بیاتی ، عبدالوهّاب ، شاعر و ادیب معاصر عراقی و از پیشگامان شعر آزاد عرب . در ١٣٠٥ش / ١٩٢٦ در بغداد متولد شد. کودکی و نوجوانی خود را در همان شهر و با تمایلات

ادبی گذراند. در سالهای ١٢٣٣ـ١٣٢٩ ش / ١٩٤٤ـ١٩٥٠ در دارالمعلمین بغداد درس خواند و پس از دریافت مدرک لیسانس زبان و ادبیات عربی از این دانشکده ، به مدت سه سال ،

در دبیرستانهای شهر رمادی به معلمی پرداخت . سالهای ١٣٢٩ـ ١٣٣٣ ش / ١٩٥٠ـ١٩٥٤ دورة اوج و شکوفایی ادبی وی در عراق بود که دو دفتر شعر معروف خود را به نامهای ملائکة و شیاطین (١٩٥٠) و اباریق مهشّمة (١٩٥٤) منتشرکرد. پس از ورود عراق به پیمان بغداد (١٣٢٣ ش / ١٩٥٤؛

رجوع کنید به بغداد * ، پیمان ) در زمان نوری سعید، وی به دلیل ابراز تمایلات مارکسیستی و انتقاداتش از دولت وقت ، از تمام مشاغل خود برکنار شد، و مجلة الثقافة الجدیدة که وی

عضو هیئت تحریریه اش بود، توقیف گردید (شرف ، ص ١٧٦ـ ١٧٧؛ بدوی ، ص ٢٦١؛ بصری ، ج ٢، ص ٥٧٨؛ برای پاره ای از تحولات و افکار سیاسی وی در این دوره رجوع کنید به صائغ ، ص ٧٩ـ٨٣).

بیاتی سالهای ١٣٣٣ـ١٣٣٧ش /١٩٥٤ـ١٩٥٨ را با مهاجرت به دمشق ، بیروت و سپس قاهره ، به فعالیتهای ادبی و نشر دفترهای جدید شعرش گذراند. وی که در این سالها در محافل عربی و غربی شهرت و اعتبار ادبی یافته بود، اندکی پیش از کودتای عبدالکریم قاسم (٢٣ تیر ١٣٣٧/ ١٤ ژوئیة ١٩٥٨) در عراق ، به دعوت اتحادیة نویسندگان شوروی به این کشور مسافرت کرد و از نزدیک با بسیاری از نویسندگان و ادبای مارکسیست ، از جمله ناظم حکمت ـ شاعر ترک که همچون خود او از کشور خود آواره شده بود ـ آشنا گردید. پس از کودتا ، وی به عراق بازگشت و در وزارت آموزش و پرورش عراق مسئولیت تألیف ، ترجمه و نشر کتاب را بر عهده گرفت . سال بعد، با سمت وابستة فرهنگی عراق ، به مسکو رفت ، اما پس از دو سال ، در ١٣٤٠ش / ١٩٦١ از این مقام کناره گیری کرد و از آن پس به مدت چهار سال در آکادمی علوم شوروی به تدریس پرداخت . از آنجا که در ١٣٤٢ش / ١٩٦٣ دولت وقت عراق (عبدالسلام عارف ) تابعیت عراقی وی را سلب کرده بود، وی در ١٣٤٣ش / ١٩٦٤ بار دیگر به مصر رفت و سالها مقیم آنجا شد. در ١٣٤٧ش / ١٩٦٨ تابعیت عراقی به او بازگردانده شد و سال بعد به دعوت وزارت فرهنگ عراق ، پس از ده سال ، از زادگاه خود دیدار کرد، اما به محل اقامت خود در قاهره بازگشت . وی در دهة پنجاه شمسی / هفتاد میلادی به عراق بازگشت و مدتی با عنوان مستشار وزارت اِعلام (اطلاع رسانی ) به کار پرداخت (شرف ، ص ١٧٧ـ٢٠٠؛ بیضون ، ص ١٤ـ٢٣). در ١٣٥٩ ش / ١٩٨٠ دولت عراق به وی فراغتی مادام العمر اعطا کرد تا بتواند تنها به کار شعر بپردازد. بیاتی از آن پس مدیریت مرکز فرهنگی عراق در مادرید را برگزید (بصری ، همانجا). وی سالهای آخر عمر خویش را در دمشق گذراند و در ١٢ مرداد ١٣٧٨/ ٣ اوت ١٩٩٩ در همان شهر درگذشت .

