خَرج ، خَرج، شهرستان (محافظه) و شهرى در استان (منطقه) رياض در عربستان سعودى.

١) شهرستان خرج. در جنوب‌شرقى استان رياض قرار دارد و از شمال به شهرستانهاى رياض و حائر، از مغرب به مزاحمية و حَريق، از جنوب‌غربى به حوطه بنى‌تَميم، از جنوب به اَفلاج و از غرب به استان شرقيه محدود مى‌شود و مشتمل بر شهرهاى يَمامه، سِلميه، دُلَمْ و سَيح يا خرج (رجوع کنید به ادامه مقاله) است (اطلس المملكة العربية السعودية، ص ١٤؛ دريهم، ص ١٣ـ١٥، ٥٥ـ٦٦).

مساحت شهرستان خرج حدود بيست هزار كيلومترمربع‌و جمعيت آن در ١٣٨٩ش/٢٠١٠ بالغ بر شش‌صد هزارتن بوده است (محافظة‌الخرج، ٢٠١٠). اين شهرستان دربيابانهاى جنوب‌شرقى رياض قرار دارد. ناهمواريها غالباً در مغرب و جنوب‌غربى خرج امتداد دارند و كوههاى طُوَيق* مهم‌ترين آنهاست. در مشرق خرج نيز بيابان دَهْنا واقع است(اطلس المملكة العربية السعودية، ص ٣٧ـ٤٠، ١٨٧، نقشه ٧، ص ١٩٥، نقشه ١٥).

دره‌هاى بسيارى‌در كوههاى اطراف خرج وجود دارد، از جمله وادى سَهْباء در مشرق و حَنيفه در شمال‌غربى كه نام آنها از قديم در منابع آمده است و در حيات آباديهاى منطقه مؤثر بوده‌اند (ابن‌حائك، ص٢٥٢ـ٢٥٣؛ دريهم، ص ٣٩ـ٥١). باتوجه به آبهاى سطحى اين دره‌ها، سدهايى نيز در برخى از اين دره‌ها احداث كرده‌اند كه مهم‌ترين آنها دِرعيّه، باطن و حائر در وادى حنيفه است (دريهم، ص٤٠).

منابع آبى خرج از سيلابها و چشمه‌هايى از قبيل ضلع، فَرزان، سَمْحَه، اُمّ خيسَة و خَفْس دِغْرَه تأمين مى‌شود (دريهم، ص ٣٤ـ٣٨؛ الموسوعة‌العربيّة الميسّرة، ذيل مادّه).

هواى خرج به علت موقعيت خاص جغرافيايى، در اغلب روزهاى سال خشك و تابستانها بسيار گرم است. اختلاف دما در شبانه‌روز بسيار بالاست. دماى هوا در تابستان ْ٤٧ و در زمستان به صفر درجه مى‌رسد. ميزان رطوبت نسبى آن بين ١٢% تا ٧٦% متغير است. ميزان باران ساليانه خرج بين ٢٥ تا ٥٠ ميليمتر بوده ولى در برخى سالها به ٥٠٠ ميليمتر نيز رسيده است (دريهم، ص ٢٦ـ٢٧).

خرج نسبت‌به ساير مناطق جنوب سرزمين نجد حاصلخيزتر (به‌ويژه در واديها) و داراى تنوع گياهى فراوانى است (لاريمر، ج ٨، ص ١٠٢٦؛ دريهم، ص ٥١ـ٥٣).

مهم‌ترين محصولات كشاورزى خرج، خرما، حبوبات، انگور، ليمو، انار و انجير و دامهاى بومى آنجا شتر و گوسفند است (لاريمر، همانجا).

مهم‌ترين جاده ارتباطى خرج، آزادراه رياض ـ خرج به طول ٨٥ كيلومتر است (كليب، ص١٦). راه خرج به مكه و مدينه نيز از طريق رياض برقرار است (اطلس‌المملكة‌العربية‌السعودية، ص١٨٧، نقشه٧؛ دريهم، ص٤). راه‌آهن رياض ـ دَمّام نيز از خرج عبور مى‌كند(كليب،ص١٠٨؛ الموسوعة‌العربيّة‌الميسّرة، همانجا).

براساس گزارشها، خرج با مشكلات محيطى متعددى روبه‌رو بوده است. از جمله قحطى و گرسنگى در ١١٩٧، شيوع وبا بين شترها در ١١٩٩ (رجوع کنید به عثمان‌بن عبداللّه، ج ١، ص ٧٨ـ٧٩)، بارانهاى سيل‌آسا و ويرانى شهر دلم براثر سيل در ١٢١١ (همان، ج ١، ص ١٠٩) و قحطى در ١٢٨٨ـ١٢٨٩، ١٣٢٧ و ١٣٣٧ كه جان بسيارى را گرفت (دريهم، ص ٢٠١).

