دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤١١
بصره (١) ، شهری در بین النهرین سÙÙ„ÛŒ ØŒ بر کرانة شط العرب (اَروَندرود) در ٤٢٠کیلومتری٠جنوب٠شرقی٠بغداد. در طول تاریخ Ù…ØÙ„ شهر Ú©Ù…ÛŒ تغییر کرده ØŒ ازینرو Ù…ÛŒ توان بصرة قدیم را، Ú©Ù‡ روستای زÙبَیر کنونی نشانه ای از آن است ØŒ از بصرة جدید، Ú©Ù‡ در قرن یازدهم در Øوالی اÙبÙلّة * باستانی بنیاد نهاده شد Ùˆ سرآغاز شهر نوین بصره است ØŒ تمیز داد. رشد سریع شهر نوین Øاصل Ú©Ø´Ù Ù†Ùت در غرب زبیر است .
موقعیت بندر بصره در جنوب عراق
پیشینه .
١) تا زمان Øملة مغول (٦٥٦) . این شهر اØتمالاً در Ù…ØÙ„ دیریدیتیس (= تردون ) باستان Ùˆ به ظن قویتر، در Ù…ØÙ„ ایرانی نشینی به نام ÙˆÙŽÙ‡Ùشتاباذ اردشیر بنا شده ØŒ اما شهر اسلامی جدیدالتأسیس است . عÙتبَة بن غزوان * ØŒ از صØابة پیامبراکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم ØŒ در سال چهاردهم ØŒ بر ویرانه های قرارگاه قدیم ایرانیان Ù€ Ú©Ù‡ اعراب آن را اَلْخÙرَیبَه Ù…ÛŒ خواندند Ù€ اردو زد، Ùˆ سپس در سال Ù‡Ùدهم به دستور عمربن خطّاب ØŒ خلیÙØ© دوم ØŒ این Ù…ØÙ„ را برای اØداث اردوگاه نظامی برگزید Ú©Ù‡ اساس شهر
بصره شد (نام شهر اØتمالاً از Ú©ÛŒÙیت خاک آن Ù€ سنگ سست Ù€ گرÙته شده است ). این اردوگاه ØŒ Ú©Ù‡ در Øدود پانزده کیلومتری شط العرب واقع بود، به سبب موقعیتش ØŒ Ù…ÛŒ توانست بر راه
خلیج Ùارس Ùˆ عراق Ùˆ ایران اشرا٠داشته باشد Ùˆ برای لشکرکشیهای بعدی به شرق٠Ùرات Ùˆ دجله ØŒ نقطة عزیمتی به شمار آید، Ùˆ نیز در اسکان اعراب بَدَوی سهمی داشته
باشد. ابتدا خانه ها، کلبه های سادة Ù†Ùیین بودند Ú©Ù‡ بعدها آنها
را با دیوارهای کوتاه تقویت کردند، Ùˆ پس از آنکه Øریقی روی داد، آنها را با خشت خام بازسازی کردند. در زمان زیادبن ابی سÙیان ØŒ آجر پخته جایگزین خشت خام شد Ùˆ شهر با بنای مسجد جامع Ùˆ اقامتگاه Øاکم ØŒ Ú©Ù… Ú©Ù… به صورت شهری واقعی درآمد. در ١٥٥ØŒ باروی شهر، با خندقی در اطرا٠آن ØŒ ساخته شد. تأمین آب آشامیدنی بصره پیوسته مشکلی عظیم بوده است Ùˆ اهالی ناگزیر بوده اند برای تأمین آب ØŒ مساÙتی دور Ø·ÛŒ کنند Ùˆ تا دجله بروند.
این مشکل Ùˆ نیز شرایط اقلیمی نامساعد، از تبدیل اردوگاه نظامی به شهری بزرگ جلوگیری Ù…ÛŒ کرد، اما عوامل سیاسی ØŒ اقتصادی Ùˆ روانی موجب ماندگاری اهالی بصره در آنجا شد تا اینکه سرانجام عوامل دیگری چون بنای شهر بغداد Ùˆ سپس انØطاط قدرت مرکزی Ùˆ هرج Ùˆ مرج سیاسی ØŒ موجبات زوال شهر را Ùراهم آورد.
