسلام را بر وی عرضه داشت . ابوبراء به اسلام اظهار تمایل کرد و به منظور پذیرش اسلام از سوی قبیله اش از پیامبر خواست چند تن از یاران خود را به نجد بفرستد. حضرت محمد صلی الله علیه وآله وسلم به مردم نجد بدگمان بود و احتمال قتل فرستادگان خود را می داد لیکن ابوبراء قول داد آنان را در پناه گیرد (واقدی ، ج ١، ص ٣٤٦ـ٣٤٧؛ ابن سعد، ج ٢، ص ٥١ ـ٥٢؛ قس یعقوبی ، همانجا). پیامبر هفتادتن از جوانان انصار را که از قاریان قرآن بودند (واقدی ، ج ١، ص ٣٤٧؛ ابن سعد، ج ٢، ص ٥٢) یا چهل نفر (ابن هشام ، ج ٣، ص ١٩٤؛ طبری ، ج ٢، ص ٥٤٦) به قولی سی نفر (یعقوبی ، همانجا؛ بکری ، ج ٤، ص ١٢٤٥) و در رأسشان مُنذربن عَمرو ساعدی مشهور به «اَعْنَقَ (اَلمُعْنِقُ) لِیَموت » (شتابنده به سوی مرگ ) را به نجد فرستاد (ابن هشام ؛ واقدی ؛ ابن سعد، همانجاها؛ ابونعیم ، ص ٤٤٥). فرستادگان پیامبر در کنار بئرمعونه منزل کردند و سپس حَرام بن ملحان با نامة

پیامبر نزد عامربن طفیل ، از بنی صعصعة ، رفت . عامربن طفیل نامه را نخوانده فرمان قتل حرام بن ملحان را داد (واقدی ؛ ابن هشام ؛ ابن سعد، همانجاها) و از بنی عامر برای جنگ با یاران پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم کمک خواست ؛ لیکن ابوبراء مانع شد (واقدی ؛ ابن هشام ، همانجاها). سپس عامربن طفیل با یاری برخی از بنی سلیم از جمله عُصَیَّه ، رغل و ذَکوان (واقدی ، ج ١، ص ٣٤٧ـ ٣٤٨؛ طبری ؛ ابن سعد، همانجاها) و القاره به منزلگاه مسلمانان رفتند و جنگ با کشته شدن تمامی یاران پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم پایان یافت . مشرکان

تصمیم داشتند منذربن عمرو را امان دهند لیکن او نیز جنگید تا کشته شد (واقدی ، ج ١، ص ٣٤٨). تنها کعب بن زید از بنی النجّار که زخمی شده بود در میان کشتگان پنهان گردید و زنده ماند (واقدی ، ج ١، ص ٣٥٣؛ طبری ، ج ٢، ص ٥٤٧؛ ابن کثیر، ج ٤، ص ٧٥).

حارث بن صمّه و عمروبن امیة بن حارث ضَمری پس از کشتار به محل حادثه رسیدند. حارث بن صمّه پس از کارزار با آنان کشته شد؛ اما چون عمروبن امیّه نیز مانند عامربن طفیل از قبیلة مُضر بود، عامر او را آزاد کرد (ابن هشام ، ج ٣، ص ١٩٤ـ ١٩٥).

از مسلمانانی که در این واقعه شرکت داشتند نام شماری اندک ضبط شده است (واقدی ، ج ١، ص ٣٥٢ـ٣٥٣؛ ذهبی ، ج ١، ص ٢٤١ـ ٢٤٢) و تعداد دقیق آنها مشخص نیست . روایات مختلف سبب شد که حادثه بئرمعونه با برخی مطالب غریب آمیخته شود به طوری که از عامربن طفیل ، مسبّب اصلی این کشتار نقل شده است که عامربن فُهَیره ، از شهدای این واقعه ، در مقابل قاتل خود به آسمان رفت (ابن سعد، همانجا؛ ابن کثیر، ج ٤، ص ٧٤).

چون خبر بئرمعونه به پیامبر رسید آن را نتیجة درخواست ابوبراء دانست و پانزده یا چهل روز در نماز صبح عاملان کشتار را نفرین کرد (واقدی ، ج ١، ص ٣٤٩ـ٣٥٠؛ قس ابن سعد، ج ٢، ص ٥٣). حسان بن ثابت نیز در شعری حادثه بئرمعونه را از مکر عامربن طفیل دانسته است (ابن اثیر، ج ٢، ص ١١٨).

منابع :
(١) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٢) ابن سعد، الطبقات الکبری ، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٣) ابن کثیر، البدایة والنّهایة ، ج ٤، چاپ احمد ابوملحم ... ( و دیگران ) ، بیروت ١٤٠٥/ ١٩٨٥؛
(٤) ابن هشام ، السّیرة النّبویّة ، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ شلبی ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٥) احمدبن عبدالله ابونعیم ، کتاب دلائل النبوة ، حیدرآباد دکن ١٣٩٧/١٩٧٧؛
(٦) عبدالله بن عبدالعزیز بکری ، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع ، چاپ مصطفی سقا، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٧) محمدبن احمد ذهبی ، سیراعلام النّبلاء ، ج ١، چاپ شعیب أرنؤوط ، و حسین اسد، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(٨) محمدبن جریر طبری ، تاریخ الطبری : تاریخ الامم والملوک ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، بیروت ( ١٣٨٢ـ١٣٨٧/ ١٩٦٢ـ١٩٦٧ ) ؛
(٩) عمررضا کحاله ، معجم قبائل العرب ، بیروت ١٤٠٢/ ١٩٨٢؛
(١٠) محمدبن عمر واقدی ، کتاب المغازی للواقدی ، چاپ مارسدن جونز، لندن ١٩٦٦؛
(١١) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥؛
(١٢) احمدبن اسحاق یعقوبی ، تاریخ الیعقوبی ، بیروت ( بی تا. ) ، چاپ افست قم ( بی تا. ) .

/ منیژه ربیعی /