بِرتِلس ، یوگنی ادواردویچ ، خاورشناس نامی روس .در ١٢٦٩ ش /١٨٩٠ در سن پترزبورگ زاده شد. پس ازگذراندن دورة تحصیلات مقدماتی ، به دانشگاه سن پترزبورگ راه یافت و نزد استادانی چون روماسکویچ ، فریمان ، بارتولد و اُلدنبورگ تحصیل کرد. پس از پایان تحصیلات در ١٢٩٩ ش / ١٩٢٠، در دانشکدة خاورشناسی به تدریس پرداخت (علی اُف ، ص ١١٥ـ ١١٦؛ > دایرة المعارف شوروی تاریخ < ، ج ٢، ص ٣٧٧؛ د.ازبکستان ، ج ٢، ص ١٨٧؛ > دایرة المعارف بزرگ شوروی < ، ذیل ماده ؛ سحاب ، ص ٦٤؛ ایرانیکا ، ذیل ماده ) و در همان زمان به موزة خلقهای آسیا (اکنون مرجوع کنید به سسة خاورشناسی روسیه ) پیوست و تا پایان عمر در آنجا مشغول به کار بود. در ١٣٠٧ش /١٩٢٨ از دانشگاه سن پترزبورگ عنوان استادی ارشد (پروفسوری ) دریافت کرد. در ١٣١١ش /١٩٣٢ سرپرستی بخش زبان و تاریخ تاجیکستان را در فرهنگستان علوم اتحاد جماهیر شوروی ( سابق ) برعهده گرفت و در ١٣١٨ش / ١٩٣٩ به سرپرستی بخش ایرانشناسی مرجوع کنید به سسة زبانهای شرقی برگزیده شد. در١٣٢٩ ش / ١٩٥٠ به مسکو انتقال یافت و در ١٣٣٦ ش / ١٩٥٧ در همانجا درگذشت (علی اُف ، ص ١١٦؛ > دایرة المعارف شوروی تاریخ < ، همانجا؛ آنسیکلوپدیا ساوتی ِ تاجیک ، ج ١، ص ٤٣٢؛ ایرانیکا ، همانجا). وی ٣٧ سال در انستیتوی خاورشناسی خدمت ، و در دانشگاههای مسکو، سن پترزبورگ و آسیای میانه تدریس کرد ( > دایرة المعارف شوروی تاریخ < ، همانجا).

برتلس خاورشناسی پرکار بود؛ او کارش را با ترجمه آغاز کرد، چنانکه نخستین کارهایش برگردانیدن گلستان سعدی (١٣٠١ش / ١٩٢٢)، بلبل نامة منسوب به عطار (١٣٠٢ش / ١٩٢٣)، و هفت پیکر نظامی (١٣٠٢ش /١٩٢٣) به زبان روسی بود (بُلدرُف ، ج ١، ص ٩). او همچنین دربارة تصوّف و ادبیات تصوّف به پژوهش پرداخت و مجموعة تحقیقاتش دربارة افکار و آثار ابراهیم ادهم ، فضیل عیاض ، ابوالحسن خرقانی ، باباکوهی شیرازی ، عبدالله انصاری ، نجم الدین کبری ، شیخ فریدالدین عطار، ملامحسن فیض کاشانی و دیگر عارفان فارسی گوی در کتاب تصوّف و ادبیات تصوّف به طبع رسید، هر چند که این کتاب در شناخت تصوّف و عارفان مسلمان و شاعران فارسی گوی عاری از اشتباه نیست ( رجوع کنید به طباطبائی ، ص ١٤٢ـ١٤٧). بخش عمدة تألیفات برتلس دربارة ادبیات فارسی است و برخی از پژوهشهای ارزندة او دربارة شاعران فارسی گوی ، مانند عنصری ، غضائری رازی ، فرّخی ، منوچهری ، مسعودسعدسلمان ، سنایی ، عمعق بخارایی ، سوزنی سمرقندی و نظامی عروضی ، در کتاب تاریخ ادبیات فارسی او مندرج است . برتلس در جشن هزارمین سال تولد فردوسی که در مهرماه ١٣١٣ در ایران برگزار شد، شرکت داشت و به زبان فارسی سخنرانی کرد (سحاب ، ص ٦٤). همچنین در کنگره های جهانی هنر و باستانشناسی ایرانی (مسکو ـ سن پترزبورگ ، ١٣١٤ ش / ١٩٣٥)، بوعلی سینا (تهران ، ١٣٤٣ ش / ١٩٥٤)، و بیست و سومین کنگرة جهانی خاورشناسان (کمبریج ، ١٣٤٣ش /١٩٥٤) با گزارشهایی در موضوعات ادب فارسی شرکت جست ( آنسیکلوپدیای ادبیات و صنعت تاجیک ، ج ١، ص ٢٦٨).