بصره در آغاز برای مشارکت در ÙتوØات ØŒ گروههایی گسیل Ù…ÛŒ داشت Ùˆ نیروهای بصره در نبرد نهاوند (٢١)ØŒ Ùˆ ÙØªØ Ø§ØµØ·Ø®Ø±ØŒ Ùارس ØŒ خراسان Ùˆ سیستان (٢٩) شرکت داشتند. در این مرØله اردوگاه نظامی به وظای٠طبیعی خود Ù…ÛŒ پرداخت ØŒ اما پس از به دست آوردن غنایم بسیار Ùˆ گسیل شدن آنها به شهر، اهالی بصره Ú©Ù… Ú©Ù… به اهمیّت خویش Ù¾ÛŒ بردند. در این هنگام سیر Øوادث سرعت یاÙت Ùˆ این شهر صØنة نخستین جنگ داخلی ØŒ در آغاز خلاÙت Øضرت علی علیه السلام (٣٦) شد ( رجوع کنید به جَمَل * ØŒ جنگ ). پیش از آغاز جنگ ØŒ اهالی همرأی نبودند Ùˆ پیروزی امام
علی علیه السلام ( بر اصØاب جمل ) نیز بر تشتّت آرا اÙزود، اما به طور Ú©Ù„ÛŒ Ùˆ برخلا٠کوÙیان (طرÙداران Øضرت علی علیه السلام )ØŒ سکنة بصره بیشتر سÙنّی بودند تا شیعه ØŒ Ùˆ این امر بعداً نیز ادامه یاÙت . سال بعد (٣٧) مردان بصره در صÙو٠لشکریان امیرالمؤمنین در جنگ صÙÙّین * شرکت کردند، با این وص٠، در همین شهر تعداد بسیاری از نخستین خوارج Ú¯Ùرد هم آمدند. در ٤١ معاویه بار دیگر امویان را بر شهر مسلّط کرد Ùˆ در ٤٥ زیاد را به آنجا Ùرستاد. تا Øدودی Ù…ÛŒ توان زیاد را بانی آبادانی شهر دانست . بصریان به پنج قبیله تقسیم شده بودند : اهل العالیه (اهالی ارتÙاعات Øجاز)ØŒ تَمیم ØŒ بکربن وائل ØŒ عبدالقیس ØŒ واَزْد. این گروههای عرب ØŒ اشرا٠نظامی بصره به شمار Ù…ÛŒ آمدند Ú©Ù‡ بومیان اندک Ùˆ بسیاری از اقوام مهاجر (از جمله ایرانیان ØŒ هندیان ØŒ سندیان ØŒ مالزیاییان ØŒ Ùˆ زنگیان ) را به صورت «مَوالی » به خدمت خود درآوردند. ایشان نیز درگیر کشمکشهای اربابانشان Ù…ÛŒ شدند. اوضاع Ù…ØÙ„ÛŒ در زمان Øکومت عبیداللّه بن زیاد به وخامت گرایید، Ùˆ پس از مرگ ÙˆÛŒ (٦٤) ناآرامیهای شدیدی روی داد. بعد از مدتی هرج Ùˆ مرج ØŒ زبیریان بر بصره تسلط یاÙتند Ùˆ این شهر تا ٧٢ در دست ایشان باقی ماند. در سالهای بعد، نگرانی عمدة امویان سرکوب چند شورش ØŒ Ùˆ مهمتر از همه شورش ابن اَشْعَث در ٨١ØŒ بود. دوران آرامش تا مرگ Øَجّاج (٩٥) دوام یاÙت Ùˆ بعد از آن نیز Ùقط با شورش Ù…Ùهَلبیّان در ١٠١Ù€١٠٢ Ùˆ برخی آشوبهای Ú©Ù… اهمیت به هم خورد. پس از آن ØŒ شهر بدون دشواری چندانی زیر سلطة عباسیان درآمد، ولی طولی