شهرستان خرج سكونتگاههاى قديمى متعددى دارد :

شهر تاريخى سلميه، در ده كيلومترى شهر سيح و شمال‌غرب شهر يمامه. سلميه در ١٣١١ش براثر سيل آسيب جدّى ديد و شهر جديد آن مجددآ بنا شد (دريهم، ص ٢١٨ـ٢٢١؛ نيز رجوع کنید به كحاله، ص ١٠٦). شهر دلم، در مغرب كوه‌هاى طويق و در جنوب‌غربى شهرستان خرج (دريهم، ص ٢٢٥) كه ريحانى (ص ٢٤) آن را مركز شهرستان خرج (از نواحى نجد) ذكر كرده كه نشان‌دهنده اعتبار بيشتر اين شهر در دهه‌هاى پيشين است. در ١٢٠٠ـ١٢٠١ آبادى دلم با خشكى و قحطى روبه‌رو شد اما دوباره رونق يافت (فيلبى، ص ١١٣). در زمان لاريمر (متوفى ١٣٣٢/ ١٩١٤) دلم ١٠٠ خانه، ١٥٠٠ تن جمعيت و ٦٠٠ شتر داشت و مركز خرج بود (رجوع کنید به ج ٧، ص٤٦٠). دلم امروزه از شهرهاى بزرگ شهرستان خرج از حيث مساحت، جمعيت و مزارع است (كحاله، همانجا؛ دريهم، ص ٢٣٠). شهر يمامه* نيز از شهرهاى قديمى شهرستان خرج است كه در حدود پنج كيلومترى شمال شهر خرج قرار دارد (دريهم، ص ٢١٦).

به نظر دريهم (ص ١٨ـ١٩)، با شواهدى كه ابن‌حائك (ص ٢٥٢ـ٢٥٣) در وصف آباديهاى وادى سهباء آورده است، منطقه خرج همان منطقه سيح است.

٢) شهر خرج. مركز شهرستان خرج (دريهم، ص ٢٠٥). اين شهر در ٨٥ كيلومترى جنوب‌شرقى رياض در ارتفاع حدود چهارده مترى از سطح دريا واقع (اطلس‌المملكة العربية السعودية، ص ١٤؛ كليب، ص ١٦؛ نيز رجوع کنید به دريهم، ص ١٣) و طبق سرشمارى ١٣٨٣ش/ ٢٠٠٤، حدود ٠٠٠ ،٢٠١ تن جمعيت داشته است (>سالنامه جمعيتى ٢٠٠٦<، ص ٢٩٩).

هرچند در منابع كهن جغرافيايى از قريه خرج سخن به ميان آمده (رجوع کنید به ادامه مقاله)، شهر فعلى را در ١٣٥٤/ ١٣١٤ش ملك عبدالعزيزبن عبدالرحمان آل‌سعود بنا نمود و آن را سيح ناميد. نام‌گذارى اين شهر سابقه تاريخى و وجه لغوى دارد و سبب آن وجود چشمه‌هايى در اين شهر است. چون سيح مركز و مهم‌ترين شهر شهرستان خرج است، نام شهرستان به مركز آن نيز اطلاق مى‌شود. امروزه نام رسمى شهر به خرج تغيير يافته است هرچند سيح نيز كمابيش كاربرد دارد (دريهم، ص ٢٠٥ـ٢١٤؛ >سالنامه جمعيتى ٢٠٠٦<، همانجا).

پيشينه. خرج در بيشتر منابع قديم جغرافيايى به عنوان وادى و قريه آمده است (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌حائك، ص ٢٥٣؛ بكرى، ج٢، ص٤٩١؛ نيز رجوع کنید به ياقوت‌حموى، ذيل‌مادّه؛ حِمْيَرى، ص٦٢٠). به گفته مؤلفان جغرافيايى سده سوم و چهارم، خرج در مسير يمامه به يمن جزو نخستين منزلها (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌خرداذبه، ص ١٥٢؛ قدامة‌بن جعفر، ص ١٩٣) و در تقسيم‌بندى سرزمينى ابن‌حوقل، جزو بحرين* محسوب مى‌شد (ص ٢٥).