بیاتی ، جزو برجسته ترین شاعران آزاد یا سرایندگان شعر نوین عرب است . پیشگامان شعر آزاد عرب ، دو هموطن او، بدر شاکر السَّیّاب (١٣٠٥ـ١٣٤٣ش / ١٩٢٦ـ١٩٦٤) و نازک الملائکة (متولد ١٣٠٢ ش / ١٩٢٣) هستند. جبوری (ص ١٨٣) او را که سومین شاعر برجستة شعر آزاد عرب است ، «ثالثُ اثنین » خوانده است . السّیاب و الملائکه و بسیاری دیگر متأثر از ادبیات آنگلوساکسون و رومانتیسیزم انگلیسی بودند، اما پس از جنگ جهانی دوم و بویژه با وقوع مسئلة فلسطین (١٣٢٦ش / ١٩٤٧) و نیز انقلابهای مارکسیستی در مصر (١٣٣١ش / ١٩٥٢) و الجزایر (١٣٣٣ش / ١٩٥٤)، نوعی واقعگرایی سوسیالیستی در میان برخی ادبای عرب رواج یافت که بیاتی را باید در این حلقه جای داد. ازینرو در شعر این شاعران کمتر از وصف طبیعت ، گل ، غروب آفتاب ، برکه ها و امثال آن سخن به میان می آید و در عوض شاعران به مقولاتی چون تمدن امروزی ، فقر، ظلم ، اسارت ، بردگی ، تبعید و گاه رازهای وجود آدمی می پردازند (شرف ، ص ١٦ـ ١٨؛ بدوی ، ص ک ـ م ؛ سعید، مقدمة برگ نیسی ، ص ١٧). شکری (ص ٢٦ـ٢٧، ١٤٩) هیچ گونه واقعگرایی در شعر بیاتی نمی بیند و شعر او را از جهات مختلف ، صرفاً مارکسیستی و یا حداکثر رمانتیک مارکسیستی می داند (برای بررسی اندیشه های مارکسیستی و زمینه های رشد آن در شعر بیاتی رجوع کنید به میخائیل ، ص ٢٣٩ـ٢٦٠؛ صائغ ، ص ٨٢ـ٩١).