نکشید Ú©Ù‡ نزدیکی٠پایتخت جدید، موقعیت نیمه مستقل بصره را از بین برد Ùˆ بصره به صورت «شهری ایالتی » ( شهری درجه دو Ú©Ù‡ اهمیت پیشین را نداشت ) درآمد Ùˆ در معرض خطر شورشهایی قرار گرÙت Ú©Ù‡ بیشتر جنبة اجتماعی داشت تا سیاسی Ø› از جمله : شورش زÙطّها * Ú©Ù‡ از ٢٠٥ تا ٢٢٠ بر این ناØیه Øکومت ÙˆØشت برقرار کردند؛ تسلط زَنگیان * در ٢٥٧ بر شهر؛ غارت شدن شهر به دست قرمطیان در ٣١١Ø› تسلط بَریدیان * برآن Ø› تصر٠شهر به دست آل بویه در ٣٣٦Ø› Ùˆ تسلط مَزْیَدیان * Ú©Ù‡ در دورة ایشان شهر دوباره رو به آبادانی نهاد. با اینهمه ØŒ باروی جدیدی Ú©Ù‡ در ٥١٧ در دو کیلومتری داخل باروی قدیم Ù€ Ú©Ù‡ در اواخر قرن پنجم ویران شده بود Ù€ ساخته شد، دلیل روشنی بر اÙول شهر است . بدویان آن Øوالی (بویژه اÙراد قبیلة Ù…ÙنتَÙÙÙ‚ ) با سوءاستÙاده از هرج Ùˆ مرج سیاسی ØŒ شهر را تاراج Ù…ÛŒ کردند. در یکی از نسخه های خطی صورة الارض ( Ú©Ù‡ ظاهراً از اÙزوده های ناسخ آن است ) آمده است Ú©Ù‡ از ٥٣٧ به بعد، تعدادی از بناها ویران شد. امروز از شهر قدیم ØŒ جز بنایی معرو٠به مسجد علی Ùˆ قبور طلØÙ‡ Ùˆ زبیر Ùˆ ابن سیرین Ùˆ Øسن بصری چیزی برجای نیست .
اوج Ø´Ú©ÙˆÙایی شهر در قرن دوم Ùˆ آغاز قرن سوم بود. در این دوره ØŒ به نهایت آبادانی رسیده بود Ùˆ جمعیتی بسیار داشت . گرچه صØت ارقام مذکور (از ٠٠٠ ØŒ ٢٠٠ تا ٠٠٠ ØŒ ٦٠٠ تن ) را نمی توان اثبات کرد، در قیاس با شهرهای قرون وسطایی ØŒ بصره شهری بسیار بزرگ بود Ùˆ Øتی «امّالبلاد» به شمار Ù…ÛŒ آمد، زیرا مرکز بازرگانی بود Ùˆ در بازار «مÙرْبَد» آن کاروانها توق٠می کردند ( رجوع کنید به بازار * ) Ùˆ در بندر رودخانه ای آن («اَلکَّلاء»)ØŒ کشتیهای نسبتاً پر ظرÙیتی پهلو Ù…ÛŒ گرÙتند؛ به سبب وجود یهودیان Ùˆ مسیØیان Ùˆ سوداگران غیرعرب ØŒ مرکز Ùعالیتهای اقتصادی بود؛ به دلیل داشتن چندین کارگاه اسلØÙ‡ سازی ØŒ مرکزی صنعتی بود؛ با انواع مختل٠خرما Ú©Ù‡ در آنجا به عمل Ù…ÛŒ آمد، به مرکزی کشاورزی تبدیل شده بود؛ Ùˆ سرانجام ØŒ کانون Ùعالیتهای وسیع مذهبی Ùˆ Ùرهنگی شمرده Ù…ÛŒ شد. «بصره بوته ای Øقیقی بود Ú©Ù‡ در آن Ùرهنگ اسلامی ØŒ در Ùاصلة قرنهای اول Ùˆ چهارم (از ١٦ تا ٣١١)ØŒ Ø´Ú©Ù„ گرÙت Ùˆ در قالب سنتی خود