جناب‌ دماوندی‌ ، خواننده ردیف‌ مجلسی‌ و از منبری‌خوانان‌ عصر ناصری‌ ـ مظفری‌ تا اوایل‌ دوره پهلوی‌ دوم‌. نامش‌ محمد فلاحی‌ بود و در ١٢٨٥ (١٢٤٦ ش‌) در روستای‌ احمدآبادِ دماوند به‌ دنیا آمد. پدرش‌، ملاعلی‌ معروف‌ به‌ میرزای‌ معلم‌، آموزگار خصوصی‌ سلطان‌ مراد میرزا حسام‌السلطنه‌، فرزند عباس‌ میرزای‌ ولیعهد، بود. ملاعلی‌ فرزندش‌ را برای‌ تحصیل‌ به‌ مدرسه صدرِ تهران‌ برد. محمد هم‌زمان‌ با تحصیل‌، ردیف‌ آوازی‌ و فن‌ خوانندگی‌ را نزد آقا جعفر لاهیجی‌ آموخت‌. از سی‌ سال‌ اول‌ زندگی‌ او كه‌ در دوره ناصرالدین‌شاه‌ گذشت‌، اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌. همین‌ حد معلوم‌ است‌ كه‌ در آن‌ دوران‌ ملقب‌ به‌ «جناب‌» شده‌ است‌. دوران‌ زندگی‌ او، عصر تجدید رونق‌ موسیقی‌ ایرانی‌ و رواج‌ ردیف‌ دستگاهی‌ به‌ همت‌ بزرگ‌ترین‌ استادان‌ در تهران‌ بود. جناب‌ دماوندی‌ با خاندان‌ فراهانی‌ (میرزا حسینقلی‌، میرزا عبداللّه‌ و حاج‌علی‌ اكبرخان‌ شهنازی‌ فرزند میرزا حسینقلی‌)، و نیز با درویش‌خان‌، باقرخان‌، طاهرزاده‌ و اقبال‌ آذر و بسیاری‌ دیگر معاشر شد و از هر یك‌ چیزی‌ آموخت‌ («یادواره استاد آواز ایران‌: جناب‌ دماوندی‌»، ص‌ ٦٧). از اولین‌ دوره ضبط‌ صفحات‌ ایرانی‌ (١٣٢٤ـ١٣٣٣/ ١٩٠٦ـ ١٩١٥) ــ كه‌ بخشی‌ در تهران‌ و بخش‌ دیگر در تفلیس‌، لندن‌ و پاریس‌ ضبط‌ شده‌ است‌ از صدای‌ جناب‌ دماوندی‌ صفحاتی‌ باقی‌مانده‌ است‌، از جمله‌ شور، همراه‌ تار میرزا اسداللّه‌خان‌؛ افشاری‌، همراه‌ تار چالور و میرزا حسینقلی‌؛ مخالف‌، با كمانچه حسین‌خان‌؛ شور دشتی‌ و بیات‌ اصفهان‌ همراه‌ تار میرزا حسینقلی‌ (سپنتا، ص‌ ١٧١)؛ و صفحه اذان‌ و مناجات‌ (به‌ شماره كاتالوگ‌ G.١٤ .١٢٥٩٦-٩٥ ) كه‌ شهرت‌ بسیاری‌ دارد و جناب‌ دماوندی‌ با آن‌ صفحه‌ شناخته‌ می‌شود. وی‌ همراه‌ تار علی‌اكبر شهنازی‌ نیز چند صفحه‌ ضبط‌ كرده‌ است‌. در اولین‌ صفحه‌ كه‌ در ١٣٣٠ ضبط‌ شده‌ است‌ علی‌اكبرخان‌ چهارده‌ ساله‌ به‌ امر پدرش‌، قطعه‌ای‌ در افشاری‌ و بیات‌ ترك‌ نواخته‌ و جناب‌ دماوندی‌ بعد از آوازخوانی‌، از هنر و مهارت‌ او تقدیر كرده‌ است‌ (همان‌، ص‌ ١٤٣، پانویس‌ ٣).

مشحون‌ (ج‌ ٢، ص‌ ٦٥٨)، شیوه خوانندگی‌ او را خراسانی‌ دانسته‌ و نام‌ او را در ردیف‌ افرادی‌ چون‌ سیدباقر جندقی‌، شیخ‌ طاهر ضیاء رثایی‌، حاجی‌ تاج‌ نیشابوری‌ و علیخان‌ نایب‌السلطنه‌ قرار داده‌ ولی‌ جناب‌ دماوندی‌، خود در مصاحبه رادیویی‌ جمعه‌ ١٤ دی‌ ١٣٥٠، تصریح‌ كرده‌ است‌ كه‌ اذان‌گویی‌ را از سید جعفر لاهیجی‌ در تهران‌، و ردیف‌ آوازی‌ را از سید عبدالرحیم‌ اصفهانی‌ در اصفهان‌ آموخته‌ است‌ (همان‌، ج‌ ٢، ص‌ ٤١٧). هر چند رسیدن‌ به‌ نتیجه‌ای‌ روشن‌ و مطمئن‌ در باره سبك‌ آوازی‌ جناب‌ دماوندی‌ با تكیه‌ بر صفحاتی‌ كه‌ از او باقی‌ مانده‌ دشوار است‌، آواز او به‌ شیوه خراسانی‌ نزدیك‌تر است‌ تا شیوه اصفهانی‌.

جناب‌ دماوندی‌ در ١٣٥٢ ش‌ درگذشت‌ و در احمدآباد دماوند به‌ خاك‌ سپرده‌ شد. سجایای‌ انسانی‌ او مورد توجه‌ مردم‌ زادگاهش‌ بود. وی‌ مدرسه‌ای‌ در احمدآباد ساخت‌ كه‌ اكنون‌ «خانه معلم‌» نامیده‌ می‌شود. آثار وی‌ تجدید انتشار نشده‌اند. به‌ مناسبت‌ سی‌امین‌ سالگرد درگذشت‌ او، در ٤ دی‌ ١٣٨٢ در فرهنگسرای‌ كوثر دماوند یادواره‌ای‌ برگزار شد («یادواره استاد آواز ایران‌: جناب‌ دماوندی‌»، ص‌ ٦٦ ٦٧).

منابع‌:
(١) ساسان‌ سپنتا، تاریخ‌ تحول‌ ضبط‌ موسیقی‌ در ایران‌، اصفهان‌ ١٣٦٦ ش‌؛
(٢) حسن‌ مشحون‌، تاریخ‌ موسیقی‌ ایران، تهران‌ ١٣٧٣ ش‌؛
(٣) «یادواره استاد آواز ایران‌: جناب‌ دماوندی‌»، مقام‌ ، سال‌ ٧، ش‌ ١١ (اردیبهشت‌ ١٣٨٣).

/ سیدعلیرضا میرعلی‌نقی‌ /