بیاتی علاوه بر این که در شکستن قالبها و اوزان سنتی شعر عرب از پیشگامان به شمار می آید، نخستین کسی است که در اسلوب بیان و حوزة معانی شعری عرب تحول ایجاد کرد. وی در به کارگیری زبان و واژگان امروزی می کوشید و، برخلاف بدر شاکرالسّیاب ، الفاظ شعر خود را در میان سنت و میراث گذشته نمی جست . آثار نخست او، پیش از هجرت از وطن ، آمیزه ای از فرهنگ روز و زبان مردم پیرامون اوست ، اما از دهة چهل شمسی / شصت میلادی به بعد، پس از آشنایی با شعرِ الیوت (دربارة تأثیر الیوت بر شاعران معاصر عرب رجوع کنید به بدوی ، ص م ؛ سعید، مقدمة برگ نیسی ، ص ١٨ـ٢٠؛ برای موارد افتراق بیاتی از الیوت رجوع کنید به شکری ، ص ١٤٦ـ١٥٣)، وی افزون بر به کارگیری زبان روز، می کوشید که در بیان افکار و احساسات خود از «قِناعِ» (نقاب ) شخصیت یا مکانی خاص بهره جوید. منتقدان ادبی او را از همة شاعران عرب در این کار مصرّتر دانسته اند. قِناع غالباً شخصیت تاریخی و گاه خیالی است که شاعر با پنهان شدن در پس او، مسائل و اندیشه های امروزی خود را از زبان وی بیان می کند. برخی قناعهای او عبارت اند از: حلاج ، ابوالعلای معرّی ، خیام ، هملت ، آلبر کامو، ناظم حکمت ، عایشه ، هزار و یک شب ، و شهرهای بابل ، نیشابور، شیراز، مادرید و غرناطه . بدینسان ، او از زبان خیام و حافظ به گونه ای سخن می گوید که گویی اگر امروز زنده شوند، چنان خواهند گفت (عباس ، ص ١٢١ـ١٢٤؛ علاّ ق ، ج ٦، ص ٣٢٢ـ٣٢٣؛ بیاتی ، ١٣٤٨ ش ، ص ٦، ٨ ـ٩؛ شفیعی کدکنی ، ص ١٥٤ـ١٥٥؛ دربارة نظر خود البیاتی راجع به الیوت و قناع رجوع کنید به بیاتی ، ١٩٧٢، ج ١، ص ٥٢٣ ـ٥٢٥، ج ٢، ص ١٨، ٣٦ـ٣٩). بنابراین ، توجه او در دوره های متأخر به پاره ای از شاعران و عارفان ایرانی ـ اسلامی نظیر خیام ، حلاج ، سهروردی ، حافظ و مولوی بیش از آنکه نمایانگر علقه های دینی یا عرفانی او باشد، بیانگر عزم او در همدلی امروزین با ایشان است . این ویژگی در آخرین دفتر شعر او، نصوص شرقیة ، به اوج می رسد که در آن از ابوالعلای معرّی (ص ٧ـ١٢، ٩٠)، محیی الدین عربی (ص ٨٩)، خیام و نیشابور (ص ٧٥ـ٧٦، ٨٨)، حافظ و باغهای شیراز (ص ٣١ـ٤٦)، امام خمینی و دیوان حافظ (ص ٥٩)، مصدق و شاه و کودتای امریکایی بیست و هشتم مرداد (ص ٦٤) و دکتر فاطمی (ص ٦٣) نام می برد یا از زبان ایشان سخن می گوید.

بیاتی خود در جاهایی ، تجربة شعری و تحولات فکری خود را تا پایان دهة چهل شمسی / شصت میلادی بیان

کرده است . به گفتة وی ، شاعران عربی چون طرفة بن عبد، ابونواس ، ابوالعلای معرّی ، متنبّی و شریف رضی بیشترین

تأثیر را بر او داشته اند. وی در این شاعران گونه ای تمرّد

و عصیان برضد ارزشهای حاکم می بیند و درمی یابد که ایشان چیزهایی را می جویند که جامعه و فرهنگ زمانشان از آنها

تهی بوده است . آنها رنج حقیقی وجود را لمس کرده و دردهای خویش را، نه با زبان و الفاظ دیگران بلکه با صدای خویش ، سروده اند. تنها تفاوتی که میان خود و ایشان می یابد، اندکی پیچیدگی در زبان آنان است که زبان مصنوعی به شعرشان بخشیده است . جز اینها، وی از سیّاب ، جامی ، مولوی ،

عطار، خیام ، تاگور و برخی شاعران ، فیلسوفان و نویسندگان معاصر چون الوار ، ناظم حکمت ، مایاکوفسکی ، الیوت ، ماکسیم گورکی ، سارتر، مالرو و آلبر کامو نام می برد (بیاتی ، ١٩٧٢، ج ٢، ص ٧ـ٥١). می توان توجه متأخر او به ادبیات

و فرهنگ عربی ـ اسلامی و عرفان ایرانی را بر این مجموعه افزود.

بیاتی از سالهای جوانی مورد توجه ناقدان و پژوهشگران شعر معاصر عرب در جهان عرب و غرب بوده است . علاوه بر انبوهی کتاب ، مقاله و رسالة دانشگاهی (برای نمونه ها رجوع کنید به شرف ، ص ١٧٦ـ٢٠٠؛ بیضون ، ص ١١ـ٢٣؛ بیاتی ، ١٩٧٤، ص ١٠٧ـ١٠٩) که دربارة شعر او نگاشته اند، اشعار او به بسیاری از زبانهای اروپایی و شرقی ، از جمله فارسی ، ترجمه شده است . ترجمة پاره ای از اشعار وی در فارسی اینهاست : آوازهای سندباد (محمدرضا شفیعی کدکنی ، تهران ١٣٤٨ش )؛ شعرهائی در تبعید (علی واثقی ، تهران ، بی تا.)؛ شعرهای تبعید (عدنان غریفی ، تهران ، رواق ) و ماه شیراز (عبدالرضا رضایی نیا، تهران ١٣٧٦ش ). در کتاب اخیر، به عکس کتابهای پیشین که به دلیل فضای سالهای پیش از انقلاب اسلامی ایران (١٣٥٧ش ) بیشتر به اشعار چپگرایانه و انقلابی البیاتی توجه شده ، اشعار متأخر شاعر، که پیوندی با تاریخ و فرهنگ و عرفان ایرانی ـ اسلامی دارد، ترجمه شده است .