متبلور شد» (لویی ماسینیون ). باید توجه داشت Ú©Ù‡ دستور زبان عربی در آنجا پدید آمد Ùˆ بویژه سیبویه Ùˆ خلیل بن اØمد آن را غنا بخشیدند. در آنجا واصل بن عطاء، عمروبن عبید، ابوالهÙذَیل ØŒ نَظّام Ùˆ بسی اÙراد دیگر موجب تکامل اندیشه های معتزلی شدند؛ Ùˆ دانشمندانی چون ابوعمروبن العلاء، ابوعبیده ØŒ اصمعی Ùˆ ابوالØسن مدائنی اشعار Ùˆ روایات تاریخی را گرد آوردند Ú©Ù‡ دستمایة آثار نویسندگان بعدی شد. علوم دینی درخششی تمام یاÙت Ùˆ در کنار آن ØŒ Øسن بَصری Ùˆ مریدانش تصو٠را بنیاد نهادند. بصره جایگاه شاعران بزرگ اموی Ùˆ نوپردازانی چون بَشّاربن بÙرد Ùˆ ابونواس ØŒ Ùˆ
زادگاه نثرنویسان عربی چون ابن Ù…ÙÙ‚Ùّع ØŒ سهل بن هارون Ùˆ
جاØظ بوده است . پس از قرن سوم ØŒ انØطاط Ùرهنگی به ÙˆØ¶ÙˆØ Ø²ÙˆØ§Ù„ سیاسی Ùˆ اقتصادی نبود Ùˆ به برکت وجود ابن سَوّار،
شهر دارای کتابخانه ای شد که شهرت آن مدتها باقی ماند؛
پس از آن نیز اخوان الصÙا Ùˆ Øریری Ùˆ مشاهیر دیگر، موجب شهرت بصره شدند، ولی Ùرهنگ عرب به طور Ú©Ù„ÛŒ روبه زوال Ù…ÛŒ رÙت Ùˆ بغداد Ùˆ دیگر مراکز ایالتی ØŒ بصره را کاملاً تØت الشعاع قرار دادند.
منابع : تاریخ بصره را Øداقل چهارنÙر Ù€ عمربن شبّه ØŒ مدائنی ØŒ ساجی ØŒ Ùˆ ابن اعرابی Ù€ نوشته اند، اما آثار آنها در دست نیست ØŒ Ùˆ مراجعه به متون معتبر تاریخی ØŒ سرگذشتنامه ای Ùˆ جغراÙیایی بلاذری ØŒ طبری ØŒ ابن سعد، ابن اثیر، ابن Ùقیه ØŒ اصطخری ØŒ مقدسی ØŒ ادریسی ØŒ یاقوت Øموی Ùˆ دیگران ضروری است Ø› نیز رجوع کنید به ØµØ§Ù„Ø Ø¹Ù„ÛŒ ØŒ التنظیمات الاجتماعیة والاقتصادیة ÙÛŒ البصره ØŒ بغداد ١٩٥٣ (دارای کتابنامة Ù…Ùصل Ø› این اثر به بررسی اساسی نهادهای اجتماعی Ùˆ اقتصادی قرن اول /Ù‡Ùتم پرداخته است )Ø› همو، خطط
البصره ØŒ در سومر (١٩٥٢)ØŒ ص ٧٢Ù€٨٣ ØŒ ٢٨١Ù€٣٠٣ (نیز رجوع کنید به شماره های بعدی سومر Ø› موضوع این اثر توپوگراÙÛŒ قدیمی شهر است )Ø› ناصرخسرو، سÙرنامه Ø›
L. Caetani, Annali dell'Islam , Milano ١٩٠٥-١٩٠٦,  , ٢٩٢-٣٠٩, ٧٦٩-٧٨٤ (also  idem, Chronographia , passim); G. Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate , Cambridge ١٩٣٠, ٤٤-٤٦; L. Massignon, Explication du plan de Bas ¤ ra in the Westostliche Abhandlungen R. Tschudi..., Wiesbaden ١٩٥٤, ١٥٤-١٧٤;
