دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣١٠١
تاریخ رویان ، کتابی به فارسی در بارة تاریخ محلی سرزمین رویان تألیف مولانا اولیاءاللّهِ آملی * . وی در ٧٥٠ از آمل به رویان مهاجرت کرد (اولیاءاللّه ، ص ٥) و به حضور فخرالدوله شاه غازی بن زیار (حک : ٧٦١ـ٧٨٠)، از بادوسپانیان (اِستَنداران )، راه یافت و به تشویق او به نوشتن تاریخ رویان پرداخت (همان ، ص ٦ـ٧). تاریخ آغاز و پایان تألیف این اثر روشن نیست ، اما مؤلف در خاتمة کتاب به شرح رویدادهای تاریخ رویان تا ٨٠٥ اشاره کرده است (ص ٢٠٥).
تاریخ رویان مشتمل است بر مقدمه ای در ذکر فواید علم تاریخ (ص ١١ـ١٤) و هشت باب و هر باب دارای چند حکایت . مطالب بابها بترتیب عبارت اند از: شرح چگونگی عمارت رویان در دورة باستان (ص ١٥ـ٢١)؛ نحوة به حکومت رسیدن ملوک استندار در رویان در دورة ساسانی (ص ٢٣ـ٤٤)؛ ورود اسلام به رویان و حکومت نواب و خلفا و علویان (ص ٤٥ـ ١١٨)؛ وجه تسمیة استندار و تصحیح نسب نامة ملوک استندار به شیوة علمای انساب (ص ١١٩ـ١٢١)؛ باب پنجم و ششم و هفتم در ذکر رویدادهای حکومتهای ملوک رویان تا حکومت فخرالدوله شاه غازی بن زیار بن کیخسرو (ص ١٢٣ـ١٩٦)؛ و شرح اوضاع مازندران و آشفتگیهای اجتماعی آن دوره تا زمان تألیف کتاب (ص ١٩٧ـ ٢٠٥).
اولیاءاللّه برای تألیف تاریخ رویان از منابع بسیاری چون تاریخ طبرستان ِ ابن اسفندیار، تاریخ طبری ، سِیَرالملوک خواجه نظام الملک ، شاهنامة مؤیدی ، مقاتل الطالبیین ِ ابوالفرج اصفهانی بهره برده است . بیشترین استفادة او از تاریخ طبرستان * ابن اسفندیار است ضمن آنکه کسروی (ص ١٧) وی را مؤلف قسم دوم تاریخ طبرستان می داند. اولیاءاللّه در نگارش کتاب خود بخشهایی از تاریخ طبرستان را عیناً رونویسی کرده (اولیاءاللّه ، مقدمة ستوده ، ص هیجده ـ نوزده )، اما هیچگاه مطلبی را بدون تحقیق ذکر نکرده و در مواردی بر اشتباهات تاریخی ابن اسفندیارتأکید کرده است (رجوع کنید به ص ٤٥ـ٤٦). تاریخ رویان به سبب حفظ برخی از واژگان قدیمی فارسی و ذکر آداب و رسوم کهن مازندران و رویان ، و مشاهدات دقیق شخصی مؤلف ، ارزشمند است (مقدمة ستوده ، ص نوزده ـ بیست و یک ، بیست و چهار ـ بیست و شش ، برای نمونه ها رجوع کنید به ص ٢٠، ٧٧ـ ٧٨، ١٣٤، ١٥٥ـ١٥٦، ٢٠٠).
تاریخ رویان همچنین از منابع سیدظهیرالدین مرعشی در تألیف تاریخ طبرستان و رویان و مازندران * و اعتمادالسلطنه در کتاب التدوین فی احوال جبال شروین بوده است (مرعشی ، ص ٤ـ ٥؛
اعتمادالسلطنه ، ص ١٠٥؛
آقابزرگ طهرانی ، ج ٣، ص ٢٨٥).
تاریخ رویان نخستین بار در ١٣١٣ش به کوشش عباس خلیلی از یگانه نسخة خطی یافته شده ــ که ظاهراً به خط خود اولیاءاللّه است ــ همراه با مقدمه ای کوتاه از معجم البلدان یاقوت حموی در بارة اهمیت رویان ، چاپ شد. این کتاب بار دیگر با تصحیح و تحشیة منوچهر ستوده ، همراه با مقدمه ای مفصّل در ١٣٤٨ش در تهران به چاپ رسید (اولیاءاللّه ، مقدمة ستوده ، ص هفده ـ هیجده ).
منابع :
(١) آقابزرگ طهرانی ؛
(٢) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، التدوین فی احوال جبال شروین : تاریخ سوادکوه مازندران ، چاپ مصطفی احمدزاده ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٣) محمدبن حسن اولیاءاللّه ، تاریخ رویان ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٤٨ ش ؛
(٤) احمد کسروی ، کاروند کسروی ، چاپ یحیی ذکاء، تهران ١٣٥٢ ش ؛
(٥) ظهیرالدین بن نصیرالدین مرعشی ، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران ، چاپ برنهارد دورن ، پطرزبورگ ١٨٥٠، چاپ افست تهران ١٣٦٣ ش .
/ مهین فهیمی /