دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٩٢٩
بَرْدَعی ، ابوسعید احمدبن حسین ، فقیه حنفی و متکلّم معتزلی قرن سوم . شهرت او به سبب مناظره و مقابله با داودبن علی اصفهانی (متوفی ٢٧٠)، مرجوع کنید به سس مذهب فقهی ظاهری * است که به تضعیف این مذهب در بغداد انجامید.
از تاریخ ولادت و مراکز و مراحل تحصیل او اطلاع چندانی نداریم ، اما شهرت وی نشان می دهد که از مردم بردعه * بوده است . او در راه سفر حجّ وارد بغداد شد و در جامع بغداد در حلقة درس داوِدبن علی در بحثی فقهی بر او فائق آمد. این امر از یک سو موجب از رونق افتادن گرایش به مذهب ظاهری شد و از سوی دیگر بردعی را به اقامت در بغداد و تدریس فقه حنفی تشویق کرد. احساس نگرانی وی از رواج مذهب ظاهری ـ که بویژه با نظریة قیاس در مذهب حنفی سازگاری نداشت ـ سبب شد که او در این شهر بماند و در جامع شهر حلقة درس تشکیل دهد (خطیب بغدادی ، ج ٤، ص ٩٩ـ١٠٠؛ صفَدی ، ج ٦، ص ٣٣٣ـ ٣٣٤). ابوالحسن کرخی ، فقیه حنفی نامور بغداد، از شاگردان او بود (ابن ندیم ، ص ٢٦١).
سال ورود بردعی به بغداد ثبت نشده و ظاهراً چند سال پیش از درگذشت داودبن علی بوده است . ازینرو با توجه به آنکه وی در ٣١٧ بغداد را به قصد حجّ ترک می گوید، مدت اقامت او در این شهر دست کم پنجاه سال شده است . در همین سال ، حادثة حملة قرامطه به مکّه روی داد (ابن اثیر، ج ٨، ص ٢٠٧ـ٢٠٨) که به کشتار شمار زیادی از حاجیان ، از جمله بردعی ، در مکّه انجامید (خطیب بغدادی ، ج ٤، ص ١٠٠؛ صفدی ، ص ٣٣٤؛ قرشی حنفی مصری ، ج ١، ص ٦٦ـ٦٧؛ تمیمی ، ج ١، ص ٣٤٢؛ ابن عماد، ج ٢، ص ٢٧٤ـ٢٧٥؛ ذهبی ، ج ٢، ص ١٧٤).
بردعی کتابی به نام مسائل الخلاف نیز نگاشته بوده که موضوع آن موارد اختلاف نظر حنفیان و شافعیان بوده است (سزگین ، ج ١، جزء ٣، ص ٩١؛ زرکلی ، ج ١، ص ١١٥).
منابع :
(١) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، بیروت ١٣٨٥ـ١٣٨٦/١٩٦٥ـ١٩٦٦؛
(٢) ابن عماد، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب ، بیروت ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٣) ابن ندیم ، کتاب الفهرست ، چاپ رضا تجدد، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(٤) تقی الدین بن عبدالقادر تمیمی ، الطبقات السنیة فی تراجم الحنفیة ، ج ١، چاپ عبدالفتاح محمد حلو، ریاض ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٥) احمدبن علی خطیب بغدادی ، تاریخ بغداد ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٦) محمدبن احمد ذهبی ، العبرفی خبرمن غبر ، ج ٢، چاپ فرجوع کنید به اد سیّد، کویت ١٩٨٤؛
(٧) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٨) فرجوع کنید به اد سزگین ، تاریخ التراث العربی ، نقله الی العربیة محمود فهمی حجازی ، ج ١، جزء ٣، ریاض ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٩) خلیل بن ایبک صفدی ، کتاب الوافی بالوفیات ، ج ٦، چاپ س . دیدرینغ ، ویسبادن ١٣٩٢/١٩٧٢؛
(١٠) عبدالقادربن محمد قرشی حنفی مصری ، الجواهر المضیئة فی طبقات الحنفیة ، حیدرآباد دکن ١٣٣٢.
/ داود الهامی /