(دربارة توپوگراÙÛŒ قدیمی شهر؛ دارای دو نقشه Ú©Ù‡ موقعیت هر دو بصره Ùˆ نیز اخماس را نشان Ù…ÛŒ دهد)Ø›
Ch. Pellat, Le Milieu bas ¤ rien et la formation de G § a  h ¤ iz ¤ , Paris ١٩٥٣;
(مشتمل بر تاریخ شهر از زمان تأسیس آن تا نیمة قرن نهم /سوم و یک کتابنامه )؛
Rawlinson, The five great Monarchies , III, ٢٩٠; J. Saint-Martin, Recherches sur l'histoire et la gØ¥ographie de la MØ¥sØ©ne et de la CharacØ©ne , Paris ١٨٣٨, ٤٧ ff.
) / د. اسلام ( ، با اندکی تلخیص از / شارل پلا
٢) بعد از Øملة مغول (بصرة جدید). بصره Ú©Ù‡ در قرنهای پنجم تا Ù‡Ùتم اهمیت Ùˆ رونق خود را از دست داده بود، به سبب ویرانیها Ùˆ هرج Ùˆ مرجها Ùˆ آشوبهایی Ú©Ù‡ پس از Øملة هلاکو به عراق (٦٥٦) بروز کرد، Ùˆ نیز به سبب استقرار دولت ایلخانی در آن دیار، با سرعت بیشتری رو به تباهی نهاد. بصره در آن هنگام ØŒ یکی از دورترین ایالات بود Ùˆ به Ù†ØÙˆ شایسته ای اداره نمی شد، ازینرو Ù¾ÛŒ درپی دستخوش پریشانی Ùˆ شورش Ùˆ تÙرقه Ù…ÛŒ گردید. در اواسط قرن هشتم ØŒ ابن بطوطه قسمت اعظم شهر را ویران یاÙت Ùˆ در آن هنگام با اینکه برخی از بناهای اصلی (از جمله مسجد جامع ) هنوز برپا بود، باز شهر به تغییر مکان از Ù…ØÙ„ قبلی به جای دیگر (Ù…ØÙ„ Ùعلی )ØŒ در Øدود بیست کیلومتر دورتر، در Ù…ØÙ„ اÙبÙلَّه یا Øوالی آن ØŒ گرایش داشت . این تغییر مکان تا Øدّی به منظور امنیت شهر Ùˆ تا Øدی نیز به علت خرابی نهرها بود. نخلستانهای شطّالعرب ØŒ Ú©Ù‡ شهر را در میان گرÙته بود، منبع ثروت Ùˆ مایة اÙتخار بصریها باقی ماند؛ ولی Øیات اقتصادی Ùˆ Ùرهنگی آنجا در سراسر دورة جلایریان Ùˆ ترکمانان تاریخ عراق (٧٤٠Ù€٩١٤) رو به اÙول داشت Ùˆ هنگامی Ú©Ù‡ عاقبت در ٩١٤ همراه بقیّة عراق ØŒ مدت یک نسل (٩١٤ تا ٩٤١) به دست شاه اسماعیل صÙÙˆÛŒ ( اول ) (ØÚ© : ٩٠٥Ù€٩٣٠) بود Ú©Ù‡ در ( Ùˆ جانشینش شاه طهماسب ) اÙتاد، شهرکی ولایتی یعنی در ( = درجه دو ) موضع جدید خود، سه کیلومتری قسمت علیای نهری اصلی (عَشار کنونی )ØŒ قرار داشت Ùˆ جز بندر دریایی ØŒ باغستانهای شهر Ùˆ نیز تمایل به استقلال نسبت به مراکز دور دست Øکومت ØŒ اهمیت چندانی نداشت .