در ١٣٣٩ـ١٣٥٠ ش / ١٩٦٠ـ ١٩٧١ متن علمی و انتقادی شاهنامه ، به سرپرستی باباجان غفوراُف ، با همکاری و نظارت برتلس ، در مسکو تهیه و بعداً چاپ شد (علی اُف ؛ آنسیکلوپدیا ساوتی تاجیک ؛ > دایرة المعارف بزرگ شوروی < ، همانجاها؛ بلدرف ، ج ١، ص ١٠). از دیگر آثار پژوهشی

برتلس در زمینة ادب فارسی ، کتاب نظامی اوست که در ١٣٢٠ ش / ١٩٤١ به طبع رسیده ؛ و نیز متن مصحح اسکندرنامة نظامی که در ١٣٢٧ ش / ١٩٤٨ جایزة دولتی را به خود اختصاص داده است ( آنسیکلوپدیا ساوتی تاجیک ؛ د. ازبکستان ؛ ایرانیکا ، همانجاها؛ بلدرف ، ج ١، ص ١١). او دربارة جامی و نوایی نیز مقالات و کتابهایی تألیف کرده ، از جمله دو اثر او دربارة نوایی و جامی به ترتیب در ١٣٢٧ ش / ١٩٤٨ در تاشکند و در ١٣٢٨ ش / ١٩٤٩ در دوشنبه چاپ و منتشر شده است ( د. ازبکستان ؛ ایرانیکا ، همانجاها). ترجمة برخی از شاهکارهای ادب فارسی ، مانند سفرنامة ناصرخسرو (١٩٣٣) و قابوسنامه (١٩٥٣) به روسی ، از دیگر آثار برتلس است ( ایرانیکا ، همانجا) که سبب آشنایی مردم شوروی ( سابق ) با فرهنگ و ادب ایران شد. وی همچنین در برخی از دانشنامه ها، بویژه > دایرة المعارف بزرگ شوروی < و د. اسلام ، مقالاتی در معرفی شخصیتهای فرهنگی و ادبی نوشته است . آخرین کار برجستة وی پژوهشی است با عنوان پنجمین مناظرة اسدی طوسی که پس از مرگش به طبع رسیده است (بلدرف ، ج ١، ص ١٥). به طوری که پروفسور بلدرف برشمرده است ، برتلس ٣١٥ اثر داشته که چهل اثر او به زبانهای شرقی و اروپایی ترجمه و نشر شده است ( > دایرة المعارف شوروی تاریخ < ، همانجا).

زبدة آثار برتلس پس از مرگش بین سالهای ١٣٣٩ـ ١٣٤٤ ش / ١٩٦٠ـ ١٩٦٥ در مسکو در چهار مجلّد به چاپ رسید که عبارت است از: تاریخ ادبیات فارسی (ترجمة فارسی : سیروس ایزدی ، ١٣٧٤ ش )؛ نظامی و فضولی ؛ تصوّف و ادبیات تصوّف (ترجمة سیروس ایزدی ، ١٣٥٦ ش )؛ نوایی و جامی ( رجوع کنید به د.ازبکستان ؛ ایرانیکا ، همانجاها).

منابع :
(١) آنسیکلوپدیا ساوِتی تاجیک ، ج ١، دوشنبه ١٩٧٨ ( به خط سیریلی )؛
(٢) آنسیکلوپدیای ادبیات و صنعت تاجیک ، ج ١، دوشنبه ١٩٨٨، ذیل «برتلس » (نوشتة م . ملا احمدوف ، سیریلی )؛
(٣) مصطفی حسینی طباطبائی ، نقد آثار خاورشناسان ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(٤) ابوالقاسم سحاب ، فرهنگ خاورشناسان ، تهران ١٣٥٦ ش ؛

(٥) G. Y. Aliyev, "Bibliografia nauchnikh trudov Engeniya Eduardovicha Berthelsa", Sovetkoe Vostokovedeniye, ١ (١٩٥٨);
(٦) A. N. Boldirev, "Nauchnoe nasledeniye Evgeniya Eduardovicha Bertelsa", in E. Bertel's, Izbrannitrudi, vol. I: Istoriya Persidsko-Tadjiskoy literature , Moscow ١٩٦٠;
(٧) Encyclopaedia Iranica, s.v. "Berthels" (by Michael Zand);
(٨) Great so viet encyclopedia, New York ١٩٧٣-١٩٨٣, s.v . "Bertel's, Evgenii Eduardovich" (by N. M. Osmanov);
(٩) Sovet skaya Istoricheskaya Ensiklopediya, II, Moscow ١٩٦٢, s.v. "Berthels" (by A. N. Boldirev);
(١٠) Uzbek Sovet Ensiklopediyasi, II, Tashkent ١٩٧٢.

/ رحیم مسلمانیان قبادیانی /