دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٦٨
بافْقی ، شرف الدّین علی ، شاعر وادیب نیمة دوم قرن دهم . در قصبة بافق به دنیا آمد و چون این قصبه بر سر راه یزد و کرمان است و آن را گاه از اعمال یزد و گاهی از اعمال کرمان به شمار آورده اند (صفا، ج ٥، بخش ٢، ص ٧٦٢؛ نفیسی ، ص ٤٦٨)، برخی تذکره نویسان (خلیل ، ص ٣١٥؛ فتوحی یزدی ، ص ٣٨؛ مدرس ، ج ٣، ص ١٩٦؛ بلیانی ، گ ٢٨١ ر) او را از شاعران یزد و برخی دیگر (سام میرزا صفوی ، ٨٣؛ آفتاب رای لکهنوی ، ج ١، ص ٣٤١؛ آذربیگدلی ، ص ١٢٣؛ صبا، ص ٤١٧؛ بهزادی ، ص ٢٤٢) از شاعران کرمان دانسته اند.
در جوانی به شیراز سفر کرد و پس از تحصیل علم به هند رفت و از توجّه بزرگان آنجا برخوردار گشت ، سپس به ایران بازگشت و به خدمت شاه طهماسب اوّل صفوی (٩٣٠ـ٩٨٤) درآمد و، از طرف او، مدتها به کلانتری بافق اشتغال داشت . در واقعة قتل بایزید، پسر سلطان سلیمان قانونی (حک : ٩٢٦ـ٩٧٤)، نیز با سرودن یک رباعی شاه او را اکرام کرد (مدرّس ، ج ٣، ص ١٩٧؛ انصاری کازرونی ، ص ٤٨، ٢٨٠؛ فتوحی یزدی ، ص ٣٨). بافقی از استادان وحشی بافقی * (صفا، ج ٥، بخش ٢، ص ٧٦٢) و مرادی بافقی ، برادر بزرگتر وحشی بافقی ، (نفیسی ، ج ١، ص ٦٥٩) و به گفتة صبا (ص ٤١٧) و نفیسی (ج ٢، ص ٨٢٩) از ندیمان سام میرزا * ، برادر شاه طهماسب ، بود که به نامش رساله هایی در معمّا و حفظ الصّحّة و بحران تألیف کرده است . او در ٩٧٤ به سن هشتاد سالگی در قزوین درگذشت و مولانا غیاث الدین منصور دشتکی جسد او را به مشهد منتقل و در آنجا دفن کرد (خلیل ، ص ٣١٥).
از نام و نشان دیوان او اطّلاعی در دست نیست و اقوال تذکره نویسان نیز در این باره مختلف است . به نوشتة حاجی خلیفه ، دیوان او فارسی و براساس حروف الفباست (ج ١، ص ٧٧٨) و بلیانی با ذکر این نکته که دیوان او را ندیده ، گفته است : «اشعار وی ( را ) جسته جسته قریب به چهارهزار بیت بلکه بیشتر دیده و داشته ام » (ص ٢٨١ر). آنها دیوان یا مجموعة اشعار او را شامل قصیده ، غزل و رباعی ذکر کرده اند که تعداد قصاید آن بیش از غزل و بیشتر در مدح شاه طهماسب اوّل است و او را به داشتن قصاید غرّا ستوده اند. بافقی بدیهه گو نیز بوده و برخی از اشعار جامی را پاسخ گفته است (آذر بیگدلی ، ص ١٢٣ـ١٢٤؛ سام میرزا صفوی ، ص ٨٤).
منابع :
(١) لطفعلی بن آقاخان آذربیگدلی ، آتشکدة آذر ، چاپ جعفر شهیدی ، تهران ١٣٣٧ ش ؛
(٢) آفتاب رای لکهنوی ، تذکرة ریاض العارفین ، چاپ حسام الدین راشدی ، اسلام آباد ١٣٥٥ـ١٣٦١ ش ؛
(٣) ابوالقاسم انصاری کازرونی ، مرقوم پنجم کتاب سُلم السموات ، چاپ یحیی قریب ، تهران ١٣٤٠ ش ؛
(٤) تقی الدین بلیانی ، عرفات العاشقین ، نسخة عکسی از نسخة خطی موجود در کتابخانة ملک ، ش ٥٣٢٤؛
(٥) حسین بهزادی اندوهجردی ، ستارگان کرمان ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٦) مصطفی بن عبداللّه حاجی خلیفه ، کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون ، چاپ محمد شرف الدین یالتقایا و رفعت بیگله کلیسی ، استانبول ١٩٧١؛
(٧) علی ابراهیم خلیل ، تذکرة صحف ابراهیم ، نسخة عکسی از نسخة خطی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران ، ش ٦٦٣؛
(٨) سام میرزا صفوی ، شاهپور ایران ، تذکرة تحفة سامی ، چاپ رکن الدین همایونفرخ ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٩) محمدظفر حسین بن محمد یوسفعلی صبا، تذکرة روز روشن ، چاپ محمدحسین رکن زادة آدمیت ، تهران ١٣٤٣ ش ؛
(١٠) ذبیح اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران ، ج ٥، بخش ٢، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(١١) عباس فتوحی یزدی ، تذکرة شعرای یزد ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١٢) محمدعلی مدرس ، ریحانة الادب ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(١٣) سعید نفیسی ، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی ، تهران ١٣٦٣ ش .
/ سیّاره مهین فر ـ گروه ادبیات فارسی /