مجموعة اشعار و برخی مکتوبات بیاتی نخستین بار در سه جلد با عنوان دیوان عبدالوهاب البیاتی (بیروت ١٩٧٢) و بار دیگر با عنوان الاعمال الشعریة (بیروت ١٩٩٥)، تنها دربردارندة اشعار وی تا ابتدای دهة هفتاد شمسی / نود میلادی ، منتشر شد. پس از آن ، دو دفتر نیز با عناوین کتاب المراثی (بیروت ١٩٩٥) و

نصوص شرقیة (دمشق ١٩٩٩) از وی به چاپ رسید. جز اینها، وی نمایشنامه ای با عنوان محاکمة فی نیسابور (بیروت ١٩٦٣) نوشته و آثاری از زبان فرانسوی ترجمه کرده است (برای نام این آثار رجوع کنید به شرف ،ص ١٧٨ـ١٧٩، ١٨٢).

منابع :
(١) مصطفی بدوی ، مختارات من الشعر العربی الحدیث ، بیروت ١٩٦٩؛
(٢) میربصری ، اعلام الادب فی العراق الحدیث ، لندن ١٤١٥/١٩٩٤؛
(٣) عبدالوهاب بیاتی ، آوازهای سندباد ، ترجمة محمدرضا شفیعی کدکنی ، تهران ١٣٤٨ش ؛
(٤) همو، دیوان ، بیروت ١٩٧٢؛
(٥) همو، سیرة ذاتیة لسارق النار، بغداد ١٩٧٤؛
(٦) همو، نصوص شرقیة ، دمشق ١٩٩٩؛
(٧) حیدر توفیق بیضون ، عبدالوهاب البیاتی : اسطورة التیه بین المخاض و الولادة ، بیروت ١٤١٣/١٩٩٣؛
(٨) منذر جبوری ، شعراء عراقیون ، پاریس ١٩٧٧؛
(٩) علی احمد سعید، ترانه های مهیار دمشقی ، ترجمة کاظم برگ نیسی ، تهران ١٣٧٨ش ؛
(١٠) عبدالعزیز شرف ، الرّؤیا البلاغیة فی شعر عبدالوهّاب البیاتی ، بیروت ١٤١١/١٩٩١؛
(١١) محمدرضا شفیعی کدکنی ، شعر معاصر عرب ، تهران ١٣٥٩ش ؛
(١٢) غالی شکری ، شعرنا الحدیث الی أَین ؟ ، قاهره ١٤١١/١٩٩١؛
(١٣) یوسف صائغ ، الشعر الحرّ فی العراق منذ نشأته حتی ١٩٥٨: دراسة نقدیة ، بغداد ١٩٧٤؛
(١٤) احسان عباس ، اتّجاهات الشعر العربی المعاصر ، عمان ١٩٩٢؛
(١٥) علی جعفر علاّ ق ، «الشعر العربی المعاصر فی العراق »، در معجم البابطین للشعراء العرب المعاصرین ، زیرنظر عبدالعزیز سعود البابطین ، کویت ١٩٩٥؛
(١٦) امطانیوس میخائیل ، دراسات فی الشعر العربی الحدیث وفق المنهج النقدی الدیالکتیکی ، صیدا ١٩٦٨.

/ مرتضی کریمی نیا /

تصاویر این مدخل:
عبدالوهاب بیاتی منبع : معجم البابطین ، چاپ ع.م . بابطین ، کویت ١٩٩٥