دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٧١٤٤
خطيب كرمانشاهى ، خطيب كرمانشاهى، محمد زكى بن ابراهيم، واعظ، اديب، متكلم و فقيه امامى قرن دوازدهم. از شرح حال و زندگى او اطلاع چندانى در دست نيست. گفته اند كه پدر و مادرش از اهل سنّت بودند و او ــكه در هفت يا هشت سالگى به تشيع گراييده بودــ از نزد آنان گريخت و به حاكم همدان، اسماعيل خان، پناه برد (رجوع کنید به قزوينى، ص ١٦٦؛ مدرس تبريزى، ج ٢، ص ١٥٠). اسماعيل خان او را نزد خود نگاه داشت و به معلّم سپرد. خطيب پس از گذراندن تحصيلات عالى به منصب شيخ الاسلامى كرمانشاه رسيد و امور شرعى آن سامان به او واگذار شد (قزوينى، ص ١٦٧). او همچنين مدتى امام جمعه كرمانشاه و سپس امام جمعه اصفهان شد (همان، ص ١٦٨؛ مدرس تبريزى، همانجا). نادرشاه پس از شنيدن وصف خطيب، او را به سمت قاضى لشكر منصوب كرد (قزوينى، ص ١٦٧؛ مدرس تبريزى، همانجا). در كتاب حديث نادرشاهى (ص ١٨١، ٢١٣، ٢٣٩) از فردى به نام ميرزا زكى كه مشاور موثق نادرشاه بوده، نامبرده شده كه ظاهرآ همين خطيب كرمانشاهى است.
سيدعبداللّه جزايرى و عبدالنبى قزوينى، كه با او مصاحبت داشته اند، مقام علمى و شخصيت وى را ستودهاند (جزايرى، ص ١٤٠؛ قزوينى، ص ١٦٦). خطيب كرمانشاهى واعظى چيرهدست بود و بسيارى به سبب مواعظ او هدايت شدند (قزوينى، ص ١٦٧).
او در ١١٥٩ بر اثر اتهام و سخنچينى ملاعلى مدد، ملقب به امام افندى، و به امر نادرشاه به قتل رسيد (همانجا؛ مدرس تبريزى، همانجا). امينى (ص ٢٤٠ـ٢٤٢) نام او را در شمار شهيدان فضيلت در قرن دوازدهم آورده است.
تنها اثرى كه شرح حال نويسان از او ياد كرده اند كتابى است با نام الرد على رسالة نجاسة غير الامامى كه ردى است بر رساله تنجيس غيرامامى و اخراج آنها از اسلام، نوشته حيدرعلى شيروانى (آقابزرگ طهرانى، ج ١٠، ص ١٩٩؛ امين، ج ٧، ص ٦٨؛ نيز رجوع کنید به قزوينى، ص ١٦٨ با اندك اختلافى در عنوان). با اين حال، نسخه خطى كتابى با نام تجويدالقرآن نيز به نام او در مدرسه باقريه* مشهد موجود بوده است (رجوع کنید به فاضل، ص ٩٥).
منابع :
(١) آقابزرگ طهرانى؛
(٢) امين؛
(٣) عبدالحسين امينى، شهداءالفضيلة، قم ١٣٥٢ش؛
(٤) عبداللّه بن نورالدين جزايرى، الاجازةالكبيرة، چاپ محمد سمامى حائرى، قم ١٤٠٩؛
(٥) حديث نادرشاهى، چاپ رضا شعبانى، تهران: بعثت، ١٣٧٦ش؛
(٦) محمود فاضل، «فهرس مخطوطات المدرسةالباقرية، مشهدالمقدسة»، تراثنا، سال ٦، ش ٤ (شوال ـ ذيحجه ١٤١١)؛
(٧) عبدال نبى بن محمدتقى قزوينى، تتميم املال آمل، چاپ احمد حسينى، قم ١٤٠٧؛
(٨) محمدعلى مدرس تبريزى، ريحانةالادب، تهران ١٣٧٤ش.
/ مقداد ابراهيمى كوشالى /