تسلط عثمانیها بر عراق در ٩٤١ØŒ موجب شد Ú©Ù‡ اهل سنت Ù€ Ú©Ù‡ در آن زمان نیز بر دیگران Ùزونی داشتند Ù€ بیش از پیش تقویت شوند، ولی این امر بر موقعیت یا رونق بصره تأثیر چندانی ننهاد. پاشای ترک٠بغداد از شهری Ú©Ù‡ در جنوبیترین نقطة قلمروش در Ù…Øاصرة باتلاقها Ùˆ در معرض تهدید قبایل قرار داشت ØŒ به اØترامی Ùˆ خراجی اندک قانع بود. در ٩٥٣ Ú©Ù‡ ادعای استقلال خواهی در بصره از Øد گذشت ØŒ دو ستون اعزامی از مرکز عراق توانست قدرت ظاهری سلطان را در برابر چند شخصیت نیرومند Ù…ØÙ„ÛŒ (قبیله ای یا شهری ) Ú©Ù‡ خود را نامزد Øکومت کرده بودند اعاده کند. یکی از اÙراد سرشناس Ù…ØÙ„ÛŒ به نام اÙراسیاب * ØŒ Ú©Ù‡ اصل Ùˆ نسبش معلوم نیست ØŒ به اتÙاق پسر Ùˆ نوه اش ØŒ علی پاشا (١٠٣٤) Ùˆ Øسین پاشا (Ø ١٠٦٠)ØŒ به شبه استقلالی گسترده تر Ùˆ موÙقتر دست یاÙتند Ùˆ سیادت سلطان را Ùقط اسماً تمکین Ù…ÛŒ کردند. این خاندان دروازه های بصره Ùˆ آبراههای آن را به روی نمایندگان Ùˆ ناوگانهای تجاری اروپاییان (پرتغالیها، انگلیسیها، هلندیها)ØŒ Ú©Ù‡ در آن زمان در خلیج Ùارس Ùعالانه به تجارت مشغول بودند، گشود Ùˆ Øدود ٤٥ سال ØŒ با Ùراز Ùˆ نشیبها Ùˆ وقÙÙ‡ هایی ØŒ در برابر اقدامات مسلّØانه Ùˆ سیاسی پاشای بغداد، تهدیدهای پادشاه صÙÙˆÛŒ ØŒ Ùˆ دسیسه های رقیبان Ù…ØÙ„ÛŒ Ùˆ عشایر تاب آورد. Øتی پس از یک نسل کامل Ú©Ù‡ سراسر دستخوش قیام Ù…ØÙ„ÛŒ Ùˆ مداخلات خارجی Ùˆ تسلط قبایل ØÙویزه Ùˆ منتÙÙ‚ Ùˆ تلÙات طاعون بود، به طور کامل به امپراتوری عثمانی نپیوست .
در دو قرنی Ú©Ù‡ از این وقایع گذشت (دوازدهم Ù€ سیزدهم )ØŒ بصره شهر عمدة جنوب عراق Ùˆ تنها بندر آن کشور Ù€ گرچه بسیار ابتدایی Ùˆ با تجهیزات ناقص Ù€ پایگاه ناوگانی Ù…Øقّر Ùˆ ازهم پاشیده Ùˆ مرکز تجارت خرما Ùˆ گذرگاه قبایل Ùˆ امیران عربستان Ùˆ خوزستان Ùˆ خلیج Ùارس بود. این شهر، Ú©Ù‡ از نظر اداری پس از ١٢٤٧ بتدریج رو به تجدد نهاده بود، همواره در معرض غارت Ùˆ Øتی هجوم قبایل ØŒ بویژه گروه عشایر منتÙÙ‚ ØŒ Ùˆ نیز طاعون Ùˆ سیل قرار داشت .