در ٢٥١ دولت محلى بنى‌اخيضر در منطقه خرج ظهور كردند (حاجى‌خليفه، ص٦٧) كه از علويان آنجا بودند و تا ٤٦٧ در خرج باقى ماندند (رجوع کنید به دريهم، ص ٨٧ـ٨٩؛ حمد جاسر، ص ٣٥).

در سده چهارم، ابن‌حائك (ص ٢٥٢، ٢٧٦) از بازار خرج، معروف به بنى‌اخيضربن يوسف، و شهرت اين سرزمين به بلاد بنى‌عدى‌بن حنيفة، بنى‌عامربن حنيفة، عجل‌بن لجيم و هوذبن على سُحيمى (بازرگان منطقه) نوشته است. از زمان سقوط بنى‌اخيضر تا حكومت اول سعودى در سده دوازدهم اطلاع چندانى از تحولات خرج در دست نيست.

خرج قبل از حكومت اول سعودى (١١٥٧ـ١٢٣٤) به دست قبايل عائذ آل‌عثمان افتاد و در دلم، آل‌زامل و در سلميه، آل‌عفيصان حكومت داشتند. در ١٠٩٩ محمدبن عزيز آل‌حميد خالدى، حاكم اَحساء و قَطيف، با حمله به خرج به آل‌عثمان تاخت (عثمان‌بن عبداللّه، ج ١، ص ٩٧).

پس از روى كار آمدن سعوديها، خرج به‌سرعت به يكى از مراكز اصلى وهابيان تبديل شد. محمدبن سعود، نخستين حاكم آل‌سعود (متوفى ١١٧٩)، بلافاصله پس از تشكيل حكومت به خرج لشكر كشيد كه فاصله چندانى با درعيّه (مركز حكومت آل‌سعود) نداشت و بقيه نواحى جنوبى نجد را نيز تصرف كرد (الاطلس التاريخى للمملكة العربية السعودية، ص ٤٨ـ٥١).

در ١١٨٩ عبدالعزيزبن محمد، دومين حاكم آل‌سعود (حك : ١١٧٩ـ١٢١٨)، به خرج حمله كرد. يك سال بعد، وى خرج را تحت حكومت خود درآورد و سليمان عفيصان را به حكومت آنجا گمارد (عثمان‌بن عبداللّه، ج ١، ص ٦٣ـ٦٦؛ الاطلس التاريخى للمملكة العربية السعودية، ص ٥٤ـ٥٩).

در ١١٩٩ سعودبن‌عبدالعزيز، كه بعدها سومين حاكم آل‌سعود شد (حك : ١٢١٨ـ١٢٢٩)، به خرج حمله و در ١٢٠٠ دلم را تسخير كرد (فيلبى، ص١١٢ـ١١٣). قبل از تشكيل حكومت دوم سعوديها (١٢٤٠ـ١٣٠٩) خرج به يكى از مراكز نظامى مشارى‌بن سعودبن عبدالعزيز تبديل شده بود كه در ١٢٣٥ در پى تشكيل حكومت در وادى حنيفه بود (الاطلس‌التاريخى للمملكة العربية السعودية، ص ١١٢ـ١١٣). در ١٢٤٠ تركى‌بن عبداللّه، نخستين حاكم دولت دوم آل‌سعود (حك : ١٢٤٠ـ١٢٤٩)، با حمله به ناحيه خرج، شهرهاى دلم و سلميه را تصرف كرد (عثمان‌بن عبداللّه، ج ٢، ص ١٧ـ١٨؛ دريهم، ص ٩٣ـ٩٤). وى عمربن محمدبن عفيصان را حاكم خرج و عبدالرحمان (از نوادگان محمدبن عبدالوهاب) را قاضى آنجا برگزيد (دريهم، ص ٩٤). در ١٢٥٣ فيصل‌بن تركى‌بن عبداللّه ناحيه خرج را مركز حكومتش تعيين كرد اما يك سال بعد خورشيدپاشا، فرزند محمدعلى‌پاشا، خرج را تصرف كرد ولى در ١٢٥٩ فيصل‌بن تركى دوباره بر خرج مسلط شد (عثمان‌بن عبداللّه، ج ٢، ص ٧٢، ٧٦ـ٧٧، ٧٩ـ٨١، ٩٨ـ٩٩؛ دريهم، ص ٩٥؛ نيز رجوع کنید به الاطلس التاريخى للمملكة العربية السعودية، ص ١١٦ـ١٢٦).