در لشکرکشیهای نادرشاه (ØÚ© :١١٤٨Ù€١١٦٠) به عراق در اواسط قرن دوازدهم ØŒ بصره تهدید Ùˆ مدتی Ù…Øاصره شد، Ùˆ به دنبال عقب نشینی ÙˆÛŒ ØŒ این شهر کوششهای معمول را در انزوای خود ادامه داد؛ تنها در دورة Øکومت چند تن از «مÙتَسَلّÙÙ… »ها نظیر سلیمان ابولیلی (از ١٢٦٦) Ùˆ سلیمان بزرگ (از ١٢٨٢) از Øکومتی سالم Ùˆ قدرتمند برخوردار شد. مراکز دائمی بازرگانی Ùˆ کنسولگریها Ùˆ نمایندگیهای اروپایی (انگلیسی ØŒ Ùرانسوی ØŒ ایتالیایی ) بتدریج به وجود آمد، اما ناآرامی چندان کاهش نیاÙت Ùˆ بر خطر قبایل Ù€ به سبب پیدایش رهبری٠نیرومند سَعدون در میان عشایر منتÙÙ‚ از ١٢٥٦ Ù€ اÙزوده شد. Ù…Øاصره Ùˆ قرار گرÙتن شهر Ùˆ ناØیة بصره در ١١٨٩Ù€١١٩٤ در دست نیروهای ایرانی٠صدیق خان ØŒ برادر کریم خان زند * ØŒ دوره ای مستقل از تاریخ بصره به شمار Ù…ÛŒ آید Ú©Ù‡ بازگشت تمام اوضاع Ùˆ اØوال معهود را به دنبال داشت . در١٢١٣ ناوگان امام مسقط بصره را تهدید کرد، اما به نتیجه ای نرسید؛ گرچه رقیبان مسابقة تØصیل قدرت قبیله ای یا Øکومتی در جنوب عراق ØŒ کوشیدند تا Øمایت او را نسبت به خود جلب کنند (مثلاً در ١٢٤١). طاعون بزرگ بغداد در ١٢٤٧ØŒ بدین بندر نیز سرایت کرد Ùˆ به ضع٠و ناآرامیهای آنجا اÙزود.
میان سالهای ١٢٤٨ تا ١٣٣٢ØŒ در بصره بتدریج توسعه Ùˆ عمران Ùˆ امنیت ایجاد شد Ùˆ علاقه به بازرگانی با اروپا Ùˆ امریکا اÙزایش یاÙت . در ١٢٦٧ بصره به «ولایت » تبدیل شد Ùˆ در میان خاندانها Ùˆ شخصیتهای برجستة آن کانونی از ملی گرایی٠نوخاستة عرب به وجود آمد.
تکوین بصره به صورت بسیار نوین آن ØŒ به هنگام تسلط انگلیسیان بر عراق (از ١٣٣٣/١٩١٤) Ùˆ قیمومت آنان بر آنجا (١٢٩٩Ù€١٣١١Ø´ /١٩٢٠Ù€١٩٣٢) بسیار سریع بود. بندرگاه آن براساس طرØÛŒ وسیع Ùˆ کاملاً مجهز ساخته شد، آبراهی عمیق در دهانة شطّالعرب ØÙر گردید، شهر Ùˆ Øومة آن با ایجاد انواع راهها Ùˆ بناها Ùˆ خدمات عمومی بسرعت توسعه یاÙت ØŒ Ùˆ پایانة جنوبی٠راه آهن عراق Ùˆ مرکز هواپیمایی رو به گسترش در آن ایجاد شد. با تأسیس دولت عراق ØŒ بصره مرکز «لÙوا»یی ( = استانی ) شامل «قضا» ( = شهرستان ) های ابوالخَصیب Ùˆ Ù‚Ùرنَه گردید. جمعیت شهر Ùˆ Øومه های مَعقÙÙ„ Ùˆ عَشار در ١٣٣٤Ø´ به ٠٠٠ ØŒ ٢٠٠تن Ù…ÛŒ رسید. بصره براثر بهبود امنیت Ùˆ راههای ارتباطی ØŒ مهمترین بندر Ùˆ انبار کالای خلیج Ùارس ØŒ Ùˆ دروازة با اهمیت عراق به خارج شد. در سه دهة پیش از ١٣٣٦ Ø´ ØŒ کارهای عمرانی بیشتری در زمینة شهرسازی Ùˆ خیابان Ú©Ø´ÛŒ (از جمله اØداث جادة ساØلی٠باشکوه )ØŒ ایجاد بناهای دولتی Ùˆ بازرگانی ØŒ Ùˆ عرضة خدمات Ùˆ تسهیلات عمومی انجام گردید. نخلستانهای وسیع (Ú©Ù‡ در آنها زندگی Ùقیرانه Ùˆ ابتدایی همچنان ادامه دارد) Ùˆ آبراه شکوهمند شطّالعرب چشم اندازی دیدنی برای شهر جدید بصره Ùˆ Øومة رو به گسترش آن Ùراهم Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ آمیزه ای Ø´Ú¯Ùت از پدیده های زندگی ابتدایی Ùˆ قرون وسطایی Ùˆ بسیار نوین است . صادرات خرما نظم بیشتری یاÙت Ùˆ زیرنظر سازمانی در بصره متمرکز شد. کاوشهای شرکت Ù†Ùت عراق به Ú©Ø´Ù Øوزة Ù†Ùتی مهمی در نزدیکی زبیر در ١٣٢٧ Ø´ / ١٩٤٨ Ùˆ به دنبال آن Ú©Ø´Ùیات دیگری در این «لوا» (بویژه در الرّÙمَیْله ) انجامید. در ١٣٣٠ Ø´ / ١٩٥١ صادرات Ù†Ùت از طریق خطوط لوله به Ùاو شروع شد. صنعت بسرعت Ùˆ در مقیاسی وسیع رو به گسترش نهاد Ùˆ بزرگترین منبع تأمین شغل ØŒ آموزش ÙÙ†ÛŒ Ùˆ ثروت بصره گردید. در ١٣٣١ Ø´ / ١٩٥٢ ساختمان پالایشگاه Ú©ÙˆÚ†Ú©ÛŒ در Ù…ÙÙتیّه به پایان رسید، Ùˆ از ١٣١٣ Ø´ / ١٩٣٤ØŒ Ùˆ با آهنگی سریعتر پس از ١٣٣١ Ø´ / ١٩٥٢ شهر Ùˆ ناØیه از مزایای ثروتی Ú©Ù‡ دولت مرکزی عراق از استخراج منابع Ù†Ùتی خویش به دست آورده بود بهرة بسیار برد، Ùˆ برای ایجاد سیل بندها، اØیای اراضی ØŒ Ùˆ تأمین آب کشاورزی در اطرا٠شهر طرØهای مهمی به اجرا درآمد.
منابع : ابن بطوطه ØŒ تØÙØ© النظار ÙÛŒ غرائب الامصار Ùˆ عجائب الاسÙار المعروÙÙ‡ برØلة ابن بطوطه ØŒ چاپ دÙرمری Ùˆ سانگینتی ØŒ پاریس ١٨٥٣Ù€ ١٨٥٨Ø› منابع خطی Ùˆ چاپی تاریخ بصرة جدید تا ١٣١٨/١٩٠٠ در اثر زیر ارائه شده است :
S. H. Longrigg, Four Centuries of modern © Iraq , Oxford ١٩٢٥, ٣٢٧-٣٤٠;
برای دورة ١٣١٨/١٩٠٠ تا ١٣٧٠/١٩٥٠ ï€Ø±Ø¬ÙˆØ¹ کنید به idem, © Iraq ١٩٠٠ to ١٩٥٠ , London ١٩٥٣, ٤٠١-٤١٢.
/ س . ه . لانگریگ ( د. اسلام ) /