در ١٣٠٩، سيطربن رشيد، خرج را تصرف و ده سال در آنجا حكومت كرد (دريهم، همانجا). در زمان لاريمر كه در اوايل شكل‌گيرى حكومت عربستان سعودى از آنجا ديدن كرد، خرج دست‌كم چهارده آبادى مهم داشت (رجوع کنید به ج ٨، ص ١٠٢٣ـ ١٠٢٥). ملك‌عبدالعزيز در ١٣١٩ـ١٣٢٠ رياض را فتح كرد و سپس از ساكنان خرج بيعت گرفت؛ در ١٣٢٠ نيز در جنگ بين ملك‌عبدالعزيز و ابن‌رشيد، منطقه خرج تحت حاكميت عربستان سعودى قرار گرفت (دريهم، ص ٩٦ـ٩٩).

در شهر خرج آثارى قديمى باقى‌مانده است، از جمله مقابر قديمى، شامل حدود ٥٠٠ مقبره سنگى به طول پنج كيلومترى كه بر بالاى تپه‌هاى مجاور واقع است؛ سفالهايى نيز در جنوب آن يافته‌اند كه قدمت آنها به ٣٠٠ پيش از ميلاد تا ١٠٠ ميلادى مى‌رسد. قصر ملك عبدالعزيز (بنا شده در ١٣٥٩) و قصر ابوجفان (ساخته ١٣٦٦؛ همان، ص٥٥ـ٥٩) از بناهاى معروف شهر است.

منابع :
(١) ابن‌حائك، صفة‌جزيرة‌العرب، چاپ محمدبن على اكوع، صنعا ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) ابن‌حوقل؛
(٣) ابن‌خرداذبه؛
(٤) الاطلس التاريخى للمملكة العربية السعودية، رياض: دارة‌الملك عبدالعزيز، ١٤٢١/ ٢٠٠٠؛
(٥) اطلس المملكة العربية السعودية، رياض: وزارة التعليم العالى، ١٤٢٠/ ٢٠٠٠؛
(٦) عبداللّه‌بن عبدالعزيز بكرى، معجم‌مااستعجم من اسماءالبلاد و المواضع، چاپ مصطفى سقّا، بيروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٧) مصطفى‌بن عبداللّه حاجى‌خليفه، ترجمه تقويم‌التواريخ : سالشمار وقايع مهم جهان از آغاز آفرينش تا سال ١٠٨٥ه .ق، از مترجمى ناشناخته، چاپ ميرهاشم محدّث، تهران ١٣٧٦ش؛
(٨) حمد جاسر، مدينة‌الرياض عبر اطوار التاريخ، رياض ١٤٢٢؛
(٩) محمدبن عبدالمنعم حِمْيَرى، الروض‌المعطار فى خبرالاقطار، چاپ احسان عباس، بيروت ١٩٨٤؛
(١٠) سعد دريهم، الخرج، رياض ١٤١٣/ ١٩٩٣؛
(١١) امين ريحانى، تاريخ نجدالحديث، بيروت ١٩٨٨؛
(١٢) عثمان‌بن عبداللّه، عنوان المجد فى تاريخ‌النجد، رياض: مكتبة الرياض الحديثة، [.بى‌تا]؛
(١٣) هرى سنت‌جان بريجر فيلبى، تاريخ نجد و دعوة‌الشيخ محمدبن عبدالوهاب (السلفية)، تعريب عمر دِيسراوى، قاهره ١٤١٨/ ١٩٩٧؛
(١٤) قدامة‌بن جعفر، كتاب الخراج، چاپ دخويه، ليدن ١٨٨٩، چاپ افست ١٩٦٧؛
(١٥) عمررضا كحاله، جغرافية شبه جزيرة‌العرب، چاپ احمدعلى، مكه ١٣٨٤/ ١٩٦٤؛
(١٦) فهد كليب، الرياض، رياض ١٤١٣/ ١٩٩٣؛
(١٧) محافظة الخرج.

Retrieved Nov.٢٩, ٢٠١٠, from http://www.alkharj.gov.sa/ p١.asp?s=٢;

الموسوعة العربيّة الميسّرة، باشراف محمد شفيق غربال، قاهره ١٩٦٥ـ١٩٨٧، چاپ افست بيروت [.بى‌تا]؛
(١٨) ياقوت حموى؛
(١٩) Demographic yearbook ٢٠٠٦, New York: United Nations, Department of Economic and Social Affairs, ٢٠٠٨.
(٢٠) John Gordon Lorimer, Gazetteer of the Persian Gulf,'Oman, and central Arabia, Buckinghamshire ١٩٨٦.
/ بهزاد لاهوتى /